Εξέλιξη και μετεξέλιξη του εκλογικού συστήματος στην σύγχρονη Ελλάδα: Απο την προκρούστια κλίνη στο φάσμα του γόρδιου δεσμού*

Το εκλογικό σύστημα αποτέλεσε για πολλά χρόνια τον πλέον ασταθή παράγοντα του εκλογικού ανταγωνισμού στην Ελλάδα, καθώς από το 1926 μέχρι και το 1990 σπάνιο ήταν δύο διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις να διεξαχθούν με τους ίδιους ακριβώς κανόνες για την κατανομή των εδρών.

Η διαπίστωση αυτή εδράζεται αρχικά στην εμπειρία του Μεσοπολέμου όπου η εναλλάξ εφαρμογή αναλογικής και πλειοψηφικού αποτέλεσε μόνιμο φαινόμενο, ενώ ο διπολισμός μεταξύ των δύο αυτών τύπων του εκλογικού συστήματος διατηρήθηκε σε γενικές γραμμές μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Οι μεταβολές των εκλογικών συστημάτων συνεχίστηκαν βεβαίως και τα επόμενα χρόνια και δρομολογούνταν συνήθως λίγο πριν την επόμενη εκλογική αναμέτρηση, με βάση τα συμφέροντα της εκάστοτε κυβερνώσας πλειοψηφίας, θέτοντας έτσι, διαμέσου του κάθε φορά επιλεγέντος συστήματος, τους εκλογικούς συσχετισμούς στην «προκρούστεια κλίνη» των κομματικών σχεδιασμών.

1958-1985: Ενισχυμένη Αναλογική και κλιμακωτή εκπροσώπηση

Ωστόσο από το 1958 μέχρι και το 2004, σχεδόν όλα τα εκλογικά συστήματα, παρά τις συχνές αλλαγές των επιμέρους χαρακτηριστικών τους, υπάγονταν στον γενικότερο τύπο της «Ενισχυμένης Αναλογικής», τα κυριότερα τεχνικά χαρακτηριστικά της οποίας ήταν:

1. Η ακολουθία του μοντέλου των διαδοχικών κατανομών, δηλαδή η διανομή των εδρών αρχικά (Α’ Κατανομή) στις (πρωτοβάθμιες) εκλογικές περιφέρειες με βάση το εκλογικό μέτρο και η διανομή των αδιάθετων εδρών σε Β’ Κατανομή (και κατόπιν σε Γ’) με βάση τους εκλογικούς συσχετισμούς μεταξύ των κομμάτων σε ευρύτερο γεωγραφικό επίπεδο (στις μείζονες-εφετειακές εκλογικές περιφέρειες και στο σύνολο της χώρας αντίστοιχα).

2. Η διεξαγωγή της Β’ και Γ’ Κατανομής με βάση τα αθροιστικά σύνολα των ψήφων που είχαν λάβει τα κόμματα στις αντίστοιχες πρωτοβάθμιες περιφέρειες, με αποτέλεσμα οι δυσαναλογίες που προέκυπταν από την Α’ Κατανομή ουσιαστικά να αναπαράγονται (και εντέλει να ενισχύονται), ενώ επιπρόσθετα αντίστοιχη επίδραση είχε η ξεχωριστή κατανομή των εδρών Επικρατείας μετά το 1974.

3. Η θέσπιση αρκετά υψηλών («ενισχυμένων») ορίων για τη συμμετοχή ενός κόμματος στην Β’ και Γ’ Κατανομή, που υιοθετήθηκαν για πρώτη φορά στον εκλογικό νόμο του 1951. Σε αυτά ακριβώς οφείλεται ο ψευδεπίγραφος όρος «Ενισχυμένη Αναλογική»¹, που στη συνέχεια χαρακτήρισε όλα τα εκλογικά συστήματα, όπως διαμορφώθηκαν από το 1958 και μετά.

Η εφαρμογή ενός εκλογικού συστήματος τέτοιου τύπου, τουλάχιστον μέχρι το 1985, είχε ως συνέπεια την «κλιμακωτή εκπροσώπηση» των κομμάτων, με σαφή εύνοια υπέρ των δύο κατά βάση ισχυρότερων και ιδιαίτερα του 1^ου κόμματος (υπερεκπροσωπούνταν στο 110%-135% της εκλογικής του δύναμης, βλ. Πίνακα 1). Συνέπεια ήταν αυτό να μπορεί να σχηματίζει αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, εφόσον ξεπερνούσε το 40% και εξασφάλιζε ταυτόχρονα μια διακριτή διαφορά ψήφων από το 2^ο κόμμα. Από την άλλη πλευρά, σαφής ήταν η υποεκπροσώπηση του 3^ου κόμματος (στο 30%-60% της εκλογικής του δύναμης), ειδικά όταν το εκλογικό του ποσοστό κινούνταν στο 10%-15%, ενώ εξαιρετικά περιορισμένες ήταν οι δυνατότητες εκπροσώπησης των τυχόν μικρότερων σε δύναμη κομμάτων, όταν αυτά δεν ξεπερνούσαν το 5%.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο οδηγούσε σχεδόν αυτονόητα στην αποτροπή των κομματικών διασπάσεων, ενώ παράλληλα υπήρχε ειδική πρόνοια θέσπισης (αυθαίρετα) αυξημένων προϋποθέσεων-ορίων για τη συμμετοχή συνασπισμών κομμάτων στη Β’ και Γ’ Κατανομή, ώστε την ίδια στιγμή να αποτρέπονται και οι μεταξύ τους συμμαχίες. Διασφαλιζόταν έτσι εντέλει η αυτονομία, αλλά και η μονοκομματική εκπροσώπηση των τριών πολιτικών παρατάξεων, όπως αυτές είχαν ιστορικά προκύψει μέσα από τις διαιρετικές τομές του Εθνικού Διχασμού και του Εμφυλίου².

Με αυτήν την έννοια, η «Ενισχυμένη Αναλογική» ήταν απόλυτα συνυφασμένη με το ιδιόμορφο σύστημα του ελληνικού πολωμένου και ασύμμετρου τρικομματισμού³, όπως διαμορφώθηκε πλέον μέσα στη δεκαετία του 1960, δημιουργώντας τους όρους της μονοκομματικής κυβερνησιμότητας, αλλά περιορίζοντάς την αποκλειστικά ανάμεσα στους πολιτικούς χώρους του Κέντρου και της Δεξιάς, ενώ η θέση του 3^ου κόμματος προοριζόταν για την – ηττημένη στον Εμφύλιο – Αριστερά, παραχωρώντας σε αυτήν μια αυτοτελή μεν, αλλά περιορισμένη και πολιτικά περιθωριοποιημένη κοινοβουλευτική παρουσία⁴. Η μορφή αυτού του τρικομματισμού, μετά από ενδιάμεσες ανακατατάξεις ή διαφοροποιήσεις στις δύο πρώτες εκλογές της μεταπολίτευσης (1974 και 1977), ουσιαστικά επανήλθε και διατηρήθηκε κατά τη δεκαετία του 1980⁵.

Άλλωστε και η πρώτη παρέμβαση του ΠΑΣΟΚ στην εκλογική νομοθεσία το 1985 κινήθηκε στο ίδιο πλαίσιο της Ενισχυμένης Αναλογικής, ενώ ακόμα και η πλήρης κατάργηση των «δαιμονοποιημένων» μέχρι τότε ορίων για τη συμμετοχή στις δευτερεύουσες Κατανομές είχε απολύτως περιθωριακή επίδραση στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση της Αριστεράς (1 επιπλέον έδρα κέρδισε το ΚΚΕ από τους βουλευτές Επικρατείας).

Η «Απλή Αναλογική» του 1989-1990

Η ασυμμετρία του ελληνικού τρικομματισμού αμβλύνθηκε θεσμικά με την Συνταγματική Αναθεώρηση του 1986 και την προσθήκη της τρίτης διερευνητικής εντολής στο άρθρο 37, παρ.3 που ουσιαστικά ισοδυναμούσε με τη δυνητική συμπερίληψη της Αριστεράς στην διαχείριση της εξουσίας. Ωστόσο, η ουσιαστική υλοποίηση αυτής της αλλαγής επήλθε με τη νέα τροποποίηση του εκλογικού συστήματος και την επαναφορά της «Απλής Αναλογικής» στις εκλογές του 1989-1990, στα πρότυπα του αναλογικού συστήματος του Μεσοπολέμου⁶.

Η κρισιμότερη τεχνική διαφοροποίηση ήταν ότι ως βάση υπολογισμού της Β’ Κατανομής λαμβάνονταν τα υπόλοιπα των ψήφων, που έμεναν «αχρησιμοποίητα» μετά την διεξαγωγή της Α’ στις εκλογικές περιφέρειες, με το κατά τόπους εκλογικό μέτρο. Με αυτόν τον τρόπο, οι έδρες της Β’ Κατανομής διανέμονταν «διορθωτικά» (σχεδόν ισομοιράζονταν) στα τρία βασικά κόμματα, έτσι ώστε να αντισταθμίζουν -και όχι πλέον να ενισχύουν- την ωφέλεια που κατά κανόνα εξασφάλιζαν τα ισχυρότερα εξ αυτών στην Α’ Κατανομή⁷.

Παρόλα αυτά, η υπολογισμός του εκλογικού μέτρου της Α’ Κατανομής, όχι ως απλού μέσου όρου των ψήφων ανά έδρα, αλλά με τη διατήρηση της «ρήτρας του +1» στον διαιρέτη (όπως ακριβώς και στην αρχετυπική μορφή της Αναλογικής του Μεσοπολέμου) είχε σαν αποτέλεσμα να κρατάει μειωμένη την αριθμητική σημασία της Β’ Κατανομής και κατά συνέπεια της «διορθωτικής» λειτουργίας της, μην εξαλείφοντας πλήρως τις δυσαναλογίες της Α’ Κατανομής, γεγονός που προκάλεσε και τις βασικές ενστάσεις της Αριστεράς ως προς το νέο εκλογικό σύστημα.

Πίνακας 1: Στοιχεία Κοινοβουλευτικής Εκπροσώπησης ανά Περίοδο Εκλογικού Συστήματος

Εκλογικές Αναμετρήσεις	Αναλογία Εδρών%/Ψήφων% (Κόμματα εντός Βουλής)			Ποσοστό Εκτός Βουλής	Κόμματα στη Βουλή
	1ο Κόμμα	2ο Κόμμα	Λοιπά Κόμματα
1958	138%	108%	49%	0,2%	5
1961	115%	99%	55%	0,9%	3
1963	109%	112%	55%	0,5%	4 (3)
1964	108%	101%	62%	0,2%	3
1974	135%	98%	29%	2,2%	4
1977	137%	122%	37%	0,9%	7 (5)
1981	119%	107%	40%	5,1%	3
1985	117%	103%	37%	1,6%	4 (3)
Μ. Όρος 1958-1985	122%	106%	46%	1,5%	4,1 (3,6)
1989Α	109%	106%	69%	2,1%	5 (3)
1989Β	107%	105%	66%	1,0%	6 (3)
1990	107%	106%	68%	1,3%	7 (3)
Μ. Όρος 1989-1990	108%	106%	68%	1,5%	6 (3)
1993	121%	94%	67%	4,4%	4
1996	130%	94%	66%	5,2%	5
2000	120%	97%	65%	4,7%	4
2004	121%	96%	66%	4,9%	4
2007	121%	89%	90%	3,1%	5
2009	121%	91%	92%	4,8%	5
Μ. Όρος 1993-2009	123%	94%	74%	4,5%	4,5
2012Α	191%	103%	103%	19,0%	7
2012Β	145%	88%	89%	6,0%	7
2015Α	137%	91%	92%	8,6%	7
2015Β	136%	89%	89%	6,4%	8
2019	132%	91%	91%	8,1%	6
2023Α	119%	118%	120%	16,0%	5
2023Β	130%	88%	89%	6,1%	8
Μ. Όρος 2012Β-2019 και 2023Β	136%	89%	90%	7,0%	7,2

* σε παρένθεση δεν συνυπολογίζονται τα κόμματα/σχήματα με 1 ή 2 βουλευτές

Πράγματι το αποτέλεσμα της εφαρμογής του ήταν ο περιορισμός της ωφέλειας του 1^ου κόμματος (κάνοντας σαφώς πιο δύσκολο το στόχο της αυτοδυναμίας, ανεβάζοντας το απαιτούμενο για αυτήν ποσοστό άνω του 45%-46%) και η αντίστοιχη αύξηση στον βαθμό εκπροσώπησης του 3^ου κόμματος, με το μοντέλο της «κλιμακωτής εκπροσώπησης» εντέλει να διατηρείται, έστω και σε μια αμβλυμμένη εκδοχή (βλ. Πίνακα 1). Αυτή ήταν άλλωστε και η διπλή σκοπιμότητα της εκλογικής μεταρρύθμισης, αφενός προσβλέποντας στην παρεμπόδιση της αυτοδυναμίας (σε περίπτωση νίκης της ΝΔ) και ταυτόχρονα στη διασφάλιση της αριθμητικής δυνατότητας κυβερνητικής συνεργασία του ΠΑΣΟΚ (ακόμη και από τη θέση του 2^ου κόμματος) με την Αριστερά. Σχεδιασμός ο οποίος ωστόσο παρακάμφθηκε από τις πολιτικές εξελίξεις της εποχής, ενώ οι τρεις διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις που χρειάστηκαν για την οριακή εξασφάλιση της δεδηλωμένης για τη ΝΔ (με 46,9% και 150 έδρες τον Απρίλιο του 1990 και με τη στήριξη του βουλευτή Θ. Κατσίκη της ΔΗΑΝΑ) αποτέλεσαν για χρόνια το βασικό αντεπιχείρημα προς οποιαδήποτε σκέψη επαναφοράς της Αναλογικής.

1993-2004: Ενισχυμένη Αναλογική και Εξομάλυνση

Το επόμενο εκλογικό σύστημα που ψήφισε η κυβέρνηση της ΝΔ, σχεδόν αμέσως μετά την άνοδό της στην εξουσία (Ν. 1907/1990), συνιστούσε αναμφίβολα μια μεθοδολογική καινοτομία, καθώς αποτελούσε ουσιαστικά έναν υβριδικό συνδυασμό της Ενισχυμένης Αναλογικής με στοιχεία της «Απλής» του 1989-1990. Ο εκλογικός νόμος πράγματι επανέφερε την «ενίσχυση» της υπερεκπροσώπησης του 1^ου κόμματος και μάλιστα επαυξημένη (υιοθετώντας τις σχετικές τροποποιήσεις που είχε επιφέρει το ΠΑΣΟΚ το 1985), καθώς του εξασφάλιζε την αυτοδυναμία με οποιοδήποτε ποσοστό ανώτερο του 40%, ανεξαρτήτως πλέον της διαφοράς του από το 2^ο κόμμα. Σε περιπτώσεις μάλιστα μεγάλης εκλογικής απόστασης ανάμεσά τους, η αυτοδυναμία μπορούσε θεωρητικά να επιτευχθεί ακόμα και με ποσοστά πολύ χαμηλότερα από 40%.

Την ίδια στιγμή όμως, παράλληλα και με την εισαγωγή του ορίου-φραγμού του 3% για την είσοδο στη Βουλή, το νέο σύστημα προέβλεπε για οποιοδήποτε κόμμα να εκπροσωπείται τουλάχιστον σε βαθμό 70% της εκλογικής δύναμής του («Εξομάλυνση»), διατηρώντας έτσι για την Αριστερά τα ίδια επίπεδα εκπροσώπησης με εκείνα της «Απλής Αναλογικής» 1989-1990⁸. Η πρόβλεψη δε αυτή δεν επηρέαζε την αυτοδυναμία του 1^ου κόμματος, καθώς οι απαιτούμενες για την Εξομάλυνση έδρες αφαιρούνταν αποκλειστικά από το 2^ο κόμμα, οδηγώντας συχνά και αυτό σε ελαφρά υποεκπροσώπηση (βλ. Πίνακα 1).

Ενώ όμως η βελτιωμένη αυτή εκπροσώπηση το 1989-1990 αφορούσε αποκλειστικά το 3^ο κόμμα, της Αριστεράς, ο μηχανισμός της Εξομάλυνσης την επέκτεινε για οποιοδήποτε μικρό κόμμα ήταν ικανό να υπερβεί το νέο όριο εισόδου (3%), λειτουργώντας έτσι ως «πολιτική ευκαιρία» για νεοεμφανιζόμενους κομματικούς σχηματισμούς. Η συνθήκη αυτή μάλιστα, σε αντίθεση με την παραδοσιακή Ενισχυμένη Αναλογική, ευνοούσε τις κομματικές διασπάσεις, με πρώτο «θύμα» την ίδια την κυβέρνηση της ΝΔ του Κ. Μητσοτάκη, με την ίδρυση της Πολιτικής Άνοιξης του Α. Σαμαρά. Γενικότερο αποτέλεσμα ήταν η αύξηση του αριθμού των κοινοβουλευτικών κομμάτων σε 4 ή 5, δηλαδή σε μία μορφή «περιορισμένου πολυκομματισμού»⁹, ξεφεύγοντας από την τυπική μορφή του σταθερού ως τότε τρικομματικού τοπίου¹⁰.

Το συγκεκριμένο εκλογικό σύστημα έμελλε μάλιστα να είναι το μακροβιότερο της ελληνικής ιστορίας, καθώς εφαρμόστηκε αμετάβλητο σε 4 διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις (από το 1993 έως το 2004), θέτοντας φαινομενικά τέρμα στην παράδοση των συνεχών εκλογικών μεταρρυθμίσεων. Εξέλιξη που επρόκειτο να κατοχυρωθεί και με τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001 (αρ. 54, παρ.1), η οποία απαιτούσε πλέον αυξημένη πλειοψηφία 2/3 (200 βουλευτών) για την εφαρμογή κάθε νέου εκλογικού νόμου στις αμέσως επόμενες εκλογές.

Τα εκλογικά συστήματα του μπόνους: εκπροσώπηση «δύο ταχυτήτων»

Ακόμα ριζικότερη τομή αποτέλεσε ο εκλογικός νόμος 3231/2004 («νόμος Σκανδαλίδη»), ο οποίος, ενώ συχνά συγκαταλέγεται στην ευρύτερη κατηγορία της Ενισχυμένης Αναλογικής, στην πραγματικότητα εισήγαγε το πρώτο και τυπικά μικτό εκλογικό σύστημα στην Ελλάδα, καθώς αφενός προέβλεπε οι έδρες να κατανέμονται στα κόμματα αρχικά σε εθνικό επίπεδο (και στη συνέχεια να ακολουθεί η αναλυτική προσκύρωσή τους στις διάφορες εκλογικές περιφέρειες), αφετέρου συνδύαζε την απευθείας παραχώρηση ενός σταθερού μπόνους εδρών στο 1^ο κόμμα με την απολύτως αναλογική κατανομή όσων απέμεναν από τις 300 στα κόμματα υπερβαίνουν το όριο του 3%. Το μέγεθος του μπόνους καθορίστηκε αρχικά στις 40 έδρες, ενώ αργότερα αυξήθηκε στις 50 με τον Ν. 3636/2008 («νόμος Παυλόπουλου»).

Με αυτόν τον τρόπο το νέο εκλογικό σύστημα συνιστούσε τον μέγιστο μέχρι εκείνη τη στιγμή συγκερασμό των αιτημάτων για κυβερνησιμότητα και αντιπροσωπευτικότητα¹¹, ενώ για πρώτη φορά εισήγαγε την εκπροσώπηση «δύο ταχυτήτων», διακρίνοντας τον νικητή από τους «ηττημένους» και εγκαταλείποντας έτσι την μέχρι τότε «κλιμακωτή» αντιμετώπιση των κομμάτων ανάλογα με το εκλογικό τους μέγεθος. Εξασφάλιζε έτσι για τα μικρότερα κοινοβουλευτικά κόμματα εκπροσώπηση σε επίπεδα πρωτοφανώς υψηλά για τα μέχρι τότε δεδομένα της ελληνικής εκλογικής ιστορίας: θεωρητικά αντιστοιχούσε περίπου στο 90% της εκλογικής τους δύναμης με τον νόμο Σκανδαλίδη και έπεφτε στο 85% με τον νόμο Παυλόπουλου, με την τελική τιμή της ωστόσο να μπορεί να αυξάνεται περαιτέρω, ανάλογα και με το αθροιστικό ποσοστό εκτός βουλής (βλ. Πίνακα 1).

Μια επιπλέον μεθοδολογική καινοτομία αυτής της μορφής του εκλογικού συστήματος ήταν η δυνατότητα του εκ των προτέρων υπολογισμού του ελάχιστου απαιτούμενου ποσοστού για την επίτευξη κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, του λεγόμενου «ορίου αυτοδυναμίας» (ή «ορίου κυβερνητικής πλειοψηφίας», σε περίπτωση συνεργασίας κομμάτων), το οποίο καθοριζόταν από το μέγεθος του μπόνους και από το συνολικό ποσοστό των κομμάτων που έμεναν εκτός βουλής. Έτσι, στην αρχική εκδοχή του μπόνους των 40 εδρών, με τα συνήθη τότε ποσοστά εκτός βουλής (4,4%-5,2% μέχρι το 2004), το όριο αυτοδυναμίας τοποθετούνταν στο 40%-41%, ποσοστό απολύτως εφικτό για τα δεδομένα της εποχής. Αποτέλεσμα ήταν οι μονοκομματικές κυβερνήσεις να εξακολουθούν να αποτελούν τον κανόνα του ελληνικού πολιτικού συστήματος σε κοινοβούλια των 4-5 κομμάτων.

Το όριο αυτοδυναμίας θα μειώνονταν περαιτέρω σε 38%-39% με τον νόμο του 2008 (και την αύξηση του μπόνους σε 50 έδρες)¹², ο οποίος όμως χωρίς την αυξημένη πλειοψηφία των 200 βουλευτών, θα έμπαινε σε εφαρμογή από τις μεθεπόμενες εκλογές, αποτελώντας τελικά το βασικό κανόνα διεξαγωγής όλων των εκλογικών αναμετρήσεων της εποχής της οικονομικής (και μετέπειτα πολιτικής) κρίσης 2012-2019. Βεβαίως, η εκλογική κατάρρευση των δύο μεγάλων παραδοσιακών κομμάτων μετά τον εκλογικό σεισμό του 2012 και η αντικατάσταση στο δικομματισμό του ΠΑΣΟΚ από τον ΣΥΡΙΖΑ, καθιστούσε πλέον πρακτικά αδύνατη την επίτευξη μονοκομματικής πλειοψηφίας (με τα αθροιστικά ποσοστά του νέου δικομματισμού ΝΔ+ΣΥΡΙΖΑ μέχρι το 2015 να κυμαίνονται μεταξύ 57% και 65%) και αντίστοιχα αναγκαία τη δημιουργία κυβερνήσεων συνεργασίας.

Από την άλλη πλευρά, η γενικότερη αποσύνθεση των παραδοσιακών εκλογικών ταυτίσεων, αλλά και τα προαναφερθέντα υψηλά επίπεδα εκπροσώπησης που ο εκλογικός νόμος προσέφερε ακόμα και για τα μικρότερα κοινοβουλευτικά κόμματα, είχε ως παράλληλη συνέπεια τον πρωτοφανή κατακερματισμό του εκλογικού τοπίου και την εκρηκτική αύξηση της εκλογικής προσφοράς, με την εμφάνιση νέων κομμάτων-διεκδικητών ρόλου σε αυτό («εκλογική επιδημία»)¹³, καταλήγοντας σε κοινοβούλια των 7-8 κομμάτων μέχρι το 2019 και μετατοπίζοντας το κομματικό σύστημα στη μορφή του «ακραίου πολυκομματισμού»¹⁴.

Σε αυτό το πλαίσιο πάντως, η υπερενίσχυση του 1^ου κόμματος με το μπόνους των 50 εδρών αποδείχθηκε καθοριστική για τη διευκόλυνση της δημιουργίας δικομματικών κυβερνήσεων, περιορίζοντας σημαντικά τους κινδύνους της πολιτικής αστάθειας. Οι συνεργασίες ΝΔ+ΠΑΣΟΚ (μετά το 2013) και ΣΥΡΙΖΑ+ΑΝΕΛ αποτέλεσαν τα βασικά κυβερνητικά σχήματα της περιόδου, με το δεύτερο μάλιστα να είναι το εκλογικά μικρότερο -με βάση τα αθροιστικά ποσοστά ψήφων- στην ελληνική ιστορία (41,1% τον Ιανουάριο και 39,2% το Σεπτέμβριο του 2015)¹⁵.

Ωστόσο το νέο κατακερματισμένο τοπίο ανέδειξε παράλληλα τις παρενέργειες του εν λόγω εκλογικού συστήματος, με τεχνικά κυριότερη την υπέρμετρη υπερεκπροσώπηση του 1^ου κόμματος, σε επίπεδα πρωτόγνωρα. Κορυφαίο παράδειγμα οι εκλογές του Μαΐου του 2012, όπου η ΝΔ με 18,9% των ψήφων έλαβε το 36% των εδρών (108), εκπροσωπήθηκε δηλαδή σε αναλογία 191% (βλ. Πίνακα 1), σχεδόν διπλάσια της εκλογικής της δύναμης, προκαλώντας μια πρωτοφανή παραβίαση της αρχής της ισότητας της ψήφου για τα δεδομένα ενός τυπικά αναλογικού (ή έστω μικτού ημι-αναλογικού) εκλογικού συστήματος.

Άλλωστε η μονοκομματική απόδοση του μπόνους (δηλαδή η μονοσήμαντη υπερεκπροσώπηση του 1^ου κόμματος και η σαφής πλέον υποεκπροσώπηση του 2^ου) είχε και μια άλλη θεσμικού και πολιτικού χαρακτήρα παρενέργεια. Σε περίπτωση μη αυτοδυναμίας, το 1^ο κόμμα διατηρεί και πάλι την αποκλειστική πρωτοβουλία για συγκρότηση κυβέρνησης, με τη συνταγματική πρόβλεψη περί τριών διερευνητικών εντολών (αρ. 37) να καθίσταται στην πράξη ανούσια, καθώς η δεύτερη και η τρίτη εντολή αποκτούν καθαρά τελετουργικό χαρακτήρα, όπως ακριβώς φάνηκε μετά τις εκλογές του Μαΐου του 2012. Προκύπτει έτσι η μορφή ενός πολυκομματικού τοπίου, αλλά με απόλυτα μονοκομματικό έλεγχο, τη στιγμή μάλιστα που ειδικά για το 2^ο κόμμα, φαίνεται να ισχύει το συμπέρασμα που διατύπωνε ο Ν. Ν. Σαρίπολος ως κριτική στα πλειοψηφικά εκλογικά συστήματα του 19^ου αιώνα: «η μειοψηφία δεν έχει παρά ένα μόνο δικαίωμα: να προσπαθεί να καταστεί πλειοψηφία»¹⁶.

Ένα επιπλέον στοιχείο διασφάλισης της κυριαρχίας του 1^ου κόμματος ήταν η αποτροπή των συνεργασιών που εκ νέου είχε εισαγάγει ο εκλογικός νόμος του 2008, δια της επαναφοράς της διάκρισης μεταξύ αυτοτελούς κόμματος και συνασπισμού ως προς την απόδοση του μπόνους, ως κατάλοιπο της παλαιοκομματικής-μετεμφυλιακής λογικής (πρωτοκαθιερώθηκε στον εκλογικό νόμο 3822/1958, με σκοπό τότε τον αποκλεισμό της ΕΔΑ από την Β’ Κατανομή)¹⁷, για την οποία έχει ασκηθεί κατά καιρούς και έντονη κριτική ως προς τη συνταγματική της ευστάθεια¹⁸.

2023: Διπλές εκλογές με διπλό εκλογικό σύστημα

Σε κάθε περίπτωση μέχρι και το 2015, λόγω και των εύθραυστων κοινοβουλευτικών συσχετισμών, δεν προωθήθηκε καμία εκλογική μεταρρύθμιση, τότε που θα ήταν ίσως πιο επίκαιρη από ποτέ, έστω ως αναζήτηση διεξόδου από την πολιτική κρίση. Έτσι, η πρώτη παρέμβαση στην εκλογική νομοθεσία έγινε από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ με τον Ν. 4406/2016 ο οποίος προέβλεπε την πλήρη κατάργηση του μπόνους πλειοψηφίας και θα ίσχυε μετά τις εκλογές του 2019, δεδομένου ότι δεν συγκέντρωσε την έγκριση 200 βουλευτών. Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση όμως αποδείχθηκε προβληματική, τόσο ως προς την πολιτική προοπτική της (τα δύο από τα τρία κόμματα που συμπορεύθηκαν με τον ΣΥΡΙΖΑ στην υπερψήφιση της αναλογικής, δηλαδή οι Ανεξάρτητοι Έλληνες και η Ένωση Κεντρώων, εξαφανίστηκαν από το κοινοβουλευτικό τοπίο μετά το 2019), όσο και ως προς την αριθμητική λειτουργικότητά της, καθώς ανέβαζε το όριο πλειοψηφίας στο 45%-48% (για 5%-10% εκτός βουλής), επίπεδο πολιτικά και αριθμητικά ανέφικτο για τα δεδομένα του ελληνικού πολιτικού συστήματος¹⁹.

Ένας τέτοιος στόχος φάνταζε ιδιαίτερα δύσκολος στο πλαίσιο του έντονα διπολικού πολυκομματικού ανταγωνισμού που επικρατούσε μετά το 2012, ενώ εκ των πραγμάτων απαιτούσε συνεργασία περισσότερων των δύο κομμάτων (στην περίοδο 2012-2019, το μοναδικό δυνητικό δικομματικό σχήμα που έφτανε αθροιστικά σε αυτά τα εκλογικά επίπεδα θα ήταν εκείνο της ΝΔ με το ΠΑΣΟΚ το 2019, με άθροισμα εκλογικών δυνάμεων 48%), την ίδια εποχή που κόμματα πολιτικά μη επιδεκτικά (ΚΚΕ) ή μη αποδεκτά (Χρ. Αυγή) σε κυβερνητικές συνεργασίες συνολικά συγκέντρωναν 10%-15% των ψήφων.

Ομοίως προβληματική αποδείχθηκε για την επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος και η τακτική των κομμάτων, με την στρατηγική του ΠΑΣΟΚ για περιφρούρηση της πολιτικής του αυτονομίας διαμέσου της διπλής άρνησης συνεργασίας προς τα δύο μεγάλα κόμματα, αλλά και την επαμφοτερίζουσα στάση του ΣΥΡΙΖΑ που συνδύαζε την προοπτική της «προοδευτικής διακυβέρνησης» με τον ανταγωνιστικό στόχο επίτευξης της σχετικής πλειοψηφίας («νίκη με μια ψήφο διαφορά»)²⁰.

Το πιο ισχυρό όμως πλήγμα στην Αναλογική ήρθε μετά τις εκλογές του 2019 με τον Ν. 4654/2020 της νέας κυβέρνησης της ΝΔ, που προέβλεπε την επαναφορά του μπόνους, αλλά σε μια κλιμακωτή εκδοχή του, έτσι ώστε το μέγεθός του να κυμαίνεται από 20 έως 50 έδρες, για αντίστοιχα εκλογικά ποσοστά του 1^ου κόμματος από 25% έως 40% και άνω²¹. Η υπέρμετρη υπερεκπροσώπησή²²  του μετριάζονταν έτσι σημαντικά για ποσοστά μικρότερα του 30%-35%, όμως για 35%-40% το μπόνους τοποθετούνταν στις 40-50 έδρες, ως μία ενδιάμεση εκδοχή των νόμων Σκανδαλίδη και Παυλόπουλου. Παρόλα αυτά, χωρίς και πάλι την απαιτούμενη πλειοψηφία των 2/3, η εφαρμογή του νέου εκλογικού συστήματος μετατέθηκε για τις εκλογές αμέσως μετά εκείνων της Αναλογικής, την οποία ωστόσο καθιστούσε έτσι εκλογικό σύστημα «μίας χρήσης».

Η οριστική δε υπονόμευση της Αναλογικής στην πράξη δρομολογήθηκε με την διακήρυξη του πρωθυπουργού για μη αποδοχή του αποτελέσματος των αμέσως επόμενων εκλογών (σε περίπτωση μη αυτοδυναμίας) και για άμεση προκήρυξη δεύτερων (υπό μορφή οιονεί επαναληπτικού δεύτερου γύρου), με το νέο σύστημα του κλιμακωτού μπόνους. Η διεξαγωγή διπλών εκλογών, για τρίτη φορά ουσιαστικά από το 2012, έτεινε έτσι να αναχθεί σε σταθερό κανόνα του εκλογικού ανταγωνισμού, αλλοιώνοντας σε μεγάλο βαθμό τους όρους του και ενισχύοντας ουσιαστικά τον πλειοψηφικό του χαρακτήρα. Η στρατηγική αυτή εντούτοις αποδείχθηκε απολύτως επιτυχημένη για τη ΝΔ, η οποία πέτυχε αρχικά τη μέγιστη συσπείρωση των δυνάμεών της, απενεργοποιώντας τον κίνδυνο της «χαλαρής ψήφου» στις διαφαινόμενα «άγονες» εκλογές του Μαΐου, αλλά και διατήρησε ουσιαστικά το ποσοστό της τον Ιούνιο (40,6%), σε επίπεδα τέτοια ώστε να λάβει πλήρες το μπόνους των 50 εδρών, ακριβώς όπως και το 2019, κερδίζοντας εκ νέου την αυτοδυναμία.

Βεβαίως, ο σχεδιασμός των διπλών εκλογών με εναλλάξ εφαρμογή δύο διαφορετικών εκλογικών συστημάτων (όπως είχε ξανασυμβεί μόνο το 1932-1933) εγείρει ενδεχομένως και θεωρητικά ερωτήματα ως προς τη συμβατότητά της με το πνεύμα του συνταγματικού νομοθέτη του 2001, που είχε ως σκοπό την αποτροπή των στοχευμένων αλλαγών της εκλογικής νομοθεσίας από την εκάστοτε πλειοψηφία ενόψει των εκλογών που θα διαμόρφωναν την επόμενη κοινοβουλευτική σύνθεση. Άλλωστε με βάση αυστηρά το γράμμα του συντάγματος, το νέο εκλογικό σύστημα της ΝΔ θα μπορούσε θεωρητικά να είχε ψηφιστεί από την βουλή ακόμα και τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο του 2023, δηλαδή μόλις 2-3 μήνες πριν την εφαρμογή του τον Ιούνιο. Η αποτροπή ενός τέτοιου φαινομένου θα μπορούσε να εξασφαλισθεί μόνο με την προσθήκη ενός σαφούς χρονικού ορίου για την εφαρμογή του κάθε νέου εκλογικού συστήματος (πχ. μετά την ολοκλήρωση 4 ετών από την ψήφισή του ή μετά την παρέλευση τουλάχιστον 18 μηνών από τις αμέσως επόμενες εκλογές), εφόσον αυτό δεν συγκεντρώνει την απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία των 2/3²³.

Η σημερινή συγκυρία: μονοκομματικό μπόνους και τα ερωτήματα των συνεργασιών

Η παραπάνω συζήτηση θα μπορούσε να παραμένει εν μέρει επίκαιρη, δεδομένου ότι ανάλογος σχεδιασμός (διπλών εκλογών με διπλό εκλογικό σύστημα) μπορεί θεωρητικά να υλοποιηθεί στην αμέσως επόμενη εκλογική μάχη, την προγραμματισμένη για το 2027. Παρόλα αυτά, όσο πλησιάζει το τέλος της τετραετίας, το ενδεχόμενο μιας νέας αλλαγής του εκλογικού συστήματος (τουλάχιστον ως προς τις μείζονες ρυθμίσεις του) όλο και περισσότερο απομακρύνεται, καθώς θα ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τις πολλαπλές διακηρύξεις του πρωθυπουργού περί θεσμικής σταθερότητας σε σχέση με την εκλογική νομοθεσία και συμβολικά θα παρέπεμπε σε μια απολύτως παλαιοκομματική λογική, εκπέμποντας παράλληλα και εκλογική ανασφάλεια.

Από την άλλη πλευρά, η πολυσυζητημένη αύξηση του ορίου εισόδου στη βουλή από 3% σε 5% (που εντελώς θεωρητικά, με βάση τα αποτέλεσμα των διπλών εκλογών του 2023, θα μπορούσε να κατεβάσει το όριο αυτοδυναμίας σε επίπεδα βρετανικού πλειοψηφικού, περί το 34%) θα ήταν από μόνη της ικανή να ωθήσει σε συνεργασίες στον χώρο της αντιπολίτευσης, τη στιγμή που ο σημερινός κατακερματισμός της αποτελεί ίσως το ισχυρότερο (αν όχι πια και το μοναδικό) συγκριτικό πλεονέκτημα του κυβερνώντος κόμματος. Ανάλογη επίδραση θα είχε και η κατά καιρούς φημολογούμενη προσθήκη ενός επιπλέον μπόνους με βάση τη διαφορά μεταξύ 1^ου και 2^ου κόμματος, εφόσον δεν επεκταθεί και σε αυτό το σημείο η διάκριση μεταξύ αυτοτελών κομμάτων και συνασπισμών.

Πράγματι η επιτυχία της ΝΔ το 2023 επιστεγάστηκε με την κατάρρευση των εκλογικών ποσοστών του ΣΥΡΙΖΑ και τον πλήρη κατακερματισμό των δυνάμεων της αντιπολίτευσης, αναδεικνύοντας ουσιαστικά τη ΝΔ σε κυρίαρχο κόμμα²⁴, εικόνα που διατηρείται μέχρι σήμερα, καθώς για την ώρα η εκλογική υπεροχή της εξακολουθεί να μην απειλείται ορατά, παρά τη σημαντική φθορά που καταγράφει στις δημοσκοπήσεις.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο είναι που αποκαλύπτεται μια βασική δομική λειτουργία του συστήματος του μονοκομματικού μπόνους, που δεν παράγει καμία τεχνική ωφέλεια του 2^ου κόμματος έναντι των μικρότερων, έτσι ώστε να ωθήσει ψηφοφόρους (ή και στελέχη) τους προς εκείνο, εν είδει «ψυχολογικών επιπτώσεων»²⁵ της λεγόμενης «χαμένης» (ή έστω αποδυναμωμένης κατ’ αξίαν) ψήφου. Έτσι το τρέχον εκλογικό σύστημα, σε αντίθεση με την παραδοσιακή Ενισχυμένη Αναλογική, δεν οδηγεί αυτονόητα στη συγκρότηση ισχυρού δικομματισμού. Όσο για το 2^ο κόμμα, το μόνο συγκριτικό πλεονέκτημα του έναντι των μικρότερων προκύπτει πλέον μόνο εφόσον αυτό έχει μια ανατρέψιμη διαφορά από το 1^ο κόμμα, δηλαδή βάσιμες (και δημοσκοπικά ρεαλιστικές) προοπτικές διεκδίκησης της πρωτιάς, άρα και του μπόνους. Έτσι, αν και το μονοκομματικό μπόνους δεν είναι ο κύριος όρος ανάδειξης κυρίαρχου κόμματος, είναι σίγουρα ένας επιπλέον τεχνικός παράγοντας διατήρησης του κεκτημένου μιας τέτοιας κυριαρχίας.

Στο σημερινό πολιτικό τοπίο ωστόσο η κατάσταση φαντάζει ακόμα πιο περίπλοκη, δεδομένου ότι η υπαρκτή ακόμα (αλλά σαφώς τραυματισμένη δημοσκοπικά) κυριαρχία του κυβερνώντος κόμματος, που λόγω του μονοκομματικού μπόνους μεταφράζεται και σε ξεκάθαρο πλεονέκτημα ως προς τη συνέχεια του ελέγχου της εξουσίας, συνδυάζεται παράλληλα με την όλο και πιο έντονη εικόνα αποξένωσής του από το υπόλοιπο πολιτικό φάσμα, με βάση και τη χαμηλή αποδοχή του κυβερνητικού έργου από τη συντριπτική πλειοψηφία των ψηφοφόρων των άλλων κομμάτων. Γεγονός που περιορίζει σημαντικά τις μετεκλογικές προοπτικές συνεργασίας. Το κρίσιμο δε επιπλέον στοιχείο είναι η διογκωμένη απόσταση της εκτιμώμενης εκλογικής επιρροής της ΝΔ από το όριο αυτοδυναμίας, στοιχείο που μειώνει τις δυνατότητες άσκησης πολιτικής πίεσης στα υπόλοιπα κόμματα ή φαινομενικά αποδυναμώνει την διατύπωση του αιτήματος της κυβερνησιμότητας έναντι των ψηφοφόρων.

Η έλλειψη πολιτικού συνομιλητή δεν είναι βεβαίως καινούργιο φαινόμενο για το κυβερνών κόμμα, καθώς και το 2023 η στρατηγική πολιτικής αυτονομίας του ΠΑΣΟΚ έθετε ανάλογα ζητήματα, ενώ ειδικά το ξέσπασμα της υπόθεσης των υποκλοπών καθιστούσε πρακτικά αδιανόητη οποιαδήποτε μετεκλογική συνεργασία μεταξύ τους. Τότε παρόλα αυτά, ο αριθμητικά (δημοσκοπικά) ρεαλιστικός στόχος της αυτοδυναμίας είναι πιθανό να λειτούργησε σε ένα μέρος των ψηφοφόρων που αμφιταλαντεύονταν ανάμεσα στα δύο κόμματα, κατευθύνοντάς τους τελικά προς τη ΝΔ. Δεν μπορεί δηλαδή να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η υπόθεση των υποκλοπών να είχε εντέλει μια απροσδόκητη ωφέλεια για το κυβερνών κόμμα, ενισχύοντας το αφήγημα της αυτοδυναμίας²⁶.

Υπό τις παραπάνω συνθήκες, για την επόμενη εκλογική μάχη η προοπτική και ο σχεδιασμός των διπλών εκλογών επανέρχονται ως ισχυρή πιθανότητα, έτσι ώστε η αδυναμία κυβερνητικής λύσης στις πρώτες και το διαφαινόμενο φάσμα της ακυβερνησίας να αποτελέσει τον βασικό μοχλό πίεσης ενόψει των δεύτερων. Εντούτοις η επιτυχής υλοποίηση ενός τέτοιου πολιτικού σχεδιασμού θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες και πρωτίστως από το ποσοστό της ΝΔ στην αμέσως επόμενη αναμέτρηση, το οποίο θα αποτελέσει την αφετηρία ενόψει της κούρσας για τις επαναληπτικές εκλογές και επιπλέον θα καθορίσει την πειστικότητα αλλά και τη βαρύτητα του αιτήματος της κυβερνησιμότητας και του στόχου της αυτοδυναμίας²⁷.

Βεβαίως δεν μπορεί να αποκλειστεί και το ενδεχόμενο της απόλυτης αποσυσπείρωσης της ΝΔ στις πρώτες εκλογές, εφόσον στους ψηφοφόρους εμπεδωθεί η «άγονη» προοπτική τους, κάτι που θα αλλοίωνε τον περιεχόμενο της αναμέτρησης, ενισχύοντας την «χαλαρή ψήφο» και θα προσέδιδε χαρακτήρα εκλογών «2^ης τάξης»²⁸, διακινδυνεύοντας για το προπορευόμενο κυβερνών κόμμα ακόμα και το όριο του 25% για την λήψη του μπόνους πλειοψηφίας. Σε μια τέτοια περίπτωση, με τις φυγόκεντρες δυνάμεις να επικρατούν έναντι των κεντρομόλων, οι αμέσως επόμενες εκλογές δεν αποκλείεται να καταλήξουν σε έναν γενικευμένο «εκλογικό σεισμό» (ανάλογο σχεδόν με εκείνον του Μαΐου του 2012), που το 2023 αφορούσε αποκλειστικά τον χώρο της αντιπολίτευσης και κυρίως της κεντροαριστεράς.

Από την άλλη πλευρά, ακόμα και αν ο εκλογικός σεισμός αποφευχθεί κατά την πρώτη αναμέτρηση, τίποτα δεν εγγυάται εκ προοιμίου την τελεσφόρηση της δεύτερης, η επιτυχία της οποίας θα εξαρτηθεί πρωτίστως από το εκλογικό «ταβάνι» του πλειοψηφούντος κόμματος, δηλαδή από την τελική απόστασή του από το όριο της αυτοδυναμίας και κυρίως από το ακόμα υψηλότερο όριο της κυβερνητικής πλειοψηφίας. Διότι μια ιδιοτυπία του κλιμακωτού μπόνους είναι ότι διαφοροποιεί τα δύο αυτά όρια μεταξύ τους, με το δεύτερο να γίνεται όλο και υψηλότερο, όσο μικρότερο είναι το ποσοστό -και αντίστοιχα το μπόνους- του 1^ου κόμματος (βλ. Πίνακα 2). Έτσι για παράδειγμα, με 10% συνολικό ποσοστό εκτός βουλής, το όριο αυτοδυναμίας υπολογίζεται σε 37,5%. Αν όμως το 1^ο κόμμα λάβει 32,5% (131 έδρες – με το μπόνους στις 35) τότε απαιτείται συνεργασία με ένα κόμμα (ή περισσότερα) συνολικής εκλογικής δύναμης 7,0%, έτσι ώστε τελικά το όριο κυβερνητικής πλειοψηφίας να διαμορφώνεται στο 39,5%. Αν πάλι το 1^ο κόμμα λάβει 27,5% (109 έδρες – με το μπόνους στις 25), τότε πρέπει να αναζητήσει συνεργασία με εκλογικές δυνάμεις του 13,6% (το όριο πλειοψηφίας ανέρχεται στο 41,1%) και ίσως η εύρεση ενός μόνο κυβερνητικού εταίρου να μην είναι αριθμητικά αρκετή. Στην πραγματικότητα η κυβερνητική συνεργασία με ένα κόμμα εκλογικής δύναμης του 5% περίπου καθίσταται εφικτή μόνο όταν το 1^ο κόμμα υπερβεί το 32,5% και το αθροιστικό ποσοστό εκτός βουλής (λόγω του γενικότερου κατακερματισμού) το 10%.

Πίνακας 2: Όρια Αυτοδυναμίας και Κυβερνητικής Πλειοψηφίας με Κλιμακωτό Μπόνους

Ψήφοι% 1ου Κόμματος	Εκτός Βουλής 5%			Εκτός Βουλής 10%			Εκτός Βουλής 15%
	Έδρες 1ου Κόμματος	Ψήφοι% Κυβερν. Εταίρων	Όριο	Έδρες 1ου Κόμματος	Ψήφοι% Κυβερν. Εταίρων	Όριο	Έδρες 1ου Κόμματος	Ψήφοι% Κυβερν. Εταίρων	Όριο
25,0%	94	19,5%	44,5%	98	17,2%	42,2%	102	14,7%	39,7%
27,5%	105	16,1%	43,6%	109	13,6%	41,1%	114	11,3%	38,8%
30,0%	115	12,5%	42,5%	120	10,2%	40,2%	125	8,0%	38,0%
32,5%	126	9,1%	41,6%	131	7,0%	39,5%	136	4,7%	37,2%
35,0%	136	5,7%	40,7%	141	3,3%	38,3%	147	3,0%	38,0%
36,0%	140	4,2%	40,2%	145	3,0%	39,0%	151	Αυτοδυναμία
37,5%	146	3,0%	40,5%	151	Αυτοδυναμία
38,9%	151	Αυτοδυναμία

Με βάση την τελευταία διαπίστωση, αν η γενίκευση του εκλογικού σεισμού αποτελεί ένα ενδεχόμενο για την πρώτη αναμέτρηση, ένα άλλο είναι η αδυναμία εύρεσης εκλογικά επαρκών ή πολιτικά συμβατών κυβερνητικών συμμαχιών, ακόμα και στις δεύτερες εκλογές, εφόσον επαληθευθεί αφενός η εκλογική υπεροχή και αφετέρου η πολιτική απομόνωση του κυβερνώντος κόμματος. Σε μια τέτοια περίπτωση και ενώπιον ενός τέτοιου «γόρδιου δεσμού», είναι υπαρκτή η προοπτική ευκαιριακών κυβερνητικών συνεργασιών, χωρίς ισχυρό πολιτικό περιεχόμενο, με αβέβαιη τη σταθερότητά τους και πάντως σε ένα μοντέλο δημοκρατίας πολύ μακριά από το συναινετικό, που πιο σωστά ίσως θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «ψευδοπλειοψηφικό».

Μια λύση ενώπιον ενός τέτοιου ενδεχομένου – που αναδεικνύει την προβληματική λειτουργία του μονοκομματικού μπόνους – θα ήταν θεωρητικά η υιοθέτηση ενός εκλογικού συστήματος χωρίς αποκλειστική την ωφέλεια του 1^ου κόμματος αλλά τουλάχιστον και του 2^ου, έτσι ώστε να αυξάνονταν οι επιλογές για συγκρότηση κυβερνητικής συνεργασίας και χωρίς να στρεβλώνεται σημαντικά η εκπροσώπηση των μικρότερων.

Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιτευχθεί αν ο μηχανισμός του μπόνους συνοδεύονταν από ένα πλαφόν υπερεκπροσώπησης π.χ. στο 125%-130% των εδρών που αναλογούν στο ποσοστό των ψήφων του (ανάλογο με το πλαφόν υποεκπροσώπησης στο 70% που αντιστρόφως έθετε η «Εξομάλυνση» του Ν. 1907/1990), όπως άλλωστε είχε προταθεί να συμπεριληφθεί ως συνταγματική πρόβλεψη από το σύνολο της αντιπολίτευσης στη βουλή το 1975²⁹. Στην περίπτωση ενεργοποίησης ενός τέτοιου πλαφόν, οι εναπομείνασες έδρες του μπόνους (που συνολικά θα μπορούσαν να είναι και περισσότερες των 50) θα παραχωρούνται στα επόμενα κατά σειρά δύναμης κόμματα (βλ. 3^ο Παράδειγμα στον Πίνακα 3)³⁰.

Πίνακας 3: Παραδείγματα Κατανομής Εκλογικού Συστήματος με Μπόνους

	Ψήφοι%	Μπόνους 50 εδρών		Μπόνους Κλιμακωτό (τρέχον)		Μπόνους 60 εδρών (με πλαφόν 125%)
		Έδρες	Έδρες%/ Ψήφοι%	Έδρες	Έδρες%/ Ψήφοι%	Έδρες	Έδρες%/ Ψήφοι%
Κόμμα Α	31%	86 + 50 = 136	146%	92 + 32 = 124	133%	83 + 33 = 116	125%
Κόμμα Β	29%	81 + 0 = 81	93%	86 + 0 = 86	99%	77 + 27 = 104	120%
Κόμμα Γ	18%	50 + 0 = 50	93%	54 + 0 = 54	100%	48 + 0 = 48	89%
Κόμμα Δ	12%	33 + 0 = 33	92%	36 + 0 = 36	100%	32 + 0 = 32	89%

* Ψήφοι% Εκτός Βουλής: 10%

** στο 3^ο Παράδειγμα υπάρχουν τρεις διακριτές δυνατότητες δικομματικής κυβερνητικής συνεργασίας: Α+Β, Α+Γ και Β+Γ

Εναλλακτικά, σε μια παρόμοια ήπια ενίσχυση των μεγαλύτερων κομμάτων θα μπορούσε να οδηγήσει η υιοθέτηση – κατά τα πρότυπα αρκετών ευρωπαϊκών χωρών – μιας μεθόδου αναλογικής εφάπαξ κατανομής (Αναλογική Υπολοίπων, Sainte–Lague ή D’ Hondt) ξεχωριστά στις εκλογικές περιφέρειες, ενδεχομένως ταυτόχρονα με ένα σχέδιο αναχάραξής τους. Μια τέτοια προσέγγιση μάλιστα από την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ στην εκλογική μεταρρύθμιση 2016 πιθανόν θα είχε στερήσει την πολιτική δυνατότητα και τα επιχειρήματα για νέα παρέμβαση από την ΝΔ στη συνέχεια. Ενώ σίγουρα θα άφηνε περισσότερες παρακαταθήκες από την περίοδο εκείνης της διακυβέρνησης στην εκλογική νομοθεσία, που εκ του αποτελέσματος σήμερα έχουν περιοριστεί απλά και μόνο στην κατάτμηση της Β’ Αθηνών σε τρεις περιφέρειες και του Υπολοίπου Αττικής σε δύο.

* Εισήγηση στην Εκδήλωση του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης» Εκλογικό Σύστημα και Πολιτικό Σύστημα: μεταξύ αντιπροσωπευτικότητας και «κυβερνησιμότητας», ΔΣΑ 17 Οκτωβρίου 2025