Ι. Ποια είναι η αναθεωρητική Βουλή; Έχει συζητηθεί το ερώτημα, εάν η παρούσα Βουλή προτείνει την αναθεώρηση του Συντάγματος και η επόμενη Βουλή, η Βουλή δηλαδή που θα προκύψει μετά τις εκλογές, διαλυθεί αμέσως, σε μία ή δύο μέρες, λόγω της αδυναμίας της να αναδείξει κυβέρνηση, ποια θα είναι η αναθεωρητική Βουλή. Θα είναι η… Read More »
Είναι φανερό ότι η συνταγματική αναθεώρηση, που εξαγγέλθηκε πρόσφατα από την κυβέρνηση, έχει πάρει εξ αρχής μια παράξενη πορεία, με κύριο χαρακτηριστικό την θεσμική ελαφρότητα της σχετικής συζήτησης και με πιθανότερη κατάληξη τον εκτροχιασμό της. Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι το τελευταίο διάστημα υπάρχουν όλο και περισσότερα δημοσιεύματα και σκίτσα που παρωδούν την όλη διαδικασία,… Read More »
Πρόλογος Σε μία εποχή, κατά την οποία οι εκ μέρους των κρατικών οργάνων παραβιάσεις των αρχών του Κράτους Δικαίου και, επέκεινα, της Αρχής της Νομιμότητας διευρύνονται και επιδεινώνονται, τόσο λόγω του όγκου όσο και λόγω του πολλαπλασιασμού της κατά κανόνα οιονεί υποδόριας εμφάνισης των ως άνω παραβιάσεων, η πρόσφατη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας φαίνεται… Read More »
Ι Το Σύνταγμα της Ελλάδας είναι αυστηρό. Για την αναθεώρησή του απαιτείται η πλήρωση συγκεκριμένων τυπικών, ιδίως χρονικών και αριθμητικών, και ουσιαστικών, η εξαίρεση όσων διατάξεών του αναφέρονται ρητά ή εκείνων που καθορίζουν τη βάση και τη μορφή του πολιτεύματος ως προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και, προϋποθέσεων. Η αναθεωρητική διαδικασία μπορεί να εκκινήσει με πρόταση πενήντα… Read More »
Πριν καν ξεκινήσει επισήμως, δηλαδή σύμφωνα με το Σύνταγμα (άρθρο 110 παρ. 2), η αναθεωρητική διαδικασία, ξεκίνησαν ήδη να συζητούνται τα διάφορα σενάρια για την τύχη αυτής της αναθεώρησης. Τα σενάρια αυτά είναι αφενός νομικά και αφετέρου πολιτικά. Ξεκινάω με τα νομικά ζητήματα. Στην υποθετική περίπτωση, κατά την οποία στην επόμενη Βουλή δεν προκύψει Κυβέρνηση,… Read More »
Συνέντευξη στην Εφημερίδα των Συντακτών, 21.2.2026 – Πού οφείλεται κατά τη γνώμη σας η ανθεκτικότητα του Συντάγματος του 1975; Εχει να κάνει με την αρτιότητα των διατάξεων που περιλαμβάνει; Τη διορατικότητα του νομοθέτη; Ή μήπως με το σταθερό και στέρεο πολιτικό περιβάλλον τα χρόνια της Μεταπολίτευσης;Η ιστορική αποτίμηση της ratio revisendae constitutionis στο πεδίο των… Read More »
Ο Αντώνης Μανιτάκης επηρέασε τις ζωές πολλών από εμάς. Υπήρξε ο δάσκαλος που με το φλογερό του μάθημα, το πρώτο εξάμηνο, στο κατάμεστο αμφιθέατρο της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ, ενέπνευσε την επιθυμία μας για το συνταγματικό δίκαιο. Ήταν πάντοτε αφοσιωμένος στη διδασκαλία, εκεί που, καθώς έλεγε, δεν χωρούν συμβιβασμοί: ή σου αρέσει και «το έχεις»… Read More »
Ο Αντώνης Μανιτάκης μας άφησε το βράδυ της Τρίτης 17 Φεβρουαρίου 2026. Εδώ και δύο εβδομάδες ήταν γνωστή στον στενό κύκλο των συναδέλφων και των φίλων του η μάχη που έδινε με την υγεία του, όλοι όμως ελπίζαμε ότι θα τα καταφέρει και θα συνέχιζε για καιρό ακόμα αυτό που έκανε σε όλη του τη… Read More »
Στις 18 Φλεβάρη 2026 η επιστημονική κοινότητα των συνταγματολόγων έχασε ένα εξέχον μέλος της. Μια γενιά δικαστών, δικηγόρων και νεότερων ακαδημαϊκών έχασε τον δάσκαλο που της ενέπνευσε αγάπη για το δίκαιο και ενθουσιασμό για την Δημοκρατία. Ο Όμιλος «Αριστόβουλος Μάνεσης» έχασε τον επίτιμο Πρόεδρό του, που οραματίστηκε και σχεδίασε ένα τόπο διαλόγου και αντιπαραθέσεων για… Read More »
Ο Τομέας Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής Επιστήμης της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ αποχαιρετά με βαθιά θλίψη τον Ομότιμο Καθηγητή Αντώνη Μανιτάκη. Αγαπημένος και φωτεινός δάσκαλος, εμπνευσμένος και αφοσιωμένος επιστήμονας, καίριος και επιδραστικός στον δημόσιο λόγο, ο Αντώνης Μανιτάκης συμβολίζει μια ολόκληρη εποχή για το συνταγματικό δίκαιο στη Μεταπολίτευση. Ενσάρκωσε και μετέδωσε, με το έργο και… Read More »
Ι. Αρχίζω με μία στοιχειώδη, νομικώς, ερμηνευτική παρατήρηση: Κάθε κανόνας δικαίου -πολλώ μάλλον κάθε κανόνας δικαίου του Συντάγματος, καθ’ ό μέτρο αυτό έχει υπέρτερη τυπική ισχύ ως βάση και κορυφή της όλης Έννομης Τάξης- ερμηνεύεται κατ’ εξοχήν με βάση την τελεολογική ερμηνευτική μέθοδο. Ήτοι την μέθοδο, στο πλαίσιο της οποίας ο κανόνας δικαίου ερμηνεύεται προεχόντως… Read More »
Ένα από τα πρώτα ζητήματα που θα έπρεπε κατά την άποψή μου να συζητηθούν, στην υποθετική περίπτωση που θα εκδηλωνόταν μία σοβαρή και αξιόπιστη αναθεωρητική πρωτοβουλία για συνταγματική αναθεώρηση[1], θα ήταν αναμφισβήτητα η προσθήκη μίας συγκεκριμένης συνταγματικής δέσμευσης που θα επιβάλλει στον νομοθέτη την αναγκαία εξισορρόπηση μεταξύ αφ’ενός της ισοδυναμίας της ψήφου και της ευρύτερης… Read More »
Ι. Εισαγωγή H ανάδειξη των προσώπων που καλούνται να ασκήσουν πολιτική εξουσία μέσω ανταγωνιστικών και περιοδικά επαναλαμβανόμενων εκλογών είναι γενικά μια απαιτητική διαδικασία, πρόσφορη να οδηγήσει σε διαφόρων ειδών στρεβλώσεις αν η κοινωνία δεν έχει κατακτήσει έναν σχετικά υψηλό βαθμό θεσμικής ωριμότητας. Γι’αυτό άλλωστε στην παγκόσμια πολιτική ιστορία ο κανόνας δεν είναι η εκλογή αλλά… Read More »
Η δημόσια συζήτηση που έχει ανακύψει γύρω από το ενδεχόμενο αλλαγής του εκλογικού νόμου έρχεται, εκ των πραγμάτων, να αντιμετωπίσει ζητήματα που απορρέουν από την τρέχουσα κρίση εμπιστοσύνης και εκπροσώπησης. Μια κρίση που έχει υπονομεύσει σε σημαντικό βαθμό την κυρίαρχη θέση του κυβερνώντος κόμματος στον πολιτικό ανταγωνισμό. Το τρίπτυχο «κυβερνησιμότητα – σταθερότητα – υπευθυνότητα» προβάλλεται… Read More »
Το εκλογικό σύστημα αποτέλεσε για πολλά χρόνια τον πλέον ασταθή παράγοντα του εκλογικού ανταγωνισμού στην Ελλάδα, καθώς από το 1926 μέχρι και το 1990 σπάνιο ήταν δύο διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις να διεξαχθούν με τους ίδιους ακριβώς κανόνες για την κατανομή των εδρών. Η διαπίστωση αυτή εδράζεται αρχικά στην εμπειρία του Μεσοπολέμου όπου η εναλλάξ εφαρμογή… Read More »