Η πρόταση αναθεώρησης του συντάγματος που κατέθεσε η κοινοβουλευτική πλειοψηφία στις 2 Ιουνίου είναι μόνο η αφορμή για αυτό το βιβλίο. Πρόθεσή μας δεν είναι να συμμετάσχουμε σε μια συζήτηση που περιστρέφεται γύρω από μιαν εμφανώς προσχηματική και επικοινωνιακού χαρακτήρα αναθεωρητική πρωτοβουλία. Ούτε, γενικότερα, σε μια συζήτηση που περιορίζεται, ακόμα και καλοπροαίρετα, σε διορθωτικές παρεμβάσεις σε τούτη ή εκείνη τη συνταγματική διάταξη. Θέλουμε να μιλήσουμε για τα ουσιώδη, για τα μεγάλα. Που όμως δεν ακούγονται με τόσο θόρυβο που γίνεται για τα δευτερεύοντα.
Το μεγάλο πρόβλημα που έχει το Σύνταγμα στις μέρες μας δεν είναι το περιεχόμενο των διατάξεών του. Είναι ότι δεν επιτελεί την αποστολή για την οποία φτιάχτηκε. Το Σύνταγμα –κάθε σύνταγμα– γεννά προσδοκίες στους πολίτες, τους πολλούς. Αποτυπώνει τη δυνατότητά τους, έστω περιορισμένη, να ελέγχουν τους ισχυρούς, τους ‘από πάνω’. Αυτή η δυνατότητα εγγράφεται στο DNA των συνταγμάτων: τα πρώτα συντάγματα του κόσμου φτιάχτηκαν για να περιορίσουν την εξουσία των βασιλιάδων ή για να εμποδίσουν κάποιους να γίνουν βασιλιάδες στη θέση των βασιλιάδων που έχασαν το στέμμα τους. Γι’ αυτόν το λόγο κάθε λαός έφτιαξε σύνταγμα (ένα ή περισσότερα) στην εποχή των επαναστάσεων. Όταν ένα σύνταγμα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες που γέννησε, μετατρέπεται σε μηχανισμό νομιμοποίησης της εξουσίας. Γίνεται ένας ακόμα νόμος για την εδραίωση των κρατούντων.
Η ιστορία μάς διδάσκει ότι, όσο ένα σύνταγμα είναι ακόμα ζωντανό, όσο γεννά προσδοκίες στους πολλούς, μπορεί να γίνει οδηγός και να εμπνεύσει κοινωνικούς αγώνες. Το Σύνταγμα του 1952, ένα αντιδραστικό σύνταγμα, έγινε παλλαϊκό σύνθημα και σύμβολο ενός μαζικού κοινωνικού κινήματος: ‘1-1-4’, από το ακροτελεύτιο άρθρο του. Έγινε σημείο αναφοράς ενάντια στο εμφυλιοπολεμικό «παρασύνταγμα», τις εκλογές «βίας και νοθείας» και τις μοναρχικές αυθαιρεσίες. Ο λαός το οικειοποιήθηκε και, στα Ιουλιανά του 1965, το ξεπέρασε.
Μετά την πτώση της χούντας, το Σύνταγμα του 1975, που ψηφίστηκε από μια συντηρητική πολιτική πλειοψηφία, εξέφρασε αυτό που αποκαλούμε ‘μεταπολιτευτικό συμβιβασμό’. Περιέλαβε κάποιες κατακτήσεις των κυριαρχούμενων τάξεων που, χωρίς να αμφισβητούν το status quo, πάντως αφήνουν ανοιχτό το πεδίο για κοινωνικές διεκδικήσεις και κοινωνική αλλαγή. Με απλά λόγια, γεννούσε προσδοκίες στους πολλούς. Αποτύπωσή τους υπήρξε και το κίνημα του άρθρου 16 το 2006-2007.
Η συγκυρία είναι κρίσιμη. Tο Σύνταγμα του 1975 μοιάζει πλέον απαξιωμένο από τις διαρκείς, και αυξανόμενες τα τελευταία χρόνια, παραβιάσεις του. Την ίδια στιγμή, αυτοί που το πλήγωσαν, ετοιμάζονται να του ρίξουν τη χαριστική βολή, να κατεδαφίσουν τον μεταπολιτευτικό συμβιβασμό. Να αφήσουν το Σύνταγμα ως ένα κέλυφος, κομμένο και ραμμένο στα μέτρα των ‘από πάνω’. Η τρέχουσα αναθεωρητική πρωτοβουλία είναι η χρυσή ευκαιρία τους. Θα αντισταθούμε στη νεοφιλελεύθερη και, ταυτόχρονα, νεο-αυταρχική επίθεση ακόμα και σ’ αυτά τα ελάχιστα συνταγματικά κεκτημένα; Πώς μπορούμε να αναζωογονήσουμε το Σύνταγμα, ώστε να ανακτήσει την κοινωνική σημασία του; Πώς θα γίνει πηγή έμπνευσης για τους πολλούς και εφαλτήριο αγώνων για κοινωνική αλλαγή; Αυτά τα ερωτήματα απασχολούν το βιβλίο.
