Antonios Kouroutakis, The constitutional value of sunset clauses, An historical and normative analysis, Routledge 2017

Βιβλιοκρισία: Ittai Bar-Siman-Tov, Assistant Professor, Bar-Ilan University Faculty of Law

The Constitutional Value of Sunset Clauses: An Historical and Normative Analysis


Στη σύγχρονη νομοθετική πρακτική, οι νόμοι περιορισμένης χρονικής ισχύος είτε αγνοούνται είτε λογίζεται ότι χρησιμοποιούνται σποραδικά. Καθώς ο νόμος από τη θέσπισή του, διατηρεί την ισχύ του έως ότου τροποποιηθεί ή αντικατασταθεί, με την εισαγωγή διάταξης που ορίζει την ορισμένη χρονική διάρκεια του νόμου (sunset clause) η ισχύς του περιορίζεται χρονικά και κατά συνέπεια ο νόμος ορίζεται ως προσωρινός. Στο αγγλοσαξονικό δίκαιο οι διατάξεις αυτές ορίζονται ως “sunset clauses” και αναφέρεται στη διάταξη νόμου που θέτει μέρος ή το όλο του  νομοθετήματος σε λήξη με το πέρας της δήλης ημέρας.


Εντούτοις, οι προσωρινοί νόμοι επανήλθαν στην επικαιρότητα και προσέλκυσαν τον ενδιαφέρον με την έξαρση του φαινομένου της διεθνούς τρομοκρατίας ιδίως μετά το χτύπημα στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη. Τα περισσότερα δυτικά κράτη φερειπείν μεταξύ των οποίων οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς αναθεώρησαν το νομικά πλαίσιο για τη καταπολέμηση της τρομοκρατίας. Κοινό χαρακτηριστικό της νομοθεσίας για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας παγκοσμίως είναι η προσωρινή ισχύς των σχετικών νόμων. Μάλιστα η “sunset clause” έγινε αντικείμενο εκτενούς συζήτησης κατά τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία και μετέπειτα από μερίδα της ακαδημαϊκής κοινότητας. Αυτή η εξέλιξη επιβεβαίωσε τη ρήση του Rousseau ότι σε περιόδους έκτακτων αναγκών «η ακαμψία των νόμων, μπορεί σε μερικές περιπτώσεις να τους καταστήσει ολέθριους».


Αντικείμενο της μονογραφίας που φέρει τον τίτλο “Η Συνταγματική αξία των νόμων με περιορισμένη χρονική ισχύ” είναι η συστηματική μελέτη των νόμων προσωρινής ισχύος με επίκεντρο το Ηνωμένο Βασίλειο αν και η μελέτη συμπληρώνεται με συγκριτικά στοιχεία.  Ειδικότερα, η ιστορική ανάλυση της χρήσης των νόμων προσωρινής ισχύος επιβεβαιώνει τις παρατηρήσεις των Montesquieu και Sir Blackstone οι οποίοι είχαν εύστοχα παρατηρήσει ότι το νομοθετικό σώμα στην Αγγλία θεσπίζει νόμους δίνοντας έμφαση ταυτόχρονα και στο μόνιμο και στο προσωρινό τους χαρακτήρα. Και πράγματι, όπως θα παρουσιαστεί στα ιστορικά κεφάλαια, νόμοι περιορισμένης χρονικής ισχύος έχουν χρησιμοποιηθεί εκτενώς σε ένα ευρύ φάσμα της νομοθεσίας.


Επιπλέον, η μονογραφία εστιάζει και αξιολογεί τις πιθανές επιπτώσεις που έχουν οι νόμοι περιορισμένης χρονικής ισχύος πρώτον στη διάκριση εξουσιών, και ιδιαίτερα στις σχέσεις του νομοθετικού σώματος με το εκτελεστικό, δεύτερον στο θεσμικό διάλογο μεταξύ του νομοθετικού σώματος και του δικαστικού και τρίτον στο κράτος δικαίου. Το αντικείμενο της μονογραφίας αυτής αποκτά επίκαιρο χαρακτήρα όσον αφορά την οικονομική κρίση στην Ελλάδα, δεδομένης της δυνατότητας χρήσης προσωρινών νόμων σχετικά με τη fast track  νομοθετική διαδικασία, αλλά και με πρόσκαιρα οικονομικά μέτρα.




In recent years, sunset clauses have mostly been associated with emergency legislation introduced in the wake of terrorist attacks. However, as this book demonstrates, they have a long history and a substantial constitutional impact on the separation of powers and the rule of law. In addition, the constitutional value of such clauses is examined from certain neglected normative aspects pertaining to concepts such as deliberative and consensus democracy, parliamentary sovereignty and constitutional dialogue.


The work is an amalgam of three perspectives: the historical, the positive and the normative. All three are intertwined and each subsequent part builds upon the findings of the previous one. The historical perspective investigates the historical development of sunset clauses since the first Parliaments in England. The positive perspective examines the legal effect and the contemporary utility of sunset clauses. Finally, the normative perspective analyses their interaction with several models of separation of powers, and their influence on the dialogue between various institutions as it values their impact on the rule of law, formal and substantive.


The detailed examination of this topical subject will be a valuable resource for academics, researchers and policy makers.






‘Time is a critical and underappreciated lever of legal regulation, and one greatly elucidated by this important account of sunset clauses. At once encyclopedic and theoretically accessible, the book shows that sunsetting is both frequent and in many cases effective. A valuable addition to the literature.’
Tom Ginsburg, Deputy Dean, Leo Spitz Professor of International Law, Ludwig and Hilde Wolf Research Scholar, and Professor of Political Science, University of Chicago.

‘Kouroutakis’ book offers the most comprehensive historical analysis of sunset clauses and temporary laws in the common law literature. By delving into the historical roots of sunset clauses and tracing them back to the Roman Empire and the Medieval times in England, this book explains how this instrument has been used to maintain a balance between legislative and executive powers. Kouroutakis provides a thorough description of how sunset clauses have been employed throughout the times to gather parliamentary consensus and accelerate the lawmaking process during emergencies, two functions which these provisions still perform in modern times. This book is not only a phenomenal historical study of temporary legislation but it is also a fundamental book to understand the principle of separation of powers and the rule of law. ‘

Sofia Ranchordas, Assistant Professor of Constitutional and Administrative Law, Leiden Law School, The Netherlands & Affiliated Fellow, Information Society Project, Yale Law School.
Βιβλιοκρισία: Ittai Bar-Siman-Tov, Assistant Professor, Bar-Ilan University Faculty of Law (full text)



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

2 + 5 =