Η Ελλάδα ενώπιον της Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη
Γιάννης Μπεμπής, Δικηγόρος υπ. ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής
Επιστήμης
Περιεχόμενα
Ι. Εισαγωγή
ΙΙ. H προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο του συστήματος του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη
Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης ως διεθνής συνθήκη
Β. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων
Γ. Το σύστημα των συλλογικών προσφυγών
Δ. Η Ελλάδα στο σύστημα προστασίας του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη
ΙΙΙ. Η Ελλάδα ως αποδέκτρια συλλογικών προσφυγών: Πρώιμες συλλογικές προσφυγές κατά του ελληνικού κράτους- Από το 2000 έως το 2010
Α. Η απαγόρευση αναγκαστικής εργασίας
Β. Τα δικαιώματα των μειονοτήτων
Γ. Το δικαίωμα στην υγεία, υπό το πρίσμα του δικαιώματος στο περιβάλλον
Δ. Τα δικαιώματα των παιδιών
ΙV. Η Ελλάδα ως αποδέκτρια συλλογικών προσφυγών: Η εξέλιξη της «νομολογίας» της Επιτροπής στις συλλογικές προσφυγές κατά της Ελλάδας- Από το 2011 έως το 2020
Α. Τα εργασιακά δικαιώματα στην εποχή των μνημονίων
Β. Το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση
Γ. Τα δικαιώματα των προσφύγων
Δ. Τα δικαιώματα των γυναικών
V. Περί της φύσεως και της λειτουργίας θεσμών και θεσμικών οργάνων του Χάρτη
Α. Δικαιοδοτικά εχέγγυα της διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής
Β. Η δεσμευτικότητα (;) των αποφάσεων της Επιτροπής
Γ. Η εφαρμογή του Χάρτη στην ελληνική έννομη τάξη
VI. Συμπεράσματα/Καταληκτικές παρατηρήσεις
Βιβλιογραφία/Αρθρογραφία/Νομολογία
Ι. Εισαγωγή
Τα κοινωνικά δικαιώματα αποτελούν μια ιδιαίτερη κατηγορία δικαιωμάτων. Και τούτο διότι η σχέση μεταξύ αφενός μεν της σημασίας τους, αφετέρου δε του επιπέδου προστασίας τους, τείνει να καθίσταται όλο και περισσότερο αντιστρόφως ανάλογη. Ενώ δηλαδή η κατοχύρωση και η υλοποίηση τους είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ακώλυτη άσκηση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων -σε ορισμένες δε περιπτώσεις και για την ίδια την ανθρώπινη διαβίωση-, όλο και περισσότερο πληθαίνουν οι αντιρρήσεις ως προς την επίταση της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων και όλο και περισσότερο αυτά υποβαθμίζονται από υπερεθνικής και εθνικής προέλευσης μέτρα και πολιτικές.
Η προβληματική γύρω από τα κοινωνικά δικαιώματα εκκινεί από την αντίληψη ότι αυτά, ως δικαιώματα παροχικά, παρά το γεγονός ότι κατοχυρώνονται σε πολλά εθνικά συντάγματα (μεταξύ αυτών και στο ελληνικό), προϋποθέτουν την μεσολάβηση του κοινού νομοθέτη για να πραγματωθούν.[1] Η δε μεσολάβηση αυτή προϋποθέτει με τη σειρά της την ύπαρξη οικονομικών πόρων εκ μέρους του κράτους και τη δυνατότητα διάθεσης τους για τη χρηματοδότηση τέτοιων πολιτικών. Κατ’ επέκταση αυτής της συλλογιστικής, τα κοινωνικά δικαιώματα δεν μπορούν να γεννήσουν δικαστικώς επιδιώξιμες αξιώσεις, καθόσον αφενός μεν δεν εξειδικεύεται επαρκώς -δίχως τη μεσολάβηση του κοινού νομοθέτη- το αντικείμενο και το ύψος της κοινωνικής παροχής, αφετέρου δε ο δικαστής δεν δύναται να προβεί αυτοβούλως και το πρώτον στην διαμόρφωση και απόδοση της, καθόσον με τον τρόπο αυτό θα παρενέβαινε ανεπιτρέπτως στη διανομή των πόρων του κράτους και στην άσκηση πρωτογενούς νομοθετικής εξουσίας, με την εφαρμογή οικονομικών πολιτικών.[2]
Την προηγούμενη δεκαετία, κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, οι Ευρωπαϊκοί θεσμοί προέβησαν στην επιβολή μέτρων σε διάφορες χώρες της ‘Ενωσης, τα οποία δεν φάνηκε να λαμβάνουν υπόψη την – ομολογουμένως εντονότερη σε περιόδους ανέχειας[3]– ανάγκη για κοινωνική προστασία.[4] Παρά την τάση άμβλυνσης του επιπέδου κοινωνικής προστασίας, τα εθνικά δικαστήρια κρατών μελών, μεταξύ αυτών και της Ελλάδας, έθεσαν αναχώματα στην άκρατη οπισθοδρόμηση των κοινωνικών δικαιωμάτων. Ειδικότερα, αναγνώρισαν αφενός σε κοινωνικά δικαιώματα ένα ελάχιστο επίπεδο προστασίας, το οποίο συνιστά τον «πυρήνα» του δικαιώματος και δεν δύναται να περισταλεί[5], αφετέρου δε, θεμελίωσαν την υποχρέωση του νομοθέτη να μην απομειώνει το κατοχυρωμένο επίπεδο προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων αυθαίρετα, δίχως αιτιολόγηση και δίχως προηγούμενη εξέταση εναλλακτικών, λιγότερο επαχθών λύσεων.[6] Με τον τρόπο αυτό αναδείχθηκε εναργώς η κανονιστικότητα που απορρέει από τις διατάξεις που κατοχυρώνουν τα κοινωνικά δικαιώματα και η υποχρέωση του κράτους για την διατήρηση ενός ελάχιστου επιπέδου προστασίας τους.[7]
Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν πάντως και διεθνή/υπερεθνικά όργανα, τα οποία συστάθηκαν έπειτα από αντίστοιχες, συμβατικές συμφωνίες κρατών, προκειμένου να εποπτεύουν την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων και να διασφαλίζουν την απονομή κοινωνικής δικαιοσύνης. Τέτοιο όργανο συνιστά η Επιτροπή για τα κοινωνικά δικαιώματα, η οποία εντάσσεται στο σύστημα προστασίας του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, μιας διεθνούς συμφωνίας των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης, με στόχο την προαγωγή της οικονομικής και κοινωνικής προόδου, μέσω της προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων[8] και των θεμελιωδών ελευθεριών.[9]
II. H προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο του συστήματος του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη
Α. Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης ως διεθνής συνθήκη
Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης αποτελεί μια διεθνή συνθήκη του Συμβουλίου της Ευρώπης, η οποία υπογράφηκε το 1961. Αποτελεί το πληρέστερο διεθνές συμβατικό κείμενο στο πεδίο της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων.[10] Ο Χάρτης αναθεωρήθηκε το 1996, με την υπογραφή του «Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη», ο οποίος διεύρυνε το αντικείμενο προστασίας, με την προσθήκη νέων δικαιωμάτων.[11] Ιδιομορφία και ταυτόχρονα χαρακτηριστικό του Χάρτη αποτελεί η δυνατότητα «a la carte» δέσμευσης από τα άρθρα του.[12] Παρέχεται δηλαδή η δυνατότητα στα κράτη μέλη να συμβληθούν σε ορισμένα μόνο εκ των άρθρων του, υπό την προϋπόθεση πάντως ότι τα συμβαλλόμενα κράτη δεσμεύονται από τουλάχιστον έξι (6) εκ των εννέα (9) άρθρων του «σκληρού πυρήνα» του Χάρτη, καθώς και ότι αποδέχονται έναν ελάχιστο αριθμό άρθρων ή παραγράφων του.[13] Σήμερα, όλα τα κράτη του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν υπογράψει είτε τον αρχικό είτε/είτε και[14] τον Αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, ενώ σχεδόν όλα εξ αυτών έχουν κυρώσει έστω έναν από τους δύο χάρτες.[15]
Β. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων
Πρόκειται για μια επιτροπή που αποτελείται από δεκαπέντε (15) ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες στο πεδίο των κοινωνικών δικαιωμάτων. Τα μέλη της προτείνονται από τα κράτη που έχουν συμβληθεί στο Χάρτη, πλην όμως το κάθε μέλος δεν εκπροσωπεί το κράτος προέλευσης του.[16] Τα πρόσωπα που επιλέγονται αποτελούν προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους στον τομέα των εθνικών ή/και διεθνών κοινωνικών ζητημάτων. Εκλέγονται από την Επιτροπή των Υπουργών για εξαετή θητεία, ανανεώσιμη για μία φορά. Αρμοδιότητα της Επιτροπής αποτελεί η εξέταση των συλλογικών προσφυγών που απευθύνονται κατά κρατών μελών, όπως το σύστημα αυτό αναλύεται στη συνέχεια. Έτερη αρμοδιότητα της αποτελεί η εξέταση των περιοδικών εκθέσεων που υποχρεούνται να υποβάλλουν τα κράτη, σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη στην εθνική τους νομοθεσία και πρακτική.[17] Η Επιτροπή εξετάζει τη συμβατότητα των προβαλλόμενων με τις εκθέσεις εθνικών μέτρων και διατάξεων και αποφαίνεται επί της συμμόρφωσης των κρατών με το επίπεδο προστασίας του Χάρτη.[18] Οι κρίσεις της περικλείονται στα λεγόμενα «συμπεράσματα», τα οποία δημοσιεύονται κάθε χρόνο από την ίδια. Σε περίπτωση διαπίστωσης μη συμβατότητας της εθνικής νομοθεσίας και πρακτικής ενός κράτους-μέλους με τις διατάξεις του Χάρτη, προβλέπεται ότι το συμβαλλόμενο κράτος πρέπει να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα, προκειμένου να συμμορφωθεί με το επίπεδο προστασίας του.[19]
Γ. Το σύστημα των συλλογικών προσφυγών
Το σύστημα των συλλογικών προσφυγών εισήχθη με το Τρίτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο του Χάρτη το 1995. Παρέχει τη δυνατότητα σε διεθνείς, μη κυβερνητικές οργανώσεις και διεθνή ή εθνικά σωματεία εργοδοτών ή εργαζομένων να ασκήσουν συλλογική (και όχι ατομική) προσφυγή κατά κράτους μέλους.[20] Προς τούτο, δεν απαιτείται εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων βοηθημάτων, ούτε τήρηση σχετικής προθεσμίας[21]. Ωστόσο, συλλογική προσφυγή κατά κράτους μέλους είναι δυνατόν να ασκηθεί μόνο για τα άρθρα, για τα οποία το κράτος έχει δεσμευτεί[22] , ενώ η υπογραφή του πρόσθετου πρωτοκόλλου, που θεσμοθετεί το σύστημα των συλλογικών προσφυγών, δεν είναι δεσμευτική για τις χώρες που συμβάλλονται στο Χάρτη. Ως εκ τούτου, μέχρι σήμερα, μόνο δεκαέξι (16) από τα συμβαλλόμενα στο Χάρτη κράτη έχουν αποδεχθεί τη διαδικασία συλλογικών προσφυγών.[23]
Δ. Η Ελλάδα στο σύστημα προστασίας του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη
Η Ελλάδα υπέγραψε τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη στις 18 Οκτωβρίου 1961, ενώ τον κύρωσε είκοσι τρία (23) χρόνια αργότερα, με τον ν. 1426/1984. Με την υπογραφή του Χάρτη έθεσε ταυτόχρονα επιφύλαξη ως προς τα άρθρα 5 και 6, που κατοχυρώνουν το συνδικαλιστικό δικαίωμα και το δικαίωμα σε συλλογικές διαπραγματεύσεις και συνεπώς δεν δεσμευόταν από αυτά.[24] Τον δε Αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη υπέγραψε το 1996, ενώ τον κύρωσε είκοσι (20) χρόνια αργότερα, με τον νόμο 4359/2016. Περιόρισε πάντως τις επιφυλάξεις της σε ένα μέρος μόνο του άρθρου 6 του Αναθεωρημένου Χάρτη.
Η Επιτροπή, αποφαινόμενη επί συλλογικών προσφυγών κατά της Ελλάδας, έχει εκδώσει συνολικά δέκα εννιά (19) αποφάσεις επί της ουσίας. Οι δέκα επτά (17) εξ αυτών υπήρξαν «καταδικαστικές» για τη χώρα, ενώ μόλις δύο (2) διαπιστώνουν ότι δεν υπήρξε παραβίαση του Χάρτη. Επίσης, δύο (2) συλλογικές προσφυγές κατά της χώρας έχουν κριθεί απαράδεκτες από την Επιτροπή, ενώ τέλος δύο (2) συλλογικές προσφυγές εκκρεμούν αυτή τη στιγμή κατά της Ελλάδας.
ΙΙΙ. Η Ελλάδα ως αποδέκτρια συλλογικών προσφυγών: Πρώιμες συλλογικές προσφυγές κατά του ελληνικού κράτους- Από το 2000 έως το 2010
Α. Η απαγόρευση αναγκαστικής εργασίας
Με την πρώτη προσφυγή που ασκήθηκε κατά της Ελλάδας (2000), ήχθησαν ενώπιον της Επιτροπής ζητήματα ρυθμίσεων της εσωτερικής νομοθεσίας, με τις οποίες προβλεπόταν η δυνατότητα κινητοποίησης του άμαχου πληθυσμού «σε κάθε απρόβλεπτη κατάσταση που προκαλεί αναστάτωση της οικονομίας και της κοινωνίας της χώρας», η δυνατότητα άρνησης σε στρατιωτικό του δικαιώματος του να αποσυρθεί από την ενεργό δράση για χρονικό διάστημα που μπορεί να εκτείνεται έως και τα είκοσι πέντε (25) χρόνια, εφόσον έχει λάβει πολλαπλές εκπαιδεύσεις, ενώ τέλος διατάξεις του Κώδικα Δημοσίου Ναυτικού Δικαίου προέβλεπαν ποινικής φύσεως κυρώσεις, σε ναυτικούς που αρνούνταν να εκτελέσουν τα καθήκοντα τους, ακόμα και όταν δεν ετίθετο σε κίνδυνο η ασφάλεια του πλοίου ή η ζωή και η υγεία όσων βρίσκονται σε αυτό.[25]
Στη δεύτερη προσφυγή αντικείμενο καταγγελίας υπήρξε η διαδικασία χορήγησης της ιδιότητας του αντιρρησία συνείδησης και εκτέλεσης εναλλακτικής, πολιτικής θητείας, η οποία, λόγω της εκτεταμένης διάρκειας και του τόπου παροχής της εναλλακτικής θητείας, των συνθηκών εκτέλεσης της και τέλος των προβλεπόμενων κυρώσεων σε περίπτωση μη εκτέλεσης, δημιουργούσε ένα πλαίσιο εξαιρετικά δυσμενές για τα πρόσωπα που δεν επιθυμούν λόγω συνείδησης να υπηρετήσουν στρατιωτική θητεία, καθιστώντας έτσι την εναλλακτική πολιτική θητεία περίπτωση καταναγκαστικής εργασίας, δυσβάσταχτη για τα πρόσωπα αυτά.[26]
Η Επιτροπή και στις δύο περιπτώσεις κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η κατάσταση στην Ελλάδα, όπως διαμορφώνεται μέσα από τη νομοθεσία, αλλά και τον τρόπο που αυτή εφαρμόζεται στην πράξη, δεν είναι σύμφωνη με το άρθρο 1 παράγραφος 2 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, όσον αφορά κάθε μία από τις καταγγελλόμενες διατάξεις.
Β. Τα δικαιώματα των μειονοτήτων
Το 2003 η Ελλάδα ήχθη ενώπιον της Επιτροπής του ΕΚΧ για παραβίαση του άρθρου 16 του Χάρτη, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα της οικογένειας σε κοινωνική, νομική και οικονομική προστασία, συνδυαστικά με το Προοίμιο αυτού, στο οποίο κατοχυρώνεται η απαγόρευση διακρίσεων. Αντικείμενο καταγγελίας υπήρξε μεταξύ άλλων η εισαγωγή υπουργικής απόφασης, με την οποία απαγορεύτηκε σε ομάδες πλανόδιων, όπως οι Αθίγγανοι, η χωρίς προηγούμενη άδεια μη οργανωμένη κατασκήνωση σε οποιαδήποτε περιοχή της επικράτειας, ενώ η οργανωμένη κατασκήνωση αυτών των ομάδων δεν μπορούσε να χωροθετείται εντός κατοικημένων περιοχών ή σε κοντινή απόσταση από τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα τον οικιστικό τους διαχωρισμό.[27] Η καταγγέλλουσα οργάνωση έθιξε ακόμη εν προκειμένω την απουσία ικανοποιητικού αριθμού μόνιμων κατοικιών αποδεκτής ποιότητας για την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών των Αθίγγανων, τον ανεπαρκή αριθμό θέσεων «στάσης» για εκείνους που επιλέγουν να ακολουθήσουν ένα πλανόδιο τρόπο ζωής ή που εξαναγκάζονται να καταφύγουν σε αυτόν, καθώς και τη συστηματική εκδίωξη τους από τοποθεσίες ή κατοικίες, στις οποίες αυτοί εγκαθίστανται.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 2008, ένας ακόμη διεθνής οργανισμός, το Διεθνές Κέντρο για την νομική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υπέβαλε προσφυγή κατά της Ελλάδος για παραβίαση των ίδιων ως άνω διατάξεων.[28] Με την συγκεκριμένη προσφυγή καταγγέλλεται για ακόμα μια φορά η παραβίαση του δικαιώματος των Αθίγγανων σε στέγαση και η ανεπάρκεια των εθνικών δράσεων να ικανοποιήσουν την ανάγκη αυτής της πληθυσμιακής ομάδας για κοινωνική ένταξη. Παράλληλα, προβάλλεται η συστηματική εκδίωξη τους από κατοικίες και τοποθεσίες στις οποίες έχουν εγκατασταθεί, χωρίς προηγούμενη διαβούλευση, χωρίς πρόσβαση σε αποτελεσματικά ένδικα μέσα και χωρίς εναλλακτικές λύσεις στέγασης. Παρά το γεγονός ότι η Κυβέρνηση αντέτεινε και στις δύο προσφυγές την αποτελεσματικότητα των μέτρων που έλαβε για την αντιμετώπιση του προβλήματος στέγασης της πληθυσμιακής αυτής ομάδας, η Επιτροπή καταδίκασε ισάριθμες φορές την Ελλάδα για παραβίαση του άρθρου 16 και του Προοιμίου του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη.
Γ. Το δικαίωμα στην υγεία, υπό το πρίσμα του δικαιώματος στο περιβάλλον
Η πρώτη ελληνική υπόθεση αναφορικά με το δικαίωμα στην υγεία που απασχόλησε την Επιτροπή ήχθη ενώπιον της με καταγγελία του ιδρύματος Μαραγκοπούλου. Στην καταγγελία υποστηρίχθηκε ότι η επιβλαβής για το περιβάλλον δραστηριότητα της εξόρυξης λιγνίτη, που διενεργείται σε περιοχές της Ελλάδας και λαμβάνει χώρα από κρατικό νομικό πρόσωπο, επιδρά αρνητικά στην υγεία των περιοίκων, προκαλώντας αναπνευστικές ασθένειες και καρδιαγγειακά νοσήματα, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις συνδέονται με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας.[29]
Στην απόφαση επί της προσφυγής, άξια αναφοράς κρίνεται η σύνδεση από την Επιτροπή του δικαιώματος σε ένα υγιές περιβάλλον με το θεμελιώδες δικαίωμα στην υγεία, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη. Περαιτέρω, το δικαίωμα στην υγεία συνδέεται στενά, με μία σχέση συμπληρωματικότητας, με το θεμελιώδες ατομικό δικαίωμα στη ζωή, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Υπό το προστατευτικό αυτό πλέγμα, η Επιτροπή διαπιστώνει ότι η Ελλάδα παραβίασε την υποχρέωση της να θωρακίσει το δικαίωμα των πολιτών της σε ένα υγιές περιβάλλον (άρθρο 11 παράγραφοι 1 και 3), καθώς και την υποχρέωση της να παράσχει στους πολίτες πληροφορίες που αφορούν ζητήματα σχετικά με την υγεία (άρθρο 11 παράγραφος 2 του Χάρτη).[30]
Το 2010 το ζήτημα της περιβαλλοντικής ευθύνης επανήλθε στο προσκήνιο με προσφυγή που άσκησε η Διεθνής Ομοσπονδία για τα ανθρώπινα δικαιώματα κατά της Ελληνικής πολιτείας. Με την προσφυγή αυτή προβάλλεται ότι η απόρριψη απορριμμάτων στον ποταμό Ασωπό και οι επακόλουθες επιβλαβείς επιπτώσεις της περιβαλλοντικής ρύπανσης στην υγεία των περιοίκων οδηγεί σε παραβίαση του άρθρου 11 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη. Σύμφωνα με τον καταγγέλλοντα οργανισμό, το Ελληνικό κράτος δεν έχει λάβει επαρκή μέτρα για την εξάλειψη ή τη μείωση των επιβλαβών επιπτώσεων της προαναφερθείσας ρύπανσης στην υγεία των ενδιαφερομένων, καθώς και για τη διασφάλιση του δικαιώματος των ως άνω προσώπων στην προστασία της υγείας τους.[31]
Η Επιτροπή διαγιγνώσκει ότι το Ελληνικό κράτος παρέλειψε για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα να διευθετήσει το εν λόγω ζήτημα, ενώ παρά την ομολογουμένως σημαντική προσπάθεια που καταβλήθηκε τα τελευταία χρόνια, διαπιστώνει και πάλι ανεπάρκειες στην εφαρμογή των νόμων και των κανονισμών που πλαισιώνουν την προστασία του περιβάλλοντος και τον έλεγχο της. Για το λόγο αυτό διαπιστώνει παράβαση των παραγράφων 1 και 3 του άρθρου 11 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη. Επιπρόσθετα, διαγιγνώσκει παραβίαση και της παραγράφου 2 του άρθρου 11, για καθυστερημένη και ανεπαρκή πληροφόρηση του ενδιαφερόμενου κοινού για τα περιβαλλοντικά ζητήματα που θέτει η κατάσταση του Ασωπού, όπως η ρύπανση του νερού από βαρέα μέταλλα ή οι επιπτώσεις αυτής της ρύπανσης στην υγεία των κατοίκων.
Δ. Τα δικαιώματα των παιδιών
Τέλος, μοναδική παράβαση αποτέλεσε η καταδίκη της Ελλάδας για υποβάθμιση των δικαιωμάτων των παιδιών. Κατά το έτος 2003, ο Παγκόσμιος οργανισμός κατά των βασανιστηρίων προσέφυγε με βάση το σύστημα των συλλογικών προσφυγών κατά της Ελλάδας, υποστηρίζοντας ότι η χώρα παραβίασε το άρθρο 17 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα των παιδιών σε κοινωνική, νομική και οικονομική προστασία.[32] Συγκεκριμένα, η καταγγέλλουσα οργάνωση υποστήριξε ότι η ελληνική νομοθεσία δεν απαγορεύει αποτελεσματικά τη σωματική τιμωρία των παιδιών αφενός στο οικογενειακό, αφετέρου στο σχολικό περιβάλλον, ούτε προβλέπει επαρκείς κυρώσεις στον αστικό και ποινικό της κώδικα για να αποτρέψει αυτό το φαινόμενο που εμφανίζεται στην πράξη. Η Επιτροπή, προχωρώντας στην επί της ουσίας κρίση της υπόθεσης, διαπίστωσε ότι ούτε στο Σύνταγμα της χώρας, αλλά ούτε και σε επίπεδο Ποινικού Κώδικα ή οικογενειακού δικαίου δεν απαγορεύεται ρητώς η σωματική τιμωρία των παιδιών, ενώ καμία δικαστική απόφαση δεν τέθηκε υπόψη της Επιτροπής, στην οποία η νομοθεσία να ερμηνεύεται καθ’ αυτόν τον τρόπο. Έτσι η Επιτροπή κρίνει ότι οι διατάξεις του συνταγματικού, του ποινικού και του αστικού δικαίου δεν θεμελιώνουν μια επαρκή νομική βάση για τους σκοπούς του άρθρου 17 του Χάρτη.[33] Στα ίδια πορίσματα κατέληξε και ως προς την απαγόρευση της σωματικής τιμωρίας στο σχολικό περιβάλλον.
ΙV. Η Ελλάδα ως αποδέκτρια συλλογικών προσφυγών: Η εξέλιξη της «νομολογίας» της Επιτροπής στις συλλογικές προσφυγές κατά της Ελλάδας- Από το 2011 έως το 2020
Α. Τα εργασιακά δικαιώματα στην εποχή των μνημονίων
Στις απαρχές της οικονομικής κρίσης κατατέθηκαν από τις οργανώσεις ΓΕΝΟΠ-ΔΕΗ και ΑΔΕΔΥ δύο (2) συλλογικές προσφυγές με αντικείμενο διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας, οι οποίες υποστηρίχθηκε ότι παραβιάζουν τις διατάξεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη.
Με την πρώτη εξ αυτών προβάλλεται μεταξύ άλλων ότι με διατάξεις που εισήχθησαν στην ελληνική νομοθεσία προβλέφθηκε ότι για περίοδο δώδεκα (12) μηνών η σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου θα θεωρείτο ως δοκιμαστική, με δικαίωμα αναιτιολόγητης καταγγελίας και χωρίς αποζημίωση του εργαζομένου.[34]
Στις παρατηρήσεις της επί της ουσίας, η ελληνική κυβέρνηση αναφέρθηκε στην οικονομική κρίση που μάστιζε τη χώρα, ως δικαιολογητικό λόγο της ρύθμισης. Ωστόσο, κατά την κρίση της Επιτροπής, η έννοια της δοκιμαστικής σύμβασης δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται με τόση ευρύτητα και η περίοδος να είναι τόσο μεγάλη, ώστε να καθίστανται ανενεργές οι εγγυήσεις σχετικά με την προειδοποίηση και την αποζημίωση απόλυσης, όπως εν προκειμένω συνέβη στο ελληνικό παράδειγμα. Συνεπώς, στοιχειοθετείται παραβίαση του άρθρου 4 παράγραφος 4 του Χάρτη, που κατοχυρώνει το δικαίωμα ειδοποίησης των εργαζομένων σε εύλογο χρόνο πριν την απόλυση.
Με την δεύτερη συλλογική προσφυγή προβλήθηκαν πιθανές παραβιάσεις δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από το Χάρτη, στη βάση δύο έτερων διατάξεων της ελληνικής νομοθεσίας: η πρώτη εξ αυτών προέβλεπε ότι «άτομα που έχουν συμπληρώσει το 15ο έως και το 18ο έτος της ηλικίας τους συνάπτουν ειδικές συμβάσεις μαθητείας για την απόκτηση δεξιοτήτων, διάρκειας έως και ενός έτους», ενώ με τη δεύτερη επιτρεπόταν σε εργοδότες να αμοίβουν νέους εργαζομένους ηλικίας έως είκοσι πέντε (25) ετών με έως και το 84% του νομοθετικά κατοχυρωμένου κατώτατου μισθού ή ημερομισθίου.[35]
Σχετικά με το πρώτο σκέλος, η Επιτροπή διαπίστωσε ανεπάρκεια στο κανονιστικό πλαίσιο που διέπει τη μαθητεία, κατά παραβίαση του άρθρου 10 παρ. 2 του Χάρτη.[36] Αναφορικά με το δεύτερο ζήτημα, η Επιτροπή αποφαινόμενη για το ζήτημα της αμοιβής αναφέρει ότι, «λαμβάνοντας υπόψη τα εθνικά δεδομένα που αφορούν τον ελάχιστο κατώτατο μισθό, ο μισθός για τους νεότερους εργαζομένους φαίνεται τώρα να έχει πέσει κάτω από το επίπεδο φτώχειας». Συνεπώς, στοιχειοθετείται και πάλι παράβαση των διατάξεων του Χάρτη.
Τα πορίσματα των ως άνω αποφάσεων επικύρωσε η καταδίκη της χώρας κατόπιν προσφυγής της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ) το 2014.[37] Η Επιτροπή διαπίστωσε έλλειψη συμμόρφωσης της Ελλάδας, ως προς τα ζητήματα που κρίθηκαν με τις αποφάσεις επί των προσφυγών των ΓΕΝΟΠ-ΔΕΗ και ΑΔΕΔΥ. Κατά την εξέταση της προσφυγής, η Επιτροπή επανέλαβε και εδώ την κρίση της ότι η απόλαυση των κοινωνικών δικαιωμάτων από τους πολίτες των κρατών μελών δεν μπορεί να εξαρτάται από τη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας.[38] Διαπιστώνει ακόμη ότι κατά τη θέσπιση των ανωτέρω μέτρων, δεν προηγήθηκε ενδελεχής έρευνα των συνεπειών που θα επιφέρουν στο βιοτικό επίπεδο των πολιτών[39], ούτε εξετάστηκε η δυνατότητα θέσπισης ηπιότερων, εναλλακτικών μέτρων.[40] Συνεπώς, ακόμη κι αν γίνει δεκτό ότι οι περιορισμοί στα δικαιώματα αυτά τέθηκαν για λόγους δημοσίου συμφέροντος[41], η Επιτροπή δεν μπορεί να θεωρήσει ότι οι περιορισμοί αυτοί σέβονται την αρχή της αναλογικότητας και συνεπώς ότι είναι συμβατοί σύμφωνα με το άρθρο 31.[42]
Β. Το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση
Το έτος 2012 κατατέθηκαν ταυτόχρονα πέντε (5) συλλογικές προσφυγές από συνδικαλιστικούς φορείς, με όμοιο περιεχόμενο κατά της Ελλάδος. Αντικείμενο κριτικής αποτέλεσαν οι μεταρρυθμίσεις στην κοινωνικοασφαλιστική νομοθεσία, τόσο στο δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Επρόκειτο για μια σειρά νομοθετημάτων, με τα οποία επήλθαν μειώσεις στις κύριες και επικουρικές συντάξεις, στα δώρα εορτών και στα επιδόματα αδείας, προβλέφθηκε η επιβολή της Εισφοράς Αλληλεγγύης Συνταξιούχων, καθώς και άλλες επιβαρυντικές ρυθμίσεις.[43]
Η ελληνική κυβέρνηση από τη μεριά της ισχυρίσθηκε ότι τα μέτρα αυτά ελήφθησαν στα πλαίσια μιας οξείας οικονομικής κρίσης, η οποία ταλάνιζε τη χώρα. Άλλωστε, οι κοινωνικοασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν επιβλήθηκαν στα πλαίσια της συμφωνίας στήριξης που σύνηψε η Ελληνική κυβέρνηση με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική τράπεζα και αποτελούν προϋπόθεση για την ανάκαμψη της οικονομίας και τη συνέχιση της δανειοδότησης της χώρας.[44]
Ενδιαφέρον παρουσιάζει εν προκειμένω το γεγονός ότι για την εξέταση των ως άνω προσφυγών, η Επιτροπή επικαλέστηκε τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, όπως αυτό κατοχυρώνεται από το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ. Ειδικότερα, αναφέρεται σε μια σειρά δικαστικών αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σύμφωνα με τις οποίες προστατεύονται τα επιδόματα ατόμων, τα οποία έχουν στο παρελθόν συνεισφέρει με εισφορές τους στο κοινωνικοασφαλιστικό σύστημα. Με βάση τη νομολογία αυτή, εκφράζει τη σκέψη ότι όταν σε ένα κράτος μέλος κατοχυρώνεται ένα κοινωνικό επίδομα, για τη λήψη του οποίου ο δικαιούχος έχει μάλιστα καταβάλλει στο παρελθόν εισφορές, τότε το δικαίωμα αυτό προστατεύεται από το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, ως περιουσιακής φύσεως δικαίωμα και ειδικότερα ως νόμιμη προσδοκία αυτού. Βέβαια, δεν γεννάται με τον τρόπο αυτό απαίτηση για επίδομα συγκεκριμένου ποσού, και για το λόγο αυτό είναι φυσικά δυνατή μία αναλογική μείωση του.[45] Πλην όμως τα μέτρα που λαμβάνονται στο πεδίο αυτό δεν θα πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα την ολοκληρωτική στέρηση του συνταξιοδοτικού δικαιώματος.
Επιπλέον, η Επιτροπή έθεσε ξανά επί τάπητος το ζήτημα της συμμόρφωσης των κρατών μερών με τις υποχρεώσεις του Χάρτη, σε συνάρτηση προς τις υποχρεώσεις τους που απορρέουν από άλλες διεθνείς δεσμεύσεις. Συγκεκριμένα, επανέλαβε την κρίση της ότι η συμμόρφωση ενός κράτους, που έχει συμβληθεί στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, με άλλες υποχρεώσεις του που απορρέουν από διεθνή κείμενα ή συμφωνίες, δεν μπορεί να θέτει εκποδών την εφαρμογή του Χάρτη, όταν τα μέτρα αυτά εμπίπτουν σε αντικείμενο που κατοχυρώνεται από το πεδίο προστασίας του.[46] Συνεπώς, δεν μπορεί να γίνει δεκτό το επιχείρημα της ελληνικής κυβέρνησης περί συμμόρφωσης με τις διεθνείς υποχρεώσεις της και απαλλαγής της από τις δεσμεύσεις του Χάρτη.
Με αυτές λοιπόν τις προκαταρκτικές παρατηρήσεις, η Επιτροπή, προοιωνίζοντας την κρίση της, προχώρησε στην εξέταση της ουσίας της καταγγελίας.[47] Σύμφωνα με τις σκέψεις του οργάνου, η παράγραφος 3 του άρθρου 12 του Χάρτη προβλέπει τη δέσμευση των κρατών μερών να επιδιώκουν την προοδευτική βελτίωση των εθνικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να τροποποιούν τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, λαμβανομένων υπόψη των οικονομικών συγκυριών. Ωστόσο, δεν θα πρέπει οι μεταρρυθμίσεις αυτές να παραβιάζουν το δικαίωμα σε αποτελεσματική κοινωνική προστασία και να καθιστούν το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης ανεπαρκές. Έτσι, το κράτος θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να διατηρεί ένα ικανοποιητικό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, το οποίο δεν θα αναιρεί την ουσία των δικαιωμάτων των ασφαλισμένων και δεν θα παραβιάζει τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη τους.[48]
Στην προκειμένη περίπτωση, διαπιστώνεται ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν εξέτασε όλως διόλου τον αντίκτυπο των μέτρων αυτών στην ελληνική κοινωνία, ούτε διερεύνησε την ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων με τις οποίες θα μπορούσε να αποφευχθεί η δραστική μείωση της συνταξιοδοτικής ικανότητας των Ελλήνων πολιτών.[49] Αξιολογώντας τα ληφθέντα μέτρα, η Επιτροπή κρίνει ότι η λήψη ορισμένων, μεμονωμένων εξ αυτών των μέτρων δεν παραβιάζει από μόνη της το άρθρο 12 παράγραφος 3 του Χάρτη, πλην όμως η σωρευτική υιοθέτηση επιβαρυντικών μέτρων για τους συνταξιούχους και το συνολικό αρνητικό τους αποτέλεσμα είναι εκείνο που θεμελιώνει εν προκειμένω την παραβίαση του.[50]
Γ. Τα δικαιώματα των προσφύγων
Μετά τις προσφυγές της περιόδου των μνημονίων, σημαντικότερη καταδίκη της Ελλάδας υπήρξε αυτή του έτους 2018, για σωρεία παραβιάσεων κοινωνικών δικαιωμάτων των προσφύγων και των ασυνόδευτων ανηλίκων που εισέρχονταν στη χώρα. Η απόφαση της Επιτροπής υπήρξε καταπέλτης για την Ελλάδα, ενώ αποτέλεσε την πρώτη και μοναδική περίπτωση για τη χώρα, όπου η Επιτροπή αποφάσισε τη λήψη άμεσων μέτρων για την αποτροπή σοβαρής και ανεπανόρθωτης βλάβης στην ακεραιότητα των ασυνόδευτων ανηλίκων[51]. Πιο συγκεκριμένα, η Διεθνής Επιτροπή Νομικών και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τους πρόσφυγες και τους εξόριστους κατέθεσαν το 2018 συλλογική καταγγελία κατά της Ελλάδος για μια σειρά παραβιάσεων δικαιωμάτων του Χάρτη. Οι παραβιάσεις αφορούσαν δικαιώματα προσφύγων και ειδικότερα ασυνόδευτων ανηλίκων, που έφταναν στα νησιά της Λέσβου, της Λέρου, της Σάμου, της Χίου και της Κω. Επί της ουσίας της υπόθεσης, η Επιτροπή, αξιολογώντας τους ισχυρισμούς των καταγγελλουσών οργανώσεων, διαπίστωσε σωρεία παραβιάσεων δικαιωμάτων των ασυνόδευτων ανηλίκων: παραβίαση του άρθρου 31 για το δικαίωμα στη στέγαση, παραβίαση του άρθρου 17 για το δικαίωμα των παιδιών σε κοινωνική, νομική και οικονομική προστασία, παραβίαση του άρθρου 7 παράγραφος 10 για το δικαίωμα των ασυνόδευτων παιδιών σε προστασία από σωματικούς και ψυχικούς κινδύνους και παραβίαση του άρθρου 11 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη για το δικαίωμα στην υγεία.[52]
Δ. Τα δικαιώματα των γυναικών
Το 2016 υποβλήθηκε συλλογική προσφυγή από τον διεθνή, μη κυβερνητικό οργανισμό University Women of Europe κατά της Ελλάδας, για παραβίαση των άρθρων 4 παράγραφος 3 (δικαίωμα σε ισάξια αμοιβή για ισάξια εργασία) και 20 (δικαίωμα σε ίσες ευκαιρίες και ίση μεταχείριση σε θέματα απασχόλησης και εργασίας, χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου) του Χάρτη[53].
Επί της ουσίας της καταγγελίας, η Επιτροπή αναγνώρισε αρχικά ότι έχει τηρηθεί η υποχρέωση αναγνώρισης στη νομοθεσία της αρχής της ίσης αμοιβής για ισάξια εργασία.[54] Ωστόσο, διέγνωσε προβλήματα σχετικά με το πλαίσιο της ένδικης προστασίας σε περίπτωση παραβίασης της αρχής. Ειδικότερα, αναφέρει ότι στην Ελλάδα τα δικαστικά κόστη είναι ιδιαίτερα υψηλά σε σχέση με τον μέσο μισθό που λαμβάνουν οι Έλληνες εργαζόμενοι, ενώ παρατηρείται ότι οι δικαστικές διαδικασίες είναι ιδιαίτερα χρονοβόρες.[55][56] Ζητήματα ανακύπτουν σύμφωνα με την Επιτροπή και στον τομέα της διαφάνειας των αμοιβών, καθόσον δεν εγκαθιδρύονται συστήματα αξιολόγησης και συνακόλουθης κοστολόγησης της εργασίας στις επιχειρήσεις, ενώ δεν αποδεικνύεται από το κράτος μέλος ότι οι πιθανώς θιγόμενοι έχουν τη δυνατότητα να πληροφορηθούν το μισθολογικό καθεστώς των συναδέλφων τους, σε περίπτωση που θεωρούν ότι θίγονται. Ενόψει όλων των ανωτέρω, η Επιτροπή θεωρεί ότι, λόγω των ελλειμμάτων που υπάρχουν στην ένδικη προστασία και τη διαφάνεια, υφίσταται παραβίαση των άρθρων 4 παράγραφος 3 και 20 του Χάρτη.
Σε ότι αφορά την προώθηση της αρχής της ίσης αμοιβής, η Επιτροπή θεωρεί ότι η ελληνική πολιτεία δεν έχει εκπληρώσει την υποχρέωσή της όσον αφορά τη συλλογή δεδομένων ή στατιστικών σχετικά με την εφαρμογή της, ενώ σε ότι αφορά την κατάληψη διευθυντικών ή εν γένει ηγετικών εργασιακών θέσεων από γυναίκες, η Επιτροπή παρατηρεί ότι σε νομοθετικό επίπεδο υφίσταται μια μόνο διάταξη, η οποία είναι περιορισμένης εφαρμογής, καθόσον προβλέπει μια ποσόστωση γυναικών σε διοικητικά συμβούλια εταιρειών που σχετίζονται με το Δημόσιο. Αντίθετα, δεν υφίσταται καμία πρόβλεψη για τις ιδιωτικές εταιρείες.[57] Ως εκ τούτου, η Επιτροπή θεωρεί ότι υφίσταται παραβίαση των περιπτώσεων γ’ και δ’ του άρθρου 20 του Χάρτη.
V. Περί της φύσεως και της λειτουργίας θεσμών και θεσμικών οργάνων του Χάρτη
Α. Δικαιοδοτικά εχέγγυα της διαδικασίας ενώπιον της Επιτροπής
Τη διαδικαστική κατάστρωση των συλλογικών προσφυγών ενώπιον της Επιτροπής περιβάλλουν πλείστα εχέγγυα, που προσιδιάζουν σε δικαιοδοτική διαδικασία. Το σύστημα των προσφυγών αναπτύσσεται εγγράφως, με την εκατέρωθεν κατάθεση υπομνημάτων με τους ισχυρισμούς των μερών, όπως επίσης και αποδεικτικών μέσων.[58] Για κάθε συλλογική προσφυγή ορίζεται εισηγητής. Προβλέπεται αυστηρή τήρηση προθεσμιών, ενώ παρατηρείται ότι η κατάστρωση της διαδικασίας ακολουθεί το μοτίβο δικαιοδοτικής κρίσης, με την εξέταση πρώτα του παραδεκτού και έπειτα του βασίμου της καταγγελίας.[59] Προβλέπεται επιπλέον η δυνατότητα λήψης άμεσων μέτρων, για την αποτροπή σοβαρής και ανεπανόρθωτης βλάβης[60], δυνατότητα μάλιστα η οποία έχει αξιοποιηθεί και κατά της Ελλάδας.[61] Κατά την ερμηνεία του Χάρτη από την Επιτροπή, λαμβάνονται υπόψη διατάξεις διεθνών, δεσμευτικών νομικών κειμένων, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η Οικουμενική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς επίσης και κρίσεις διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων.[62][63] Οι διατάξεις του Χάρτη φαίνεται να εντάσσονται συστηματικά από την Επιτροπή στο διεθνές πλέγμα νομιμότητας, ενώ τα κοινωνικά δικαιώματα που κατοχυρώνουν συναρτώνται αναγκαίως με την υλοποίηση των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων.[64] Οι αποφάσεις της Επιτροπής, όπως και τα έγγραφα των μερών, προσλαμβάνουν δημοσιότητα και υφίσταται η δυνατότητα αποτύπωσης των διαφορετικών γνωμών των μελών της Επιτροπής.[65] Τέλος, η αμεροληψία και η ανεξαρτησία των μελών της, που δεν εκπροσωπούν τα κράτη τους και δεν επηρεάζονται από τρίτα όργανα κατά τη λήψη αποφάσεων, αποτελεί το σημαντικότερο στοιχείο που προσιδιάζει σε δικαιοδοτικό όργανο.[66]
Β. Η δεσμευτικότητα (;) των αποφάσεων της Επιτροπής
Στον αντίποδα, ωστόσο, οι αποφάσεις της Επιτροπής δεν παράγουν τη δεσμευτικότητα που αναπτύσσουν οι αποφάσεις ενός δικαιοδοτικού οργάνου.[67] Η διαδικασία μετά την έκδοση απόφασης από την Επιτροπή έχει ως εξής: Αυτή διαβιβάζεται στην Επιτροπή των Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης και η τελευταία απευθύνει, κατά βούληση, σύσταση στο κράτος μέλος.[68] Εάν απευθύνει σύσταση, προβλέπεται ότι το κράτος οφείλει στην επόμενη Έκθεση του να αναφέρει τα μέτρα τα οποία έλαβε για την αποκατάσταση της παραβίασης.[69] Στην πράξη ωστόσο, ενώ οι «καταδικαστικές αποφάσεις» από την Επιτροπή είναι πλείστες, οι συστάσεις της Επιτροπής των Υπουργών που τις συνοδεύουν είναι ελάχιστες.[70] Τούτο οδηγεί αναπόδραστα στην αδυναμία ανάπτυξης δεσμευτικού αποτελέσματος για τις αποφάσεις της Επιτροπής.[71] Ο συνδυασμός μεταξύ αφενός των εχεγγύων με τα οποία εξοπλίζεται η Επιτροπή, αφετέρου της έλλειψης δεσμευτικότητας των αποφάσεων της, οδήγησαν τη διεθνή βιβλιογραφία να χαρακτηρίσει το συγκεκριμένο όργανο ως «οιονεί δικαιοδοτικό».[72][73]
Την έλλειψη δεσμευτικότητας των αποφάσεων της Επιτροπής φαίνεται πάντως να υιοθετεί και η νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων. Σε πρόσφατη απόφαση της Ολομέλειας του Ελεγκτικού Συνεδρίου έγινε δεκτό ότι οι αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν ενδύονται τη νομική αυθεντία δικαστικής απόφασης και, ως εκ τούτου, δεν έχουν νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα, αφού δεν περιβάλλονται με τις εγγυήσεις ενός δικαιοδοτικού οργάνου. Στον βαθμό πάντως που αφορούν σε ερμηνεία κανόνων, έγινε δεκτό ότι συνιστούν χρήσιμο ερμηνευτικό εργαλείο για τις αρχές των κρατών-μελών, μεταξύ των οποίων και των δικαστηρίων.[74]
Η κρίση αυτή του ελληνικού δικαστηρίου φαίνεται να παραγνωρίζει τα εχέγγυα με τα οποία εξοπλίζεται η Επιτροπή κατά την εξέταση των συλλογικών προσφυγών και να τοποθετεί την -ορθή κατά τα λοιπά- διαπίστωση της έλλειψης δεσμευτικότητας των αποφάσεων της, σε εσφαλμένη όμως βάση.
Γ. Η εφαρμογή του Χάρτη στην ελληνική έννομη τάξη
Ενθαρρυντική είναι πάντως η αξιοποίηση από την νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων των διατάξεων του Χάρτη κατά την εκφορά δικαιοδοτικής κρίσης. Άλλωστε, στην ελληνική έννομη τάξη, οι διεθνείς συμβάσεις, από τη στιγμή της επικύρωσης τους με νόμο, υπερισχύουν έναντι οποιασδήποτε άλλης διάταξης εθνικού, τυπικού νόμου.[75] Η νομολογία φαίνεται ήδη από την προηγούμενη δεκαετία να αξιοποιεί όλο και περισσότερο στο σκεπτικό της τις διατάξεις του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη.[76] Χαρακτηριστικότερη περίπτωση αποτελεί η απόφαση ΣτΕ 1571/2010, με την οποία το ανώτατο ακυρωτικό ακύρωσε άρνηση της Διοίκησης να δεχθεί την παραίτηση στρατιωτικού, για τον λόγο ότι η σχετική διάταξη, που προβλέπει την υποχρεωτική παραμονή στο στράτευμα για μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι αντίθετη προς τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη. Ακόμη, σε πλείστες άλλες περιπτώσεις αναγνωρίζεται η υπέρτερη τυπική ισχύς των διατάξεων του Χάρτη και ελέγχεται η συμβατότητα διατάξεων της εσωτερικής νομοθεσίας με τις προβλέψεις του.[77]
VI. Συμπεράσματα/Καταληκτικές παρατηρήσεις
Συμπερασματικά, επιχειρώντας μια περιοδολόγηση της «νομολογίας» της Επιτροπής επί των συλλογικών προσφυγών κατά της Ελλάδας, παρατηρούνται τα εξής: Ξεκινώντας από την δεκαετία 2000-2010, παρατηρείται επαναληψιμότητα στις παραβάσεις. Η Ελλάδα καταδικάστηκε δύο φορές (2001) για παραβίαση της απαγόρευσης αναγκαστικής εργασίας, ως έκφανση του δικαιώματος στην εργασία. Η χώρα καταδικάστηκε επίσης δύο φορές (2003 και 2008) για παραβίαση των δικαιωμάτων των Αθίγγανων και ειδικότερα του δικαιώματος των οικογενειών τους σε νομική, κοινωνική και οικονομική ενίσχυση από το Κράτος. Τέλος, εις διπλούν καταδικάστηκε (2005 και 2010) και για παραβιάσεις του δικαιώματος στην υγεία, υπό την ειδικότερη πτυχή του, ως δικαίωμα σε ένα υγιές περιβάλλον.
Από το 2010 μέχρι και το 2015, στο απόγειο της οικονομικής κρίσης, ασκούνται συνολικά οκτώ (8) προσφυγές, που σχετίζονται με παραβιάσεις των δικαιωμάτων στην εργασία και την κοινωνική ασφάλιση. Την οικονομική κρίση ακολουθεί η προσφυγική, κατά τη διάρκεια της οποίας υφιστάμεθα σφοδρή κριτική για την μεταχείριση των προσφύγων και των ασυνόδευτων ανηλίκων, με καταδίκη για παραβίαση σωρείας άρθρων του Χάρτη. Την προσφυγική κρίση συνοδεύει η υγειονομική. Και για την περίοδο αυτή, υφίσταται σήμερα εκκρεμής καταγγελία για παραβιάσεις κοινωνικών δικαιωμάτων.[78]
Η εποχή των πολυκρίσεων φαίνεται με λίγα λόγια να οδηγεί αναπόφευκτα την ελληνική πολιτεία σε επάλληλες παραβιάσεις του Χάρτη. Φθάνοντας στο σήμερα, δύο (2) προσφυγές εκκρεμούν αυτή τη στιγμή κατά της Ελλάδας, οι οποίες φαίνεται να φέρουν ‘’κατάλοιπα’’ του παρελθόντος: Αφενός η προσφυγή της Διεθνούς Αμνηστίας για παραβίαση του κοινωνικού δικαιώματος στην υγεία, η οποία στηρίζεται στην κατάρρευση του εθνικού υγειονομικού συστήματος κατά την πανδημία, που με τη σειρά της συνδέεται άρρηκτα με τα μέτρα λιτότητας που επιβλήθηκαν στα χρόνια των μνημονίων.[79] Αφετέρου η προσφυγή του Ευρωπαϊκού Γραφείου Αντιρρησιών Συνείδησης αναφορικά με τις συνθήκες τέλεσης της εναλλακτικής πολιτικής θητείας των αντιρρησιών συνείδησης[80], ένα θέμα που απασχόλησε την Επιτροπή είκοσι και πλέον χρόνια πριν[81], με την Ελλάδα να μη φαίνεται πάντως να λαμβάνει υπόψη της τη διεθνή καταδίκη για το εν λόγω ζήτημα.
Παρατηρείται ακόμη ότι μέχρι το έτος 2010, οι καταγγελίες σε βάρος της χώρας προερχόντουσαν από διεθνείς, μη κυβερνητικές οργανώσεις. Ως προς τη «θεματολογία» των παραβιάσεων, εντοπίζεται όπως καταδείχθηκε επαναληψιμότητα, χωρίς πάντως να καταφάσκεται ένας συνεκτικός δεσμός μεταξύ των παραβιάσεων. Από το 2010 ωστόσο και έπειτα, εισερχόμενοι στα χρόνια της οικονομικής κρίσης, πραγματοποιείται μια μεταστροφή, τόσο ως προς τις καταγγέλλουσες οργανώσεις, όσο και ως προς το είδος των παραβιάσεων. Ειδικότερα, παρατηρείται έντονη δραστηριότητα των εθνικών σωματείων, με τη διαμαρτυρία να προέρχεται πλέον κυρίως από το εσωτερικό της χώρας και τα ζητήματα να λαμβάνουν αμιγώς εθνικές διαστάσεις. Παράλληλα, τα δικαιώματα που φέρονται να παραβιάζονται είναι κατ’ εξοχήν το δικαίωμα στην εργασία και το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση, ως τα αμέσως πληττόμενα δικαιώματα από την οικονομική κρίση που μάστισε τη χώρα.
Από την άλλη, αναφορικά με την Επιτροπή, η παραδοχή ότι οι διατάξεις του Χάρτη γεννούν κατά κανόνα υποχρεώσεις συμπεριφοράς και όχι αποτελέσματος[82][83] δεν φαίνεται να αποθαρρύνουν το όργανο αυτό από το να εντείνει με το πέρασμα των χρόνων τον έλεγχο που ασκεί, προβαίνοντας σε μια δυναμική ερμηνεία των διατάξεων του Χάρτη, προκειμένου να ελέγξει τη συμμόρφωση των κρατών με το επίπεδο προστασίας που αυτός κατοχυρώνει.[84] Η θέση αυτή διαφαίνεται από τις ίδιες τις σκέψεις της Επιτροπής, όπως διαγράφονται μέσα από τις αποφάσεις της και δορυφορούν την άσκηση των καθηκόντων της. Τέτοια σκέψη αποτελεί, μεταξύ άλλων, η πάγια θέση της ότι η απόλαυση των κοινωνικών δικαιωμάτων από τους πολίτες των κρατών μελών δεν μπορεί να εξαρτάται από τη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας, η δε οικονομική κρίση δεν μπορεί να δικαιολογεί την απομείωση του επιπέδου κοινωνικής προστασίας.[85] Άλλωστε, η προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων δεν είναι (και δεν πρέπει να είναι) έννοια ασύμβατη με την οικονομική ανάπτυξη.[86] Κατά άλλη, πάγια θέση της Επιτροπής, η συμμόρφωση ενός κράτους που έχει συμβληθεί στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, με άλλες υποχρεώσεις του που απορρέουν από διεθνή κείμενα ή συμφωνίες, δεν μπορεί να θέτει εκποδών την εφαρμογή του Χάρτη, όταν τα μέτρα αυτά εμπίπτουν σε αντικείμενο που κατοχυρώνεται από το πεδίο προστασίας του.[87]
Από δικονομικής και διαδικαστικής σκοπιάς, διαφαίνεται ότι η διαδικασία συλλογικών προσφυγών ενώπιον της Επιτροπής συνιστά μια «οιονεί δικαιοδοτική διαδικασία», καθόσον το όργανο, η διαδικασία εκφοράς και οι κρίσεις που εν τέλει εκφέρει προσιδιάζουν σε σημαντικό βαθμό στο δικαιοδοτικό σχήμα. Η άποψη ότι η διαδικασία συλλογικών προσφυγών ενώπιον της Επιτροπής στερείται δικαιοδοτικών εχεγγύων δεν είναι ακριβής. Η απουσία διάταξης που να κατοχυρώνει τη δεσμευτικότητα των αποφάσεων επί των συλλογικών προσφυγών και η διαμεσολάβηση ενός αμιγώς πολιτικού οργάνου, της Επιτροπής των Υπουργών, στη διαδικασία υλοποίησης των αποφάσεων, θεμελιώνουν το σημαντικότερο μειονέκτημα στη δράση της Επιτροπής, ως θεματοφύλακα των κοινωνικών δικαιωμάτων.[88]
Κλείνοντας, η προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων κρίνεται απαραίτητη και επιτακτική στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες.[89] Η πραγμάτωση των κοινωνικών δικαιωμάτων συνδέεται άλλωστε στενά με την ίδια την απόλαυση των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών.[90] Προς την κατεύθυνση αυτή, αναθεωρητικές σκέψεις για ένα νέο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη θα πρέπει να διαλάβουν σοβαρά υπόψη το ρόλο της Επιτροπής στην απονομή διεθνούς κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς και την ανάγκη για ένα ανεξάρτητο, διεθνές δικαιοδοτικό σχήμα που θα εποπτεύει αποτελεσματικά την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων και τη συμμόρφωση των κρατών στις αποφάσεις επί των συλλογικών προσφυγών.[91]
___________________
Εισήγηση στο Κοινό Μεταπτυχιακό Σεμινάριο Συνταγματικού Δικαίου των Νομικών Σχολών ΕΚΠΑ και ΑΠΘ που πραγματοποιήθηκε στις 13 Ιουνίου 2025 στο Καρπενήσι
Δεληγιάννη-Δημητράκου Χριστίνα, «Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και τα ελληνικά μέτρα λιτότητας: Σκέψεις με αφορμή τις αποφάσεις αριθ. 65 και 66/2012 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Κοινωνικών Δικαιωμάτων», σε: Αρμ 1/2014, σ. 19-35
Δημοπούλου Αφροδίτη Κανέλλα, Τα κοινωνικά δικαιώματα την περίοδο της οικονομικής κρίσης στον Ευρωπαϊκό νομικό χώρο, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2019,
Ηλιοπούλου Στράγγα Τζούλια, Γενική θεωρία θεμελιωδών δικαιωμάτων, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2018
Θεοδόσης Γιώργιος, «Το δικαίωμα των εργαζομένων για ενημέρωση και διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης» σε: Χριστίνα Δεληγιάννη-Δημητράκου, Γιώργιος Ν. Θεοδόσης (επιμ.), Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και ο Χάρτης των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Κέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου, Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2023
Καϊδατζής Ακρίτας, «Κοινωνικά δικαιώματα και κοινωνική δημοκρατία», διαθέσιμο σε www.epoliteia.gr, Τεύχος 14, 2025
Κακαρά Παρασκευή, «Η Ελλάδα και το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη-Οι αποφάσεις της Ε.Ε.Κ.Δ. επί των συλλογικών προσφυγών 76 έως 80/2012 κατά της Ελλάδας», Επιθεώρησις Εργατικού Δικαίου, Τόμος 73, Τεύχος 13, 2014
Καμτσίδου Ιφιγένεια, Η «επικλησιμότητα» των κοινωνικών δικαιωμάτων και η τριπλή υποχρέωση του κράτους για την προστασία τους, ΔιΔικ 5/2019, σ. 710-713
Καψάλη Βασιλική, Η αποτελεσματικότητα της διοικητικής δικαιοσύνης ως επιταγή του Συντάγματος, σε: ΔιΔικ 6/2019, σ. 941-949
Κοντιάδης Ξενοφών, «Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και η προστασία του περιβάλλοντος: Σκέψεις με αφορμή την απόφαση της Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη επί της καταγγελίας 30/2005 του ιδρύματος Μαραγκοπούλου», ΝοΒ 2008
Μάνεσης Αριστόβουλος, «Η προβληματική της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων στον ευρωπαϊκό χώρο», Συνταγματική θεωρία και πράξη, 2/2007
Μπουκουβάλα Βαρβάρα, Η σύμφωνη με το Σύνταγμα ερμηνεία των νόμων, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2018
Νάσκου Περράκη Παρούλα, Τα δικαιώματα του παιδιού, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2023
Παπαδοπούλου (Τριανταφυλλιά) Λίνα, «Η κανονιστικότητα και εκδικασιμότητα των κοινωνικών δικαιωμάτων, και ταυτόχρονα μία συνηγορία υπέρ του status mixtus των δικαιωμάτων», Το Σύνταγμα, 3-4/2020
Πατσίκας Δημήτρης, Η συνταγματική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2022
Στεργίου Άγγελος, Η μη οπισθοδρόμηση των κοινωνικών δικαιωμάτων (η αρχή του «standstill») στη διεθνή της διάσταση, ΕφημΔΔ 4/2018
Αkandji-Kombe J-F., The Material Impact of the Jurisprudence of the European Committee of Social Rights, Oxford University Press, 2005
Becker Ulrich, «European Social Charter», διαθέσιμο σε https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e792 , 2007
Benelhocine Carole, The European Social Charter, Council of Europe Publishing, 2012, p. 48-51
Brillat Regis, The Supervisory Machinery of the European Social Charter: Recent Developments and their Impact, in : de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005, p. 31-44
Churchill R.R. and Khaliq U., The Collective Complaints System of the European Social Charter: An Effective Mechanism for Ensuring Compliance with Economic and Social Rights? European Journal of International Law, 2004
Cullen Holly, «The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretative Methods of the European Committee of Social Rights», Human Rights Law Review, Oxford University Press 9:1 2009, p. 61-93
De Schutter Olivier and Sant’Ana Matthias, «The European Committee of Social Charter» in: Gauthier de Beco, Human Rights Monitoring Mechanisms of the Council of Europe, Routledge, London & New-York 2012, p.77-78
Dugard Jackie, Porter Bruce, Ikawa Daniela, Chenwi Lilian, Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights, Edward Elgar Publishing, 2020
Gisella Gori, «Domestic Enforcement of the European Social Charter: The Way Forward», in: de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005
Harris David, «Collective Complaints under the European Social Charter: Encouraging Progress?», in: Kaiyan Homi Kaikobad & Michael Bohlander (eds.), International Law and Power: Perspectives on Legal Order and Justice. Essays in Honour of Colin Warbrick, Martinus Nijhoff Publishers 2009
Lukas Karin, The Revised European Social Charter:An Article by Article Commentary, 2021
O’Cinneide Colm, «Bringing socio-economic rights back to the mainstream of human rights: the case-law of the European Committee of social rights as an example of rigorous and effective rights adjudication», Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=1543127 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.15431272009 , 2009
, O’Cinneide Colm, The European System, in: Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights, Edward Elgar Publishing, 2020
Papadopoulos Nikolaos, «Paving the way for effective socio-economic rights? The domestic enforcement of the European Social Charter system in the light of recent judicial practice», www.academia.edu.gr, 2019
Papadopoulos Nikolaos, Strategic litigation before the European Committee of Social Rights: Fit for purpose? Netherlands Quarterly of Human Rights 2022
Νομολογία (κατάχρονολογικήσειρά)
ΑποφάσειςΕπιτροπής
International Federation of Human Rights Leagues (FIDH) v, Greece, Collective Complaint No.7/2000
Quaker Council for European Affairs v. Greece, Collective Complaint No. 8/2000
World Organisation against Torture (OMCT) v. Greece, Collective Complaint No. 17/2003
European Roma Rights Centre v. Greece, Collective Complaint No. 15/2003
Marangopoulos Foundation for Human Rights (MFHR) v. Greece, Collective Complaint No. 30/2005
International Centre for the Legal Protection of Human Rights (INTERIGHTS) v. Greece, Collective Complaint No. 49/2008
General Federation of employees of the national electric power corporation (GENOP-DEI) / Confederation of Greek Civil Servants Trade Unions (ADEDY) v. Greece, Collective Complaint No. 65/2011
General Federation of employees of the national electric power corporation (GENOP-DEI) / Confederation of Greek Civil Servants Trade Unions (ADEDY) v. Greece, Collective Complaint No. 66/2011
Federation of employed pensioners of Greece (IKA-ETAM) v. Greece, Collective Complaint No. 76/2012
Panhellenic Federation of Public Service Pensioners (POPS) v. Greece, Collective Complaint No. 77/2012
Pensioners’ Union of the Athens-Piraeus Electric Railways (I.S.A.P.) v. Greece, Collective Complaint No. 78/2012
Panhellenic Federation of pensioners of the public electricity corporation (POS-DEI) v. Greece, Collective Complaint No. 79/2012
Pensioners’ Union of the Agricultural Bank of Greece (ATE) v. Greece, Collective Complaint No. 80/2012
International Federation of Human Rights Leagues (FIDH) v. Greece, Collective Complaint No. 72/2011
Greek General Confederation of Labour (GSEE) v. Greece, Complaint No. 111/2014
European Federation of Public Service Employees (EUROFEDOP) v. Greece, Complaint No. 115/2015
University Women of Europe (UWE) v. Greece, Complaint No. 131/2016
International Commission of Jurists (ICJ) and European Council for Refugees and Exiles (ECRE) v. Greece, complaint No. 173/2018
Panhellenic Association of Pensioners of the OTE Group Telecommunications (PAP-OTE) v. Greece, Complaint No. 165/2018
Εκκρεμείς υποθέσεις
Amnesty International v. Greece, Complaint No. 217/2022
European Bureau for Conscientious Objection (EBCO) v. Greece, Complaint No. 242/2024
Ελληνική νομολογία
ΣτΕ 1571/2010, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
ΣτΕ 3943/2015, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
ΜΠρΠειρ 3220/2017, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
ΕλΣυν 104/2025, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
Ολ Ελ Συν 452/2025, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
[1] Gisella Gori, «Domestic Enforcement of the European Social Charter: The Way Forward», in: de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005, p. 69-88
[2] Μάνεσης Αριστόβουλος, «Η προβληματική της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων στον ευρωπαϊκό χώρο», Συνταγματική θεωρία και πράξη, 2/2007, σ. 571-588
[3] Κρίση στην οποία προβαίνει και η Επιτροπή, όπως αναλύεται παρακάτω
[4] Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Καθηγητής Στεργίου Άγγελος, «Η μη οπισθοδρόμηση των κοινωνικών δικαιωμάτων (η αρχή του «standstill») στη διεθνή της διάσταση», ΕφημΔΔ 4/2018, σελ. 466-484
[5] Επιβεβαιώνοντας με τον τρόπο αυτό την άποψη ότι η απόλυτη συστοιχία ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων με τους τύπους status negativus και status positivus αντίστοιχα δεν είναι ορθή, Παπαδοπούλου (Τριανταφυλλιά) Λίνα, «Η κανονιστικότητα και εκδικασιμότητα των κοινωνικών δικαιωμάτων, και ταυτόχρονα μία συνηγορία υπέρ του status mixtus των δικαιωμάτων», Το Σύνταγμα, 3-4/2020, σ. 929-984
[6] Καμτσίδου Ιφιγένεια, « Η «επικλησιμότητα» των κοινωνικών δικαιωμάτων και η τριπλή υποχρέωση του κράτους για την προστασία τους», ΔιΔικ 5/2019, σ. 710-713
[7] Πράγμα το οποίο πάντως δεν αμφισβητείται ούτε διεθνώς, O’Cinneide Colm, «Bringing socio-economic rights back to the mainstream of human rights: the case-law of the European Committee of social rights as an example of rigorous and effective rights adjudication», Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=1543127 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.15431272009 , 2009
[8] Τα οποία, όπως υπογραμμίστηκε στην Υπουργική Διάσκεψη της Ρώμης το 1990, φέρουν αδιαίρετο χαρακτήρα, είτε είναι ατομικά, είτε κοινωνικά, είτε τέλος πολιτικά.
[9] Όπως ο στόχος αυτός αποτυπώνεται ήδη από το Προοίμιο του Χάρτη.
[10] Όπως αναγνωρίζεται από διεθνείς και εθνικούς συγγραφείς, Dugard Jackie, Porter Bruce, Ikawa Daniela, Chenwi Lilian, Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights, Edward Elgar Publishing, 2020, βλέπε και Δημοπούλου Αφροδίτη Κανέλλα, Τα κοινωνικά δικαιώματα την περίοδο της οικονομικής κρίσης στον Ευρωπαϊκό νομικό χώρο, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2019, σ. 38
[14] Καθόσον η υπογραφή του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη δεν είχε ως αποτέλεσμα την κατάργηση του αρχικού Χάρτη. Αντίθετα, οι δύο διεθνείς συνθήκες συνεχίζουν να ισχύουν παράλληλα, με ορισμένα κράτη μέλη να δεσμεύονται από τον αρχικό Χάρτη, ενώ άλλα να δεσμεύονται από τον Αναθεωρημένο.
[16] De Schutter Olivier and Sant’Ana Matthias, «The European Committee of Social Charter» in: Gauthier de Beco, Human Rights Monitoring Mechanisms of the Council of Europe, Routledge, London & New-York 2012, p.77-78
[17] Όπως η διαδικασία καταστρώνεται με βάση το μέρος IV του Χάρτη του 1961, De Schutter Olivier and Sant’Ana Matthias, «The European Committee of Social Charter», p. 77-78
[18] Θεοδόσης Γιώργιος, «Το δικαίωμα των εργαζομένων για ενημέρωση και διαβούλευση στο πλαίσιο της επιχείρησης» σε: Χριστίνα Δεληγιάννη-Δημητράκου, Γιώργιος Ν. Θεοδόσης (επιμ.), Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και ο Χάρτης των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Κέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου, Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2023, σ. 3-25
[19] Benelhocine Carole, The European Social Charter, Council of Europe Publishing, 2012, p. 48-51
[20] Harris David, «Collective Complaints under the European Social Charter: Encouraging Progress?», in: Kaiyan Homi Kaikobad & Michael Bohlander (eds.), International Law and Power: Perspectives on Legal Order and Justice. Essays in Honour of Colin Warbrick, Martinus Nijhoff Publishers 2009, p. 3–24
[21] Cullen Holly, «The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretative Methods of the European Committee of Social Rights», Human Rights Law Review, Oxford University Press 9:1 2009, p. 61-93
[22] Γεγονός άλλωστε που συνέχεται με τη δυνατότητα a la carte δέσμευσης από τα άρθρα του Χάρτη
[23] Βέλγιο, Βουλγαρία, Κροατία, Κύπρος, Τσεχία, Φινλανδία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Ιταλία, Ολλανδία, Νορβηγία, Πορτογαλία, Σλοβενία, Ισπανία και Σουηδία είναι οι (16) χώρες που έχουν υπογράψει και επικυρώσει το πρωτόκολλο συλλογικών προσφυγών
[25]International Federation of Human Rights Leagues (FIDH) v. Greece, Collective Complaint No.7/2000
[26]Quaker Council for European Affairs v. Greece, Collective Complaint No. 8/2000
[27]European Roma Rights Centre v. Greece, Collective Complaint No. 15/2003
[28]International Centre for the Legal Protection of Human Rights (INTERIGHTS) v. Greece, Collective Complaint No. 49/2008
[29]Marangopoulos Foundation for Human Rights (MFHR) v. Greece, Collective Complaint No. 30/2005
[30] Κοντιάδης Ξενοφών, «Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και η προστασία του περιβάλλοντος: Σκέψεις με αφορμή την απόφαση της Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη επί της καταγγελίας 30/2005 του ιδρύματος Μαραγκοπούλου», ΝοΒ 2008, σ. 1421-1438
[31]International Federation of Human Rights Leagues (FIDH) v. Greece, Collective Complaint No. 72/2011
[32] Νάσκου Περράκη Παρούλα, Τα δικαιώματα του παιδιού, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2023
[33] Σκέψη 41, World Organisation against Torture (OMCT) v. Greece, Collective Complaint No. 17/2003
[34]General Federation of employees of the national electric power corporation (GENOP-DEI) / Confederation of Greek Civil Servants Trade Unions (ADEDY) v. Greece, Collective Complaint No. 65/2011
[35]General Federation of employees of the national electric power corporation (GENOP-DEI) / Confederation of Greek Civil Servants Trade Unions (ADEDY) v. Greece, Collective Complaint No. 66/2011
[36] Δεληγιάννη-Δημητράκου Χριστίνα, «Ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης και τα ελληνικά μέτρα λιτότητας: Σκέψεις με αφορμή τις αποφάσεις αριθ. 65 και 66/2012 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Κοινωνικών Δικαιωμάτων», σε: Αρμ 1/2014, σ. 19-35
[37]GreekGeneralConfederationofLabour (GSEE) v. Greece, Complaint No. 111/2014
[38] Σκέψη 88 της απόφασης, με παραπομπή σε συμπεράσματα της Επιτροπής, (General introduction to Conclusions XIX-2, (2009)
[39] Θυμίζοντας τις αποφάσεις Ολ ΣτΕ 2287-2288/2015 που τεκμηριώνουν την αντισυνταγματικότητα μνημονιακών μέτρων στην απουσία ειδικής, εμπεριστατωμένης και επιστημονικά τεκμηριωμένης μελέτης, Πατσίκας Δημήτρης, Η συνταγματική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2022
[41] Δικλείδα ασφαλείας την οποία παρέχει το άρθρο 31 του Χάρτη
[42] Το οποίο τιτλοφορείται «Περιορισμοί» και προβλέπει ότι τα δικαιώματα και οι αρχές που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη δεν υπόκεινται σε περιορισμούς πέρα από αυτούς που προβλέπονται από τον ίδιο, με επιφύλαξη μόνο εκείνους που προβλέπονται από το νόμο και είναι απαραίτητοι σε μία δημοκρατική κοινωνία για την προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των άλλων ή για την προστασία του δημοσίου συμφέροντος, της εθνικής ασφάλειας, της δημόσιας υγείας ή των χρηστών ηθών, Harris David, «Collective Complaints under the European Social Charter: Encouraging Progress?», in: Kaiyan Homi Kaikobad & Michael Bohlander (eds.), International Law and Power: Perspectives on Legal Order and Justice. Essays in Honour of Colin Warbrick, Martinus Nijhoff Publishers 2009, p. 3–24,
[43]Federation of employed pensioners of Greece (IKA-ETAM) v. Greece, Collective Complaint No. 76/2012 , Panhellenic Federation of Public Service Pensioners (POPS) v. Greece, Collective Complaint No. 77/2012, Pensioners’ Union of the Athens-Piraeus Electric Railways (I.S.A.P.) v. Greece, Collective Complaint No. 78/2012, Panhellenic Federation of pensioners of the public electricity corporation (POS-DEI) v. Greece, Collective Complaint No. 79/2012, Pensioners’ Union of the Agricultural Bank of Greece (ATE) v. Greece, Collective Complaint No. 80/2012
[44] Κακαρά Παρασκευή, «Η Ελλάδα και το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη-Οι αποφάσεις της Ε.Ε.Κ.Δ. επί των συλλογικών προσφυγών 76 έως 80/2012 κατά της Ελλάδας», Επιθεώρησις Εργατικού Δικαίου, Τόμος 73, Τεύχος 13, 2014, σ. 849-871
[45] Σκέψεις 39 με 45 της απόφασης Federation of employed pensioners of Greece (IKA-ETAM) v. Greece, Collective Complaint No. 76/2012, αλλά και σε διαφορετικές σκέψεις στις υπόλοιπες αποφάσεις
[46] Σκέψη 46 της απόφασης Pensioners’ Union of the Athens-Piraeus Electric Railways (I.S.A.P.) v. Greece, Collective Complaint No. 78/2012, με αναφορές σε προηγούμενες κρίσεις της Επιτροπής, όπου το ίδιο έγινε δεκτό και για υποχρεώσεις που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο και αντίστοιχες διατάξεις που το ενσωματώνουν στις εθνικές έννομες τάξεις
[47] Κατά την εξέταση των περιορισμών στην κοινωνική ασφάλιση, η Επιτροπή αναφέρει ότι εξετάζονται η φύση των μεταρρυθμίσεων, η αιτιολόγηση τους, το εύρος, η αναγκαιότητα τους, η πρόβλεψη μέτρων για αυτούς που επηρεάζονται περισσότερο από τα μέτρα και περιέρχονται σε κατάσταση ανάγκης, καθώς και τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα των μέτρων.
[48] Σκέψη 64 της απόφασης Pensioners’ Union of the Athens-Piraeus Electric Railways (I.S.A.P.) v. Greece, Collective Complaint No. 78/2012, όμοιες σκέψεις και στις λοιπές αποφάσεις
[49] Άλλωστε, σύμφωνα με το άρθρο G του Χάρτη, πέραν της πρόβλεψης του με νόμο και της εξυπηρέτησης ενός σκοπού δημοσίου συμφέροντος, οποιοσδήποτε περιορισμός σε δικαίωμα που κατοχυρώνεται από το Χάρτη θα πρέπει να είναι αναγκαίος σε μία δημοκρατική κοινωνία, Koukiadaki Aristea, «Restrictions. Article G.» In : Niklas Bruun, Klaus Lörcher, Isabelle Schömann, & Stefan Clauwaert (Eds.), The European Social Charter and the Employment Relation Hart Publishing, Bloomsbury Publishing 2017, p. 87-98
[50] Και στο σημείο αυτό εντοπίζεται ομοιότητα με τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για τη συνταγματικότητα μνημονιακών μέτρων, Πατσίκας Δημήτρης, Η συνταγματική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2022
[51] Δυνατότητα που παρέχεται με το άρθρο 36 των κανόνων που αφορούν την Επιτροπή («Rules»).
[52]International Commission of Jurists (ICJ) and European Council for Refugees and Exiles (ECRE) v. Greece, complaint No. 173/2018
[53]University Women of Europe (UWE) v. Greece, Complaint No. 131/2016
[54] Σκέψεις 147-148 University Women of Europe (UWE) v. Greece, Complaint No. 131/2016
[55] Σκέψεις 149 έως 158 University Women of Europe (UWE) v. Greece, Complaint No. 131/2016
[56] Πάγιο πρόβλημα της ελληνικής δικαιοσύνης, Καψάλη Βασιλική, «Η αποτελεσματικότητα της διοικητικής δικαιοσύνης ως επιταγή του Συντάγματος», σε: ΔιΔικ 6/2019, σ. 941-949
[57] Σκέψεις 230 έως 237 University Women of Europe (UWE) v. Greece, Complaint No. 131/2016
[58]Cullen Holly, «The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretative Methods of the European Committee of Social Rights», Human Rights Law Review, Oxford University Press 9:1 2009, p. 61-93
[59] Άρθρα 29 επ. των κανόνων που αφορούν την Επιτροπή («Rules»), Clauwaert Stefan, «The Charter’s supervisory procedures», In : Niklas Bruun, Klaus Lörcher, Isabelle Schömann, & Stefan Clauwaert (Eds.), The European Social Charter and the Employment Relation Hart Publishing, Bloomsbury Publishing 2017, p.99-144
[60] Όπως ειπώθηκε ότι προβλέπεται από το άρθρο 36 των κανόνων που αφορούν την Επιτροπή («Rules»)
[61] Στην απόφαση επί της προσφυγής International Commission of Jurists (ICJ) and European Council for Refugees and Exiles (ECRE) v. Greece, complaint No. 173/2018
[62] Κατά κόρον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ)
[63] Ενώ σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα συμβαίνει και το αντίστροφο, με το ΕΔΔΑ να επικαλείται τη νομολογία της Επιτροπής, Gisella Gori, «Domestic Enforcement of the European Social Charter: The Way Forward», in: de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005, p. 69-88
[64] Lörcher Klaus, «Interpretation», In : Niklas Bruun, Klaus Lörcher, Isabelle Schömann, & Stefan Clauwaert (Eds.), The European Social Charter and the Employment Relation Hart Publishing, Bloomsbury Publishing 2017, p. 52-62
[65] Clauwaert Stefan, «The Charter’s supervisory procedures», p.99-144
[66] Cullen Holly, «The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretative Methods of the European Committee of Social Rights», Human Rights Law Review, Oxford University Press 9:1 2009, p. 61-93
[67] Papadopoulos Nikolaos, Strategic litigation before the European Committee of Social Rights: Fit for purpose? Netherlands Quarterly of Human Rights 2022, p. 1–20,
[68] Άρθρο 9 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του 1995, που κατοχυρώνει το σύστημα των συλλογικών προσφυγών
[69] Άρθρο 10 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του 1995, που κατοχυρώνει το σύστημα των συλλογικών προσφυγών
[70] Δύο (2) μονάχα μέχρι στιγμής, κατά της Γαλλίας και κατά της Τσεχίας. Η απροθυμία της Επιτροπής των Υπουργών διαφαινόταν ήδη από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του συστήματος των συλλογικών προσφυγών, Churchill R.R. and Khaliq U., The Collective Complaints System of the European Social Charter: An Effective Mechanism for Ensuring Compliance with Economic and Social Rights? European Journal of International Law, 2004
[71] Αυτό πάντως δεν αναιρεί την αδιαμφισβήτητη σημασία που διαδραματίζουν η «νομολογία» και τα συμπεράσματα της Επιτροπής στην προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων, ασκώντας επιρροή στις εθνικές έννομες τάξεις μέσω της νομοθεσίας και των αποφάσεων των δικαστηρίων, O’Cinneide Colm, «The European System», in: Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights, Edward Elgar Publishing, 2020
[72] Brillat Regis, «The Supervisory Machinery of the European Social Charter: Recent Developments and their Impact», in : de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005, p. 31-44
[73]Cullen Holly, «The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretative Methods of the European Committee of Social Rights», p. 61-93
[74] Ολ Ελ Συν 452/2025, διαθέσιμη σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
[75] Σύμφωνα με το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγματος
[76] Με αποφάσεις Πολιτικών Πρωτοδικείων να κρίνουν εθνικά μέτρα αντίθετα με το άρθρο 4 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, όπως παρατίθενται από τον Papadopoulos Nikolaos, «Paving the way for effective socio-economic rights? The domestic enforcement of the European Social Charter system in the light of recent judicial practice», www.academia.edu.gr, 2019
[77] Όπως ενδεικτικά ΜΠρΠειρ 3220/2017 και ΕλΣυν 104/2025, διαθέσιμες σε βάση νομικών δεδομένων NOMOS
[78]Amnesty International v. Greece, Complaint No. 217/2022, όπως αναφέρεται παρακάτω
[79]Amnesty International v. Greece, Complaint No. 217/2022
[80]European Bureau for Conscientious Objection (EBCO) v. Greece, Complaint No. 242/2024
[81] Ήδη από την απόφαση Quaker Council for European Affairs v. Greece, Collective Complaint No. 8/2000
[82] Γεγονός το οποίο συνδέεται με την μειωμένη αποτελεσματικότητα των διεθνών συμβάσεων στο πεδίο της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων, καθώς ο έλεγχος του κράτους εξαντλείται στην καταβολή προσπάθειας, Στεργίου Άγγελος, «Η μη οπισθοδρόμηση των κοινωνικών δικαιωμάτων (η αρχή του «standstill») στη διεθνή της διάσταση», ΕφημΔΔ 4/2018, σελ. 466-484
[83] Πλην της διάταξης του άρθρου 12 παράγραφος 3 για την προοδευτική βελτίωση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης
[84] Και τούτο παρά τις αμφιβολίες που εκφράζονται σχετικά με την κανονιστικότητα εν γένει των κοινωνικών δικαιωμάτων, ενδεικτικά Μπουκουβάλα Βαρβάρα, Η σύμφωνη με το Σύνταγμα ερμηνεία των νόμων, Σάκκουλας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2018, Καϊδατζής Ακρίτας, «Κοινωνικά δικαιώματα και κοινωνική δημοκρατία», διαθέσιμο σε www.epoliteia.gr, Τεύχος 14, 2025, σ. 206-217
[85] Όπως εύστοχα παρατηρεί και ο Καθηγητής Στεργίου, διαβλέποντας ψήγματα της Κεϋνσιανής οικονομικής σχολής στη σκέψη της Επιτροπής, «Η μη οπισθοδρόμηση των κοινωνικών δικαιωμάτων (η αρχή του «standstill») στη διεθνή της διάσταση», ο.π
[86]Ομοσπονδία συνταξιούχων ΙΚΑ-ΕΤΑΜ κατά Ελλάδος, ΕΔΚΑ 2013, σελ. 817
[87] Όπως η θέση εκφράζεται στις αποφάσεις επί των προσφυγών που άσκησαν συνδικαλιστικοί φορείς το 2012
[90] Αkandji-Kombe Jean Francois., The Material Impact of the Jurisprudence of the European Committee of Social Rights, in : de Búrca Gráinne, Bruno de Witte and Larissa Ogertschnig (eds): Social rights in Europe, Oxford University Press, Oxford 2005, p. 89-108
