Συμπληρώνονται αυτές τις μέρες δέκα χρόνια από τον θάνατο του Αριστόβουλου Μάνεση, το καλοκαίρι του 2000. Ήταν ο διαπρεπέστερος Έλληνας συνταγματολόγος της γενιάς του, ο οποίος σημάδεψε με το έργο, τη διδασκαλία και τον δημόσιο λόγο του τρεις, τουλάχιστον, γενιές νομικών της μεταπολεμικής περιόδου.

Με το άρθρο 1 του νόμου 3841/2010 τροποποιήθηκε η διαδικασία επιλογής των Προεδρείων των Ανωτάτων Δικαστηρίων με την παρεμβολή της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής, η οποία καλείται να διατυπώσει γνώμη επί της προεπιλογής υποψηφίων που κάνει ο Υπουργός Δικαιοσύνης. Η διοικητική Ολομέλεια του ΣτΕ θεώρησε, όταν κλήθηκε από τον Υπουργό να εκφέρει σχετική γνώμη, την τροποποίηση αντισυνταγματική και η διάσκεψη των Προέδρων δεν κατάφερε να διατυπώσει «γνώμη», επειδή τα κόμματα της Αντιπολίτευσης αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στη διαδικασία κρίνοντας το νόμο αντισυνταγματικό. Η μελέτη εξετάζει αναλυτικά τους λόγους αντισυνταγματικότητας και επισημαίνει τις αθέλητες θεσμικές και πολιτικές παρενέργειες του νόμου.

Οι πρόσφατες αποφάσεις του ΔΕΕ για το δικτυακό στοίχημα, με όχημα τον έλεγχο της αναλογικότητας των μέτρων περιορισμού των οικονομικών ελευθεριών, φανερώνουν την εγκράτεια του δικαστή για θέματα που άπτονται ηθικών, θρησκευτικών και πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων, καταλείποντας στα κράτη μέλη τη θέση της δικής τους «κλίμακας αξιών».

Το ποιοι είναι και ποιοι δεν είναι πολίτες μιας χώρας είναι θέμα που ανήκει στον πυρήνα της κυριαρχίας του κάθε κράτους. Έτσι, κι εμείς ως Έλληνες συζητάμε σήμερα αν το να δώσουμε δικαίωμα ψήφου και ιθαγένειας στους αλλοδαπούς που «φιλοξενούμε», ή σε κάποιους έστω από αυτούς, είναι κάτι που πράγματι θέλουμε, μας συμφέρει ή μας αρέσει. Το θέμα όμως δεν είναι αν το δημόσιο συμφέρον ή η όποια μεταφυσική ουσία του γένους επιβάλλουν πρακτικά ή επιτρέπουν να κάνουμε τους αλλοδαπούς Έλληνες, αλλά το αν υπάρχουν λόγοι δεσμευτικοί, λόγοι δικαιοσύνης για τους οποίους πρέπει να το κάνουμε, ασχέτως συμφέροντος ή εθνοφοβικών ιδεοληψιών. Τέτοιοι λόγοι πιστεύω ότι υπάρχουν και απορρέουν όχι από κάποια υπερβατική ηθική, αλλά από το ίδιο το δημοκρατικό μας πολίτευμα και το Σύνταγμά του.

Ο δικαστικός έλεγχος των μέτρων οικονομικής πολιτικής δεν είναι ανεξάρτητος από το οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον και, πιο συγκεκριμένα, από τις κρατούσες σε κάθε εποχή οικονομικο-πολιτικές αντιλήψεις. Σε μια πρώτη περίοδο, την «κρατοκεντρική» (1975-1990), η κρατούσα αντίληψη επιφυλάσσει στο κράτος κεντρικό ρόλο εντός του οικονομικού πεδίου. Το κρίσιμο νομολογιακό σώμα της περιόδου αυτής συγκροτούν αποφάσεις με τις οποίες ελέγχεται η συνταγματικότητα μέτρων έντονου κρατικού παρεμβατισμού. Με συμβατικό ορόσημο το 1990 εισερχόμαστε σε μια δεύτερη περίοδο, την «αγορακεντρική», με κύριο χαρακτηριστικό το «άνοιγμα» στην αγορά και τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Οι αποφάσεις με τις οποίες ελέγχεται η συνταγματικότητα των σχετικών μέτρων δίνουν το στίγμα στην περίοδο αυτή. Μια τρίτη περίοδος και ένα νέο οικονομικο-πολιτικό υπόδειγμα, «διορθωτικό» του προηγούμενου, έχουν αρχίσει να αναδύονται τα τελευταία χρόνια, μια εξέλιξη που φαίνεται πως αποτυπώνεται και στη νομολογία

H συμμετοχή αλλοδαπών στις εκλογές της τοπικής αυτοδιοίκησης σύμφωνα με τον ν. 3838/2010 εξετάζεται ενόψει της αρχής της καθολικότητας της ψήφου, καθώς και του περιορισμού που θέτει η διάταξη του άρθρου 4 παρ. 4 Σ. Όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν, από το Σύνταγμα δεν προκύπτει ότι, για τις εκλογές της τοπικής αυτοδιοίκησης, αυτό συναρτάται με την ελληνική ιθαγένεια. Όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγεσθαι, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες της διαδικασίας επιλογής των μελών των δημοτικών συμβουλίων, απόρροια του ιδιαίτερου χαρακτήρα του δημοτικού συμβουλίου, ως οργάνου των Ο.Τ.Α αλλά ταυτόχρονα και ως αντιπροσώπευσης της βούλησης ενός ειδικού εκλογικού σώματος.

Παρά την αναφορά σε ‘πολίτες’ στο κείμενο των συνταγματικών διατάξεων περί κοινωνικών δικαιωμάτων, τα τελευταία κατοχυρώνονται όχι μόνο για τους Έλληνες υπηκόους, αλλά για τον καθένα που φέρει την κοινωνική ιδιότητα του πολίτη, δηλαδή για κάθε μέλος του κοινωνικού συνόλου. Φορείς των κοινωνικών δικαιωμάτων είναι έτσι όλοι όσοι διαβιούν στην Ελλάδα και συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, κατά συνέπεια και οι νομίμως διαμένοντες αλλοδαποί. Αυτό καθιστά επιβεβλημένη την αναθεώρηση των κρατικών πολιτικών όσον αφορά την πρόσβαση των αλλοδαπών μεταναστών σε κοινωνικές υπηρεσίες. Περαιτέρω, στοιχειώδεις κοινωνικές υπηρεσίες που να διασφαλίζουν την επιβίωσή τους δικαιούνται όλοι όσοι βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια, επομένως ακόμη και οι αλλοδαποί χωρίς νόμιμη διαμονή.

Τα πολιτικά δικαιώματα είναι ιστορικά προσδιορισμένα δικαιώματα. Η παροχή δικαιώματος ψήφου στους μετανάστες αποτελεί εξέλιξη των πολιτικών δικαιωμάτων που ανταποκρίνεται στα νέα δεδομένα των σύγχρονων κοινωνιών και όχι αλλοίωση αυτών των δικαιωμάτων. Σε αντίθεση με το δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές, το δικαίωμα ψήφου στις τοπικές εκλογές δεν προϋποθέτει την ελληνική ιθαγένεια. Η χορήγηση του δικαιώματος ψήφου στους μετανάστες δεν επηρεάζει τη διαμόρφωση της γενικής πολιτικής της χώρας, δεδομένου ότι οι Ο.Τ.Α. είναι προεχόντως όργανα δημόσιας διοίκησης.

Η διασφάλιση της πολυφωνίας μέσω της αποτροπής της συγκέντρωσης στα μέσα ενημέρωσης δεν επιτυγχάνεται με την εφαρμογή του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού, αλλά απαιτεί ειδικότερους κανόνες, με διαφορετική στοχοθεσία, οι οποίοι διαφοροποιούνται μεταξύ τύπου και ραδιοτηλεόρασης. Οι ισχύουσες σχετικές ρυθμίσεις του ν. 3592/2007 υπολείπονται των σχετικών συνταγματικών εγγυήσεων και δεν ανταποκρίνονται στη διάκριση μεταξύ οικονομικού ανταγωνισμού και ανταγωνισμού των ιδεών στο πεδίο του δημόσιου λόγου ούτε ως προς το ουσιαστικό ούτε ως προς το διαδικαστικό και οργανωτικό τους μέρος.

Οι όροι των δημοσίων δανείων, ενώ υπό κανονικές συνθήκες καθορίζονται μονομερώς από το κράτος, σε έκτακτες περιπτώσεις δημοσιονομικής αδυναμίας καθορίζονται μονομερώς από τους δανειστές. Στις περιπτώσεις αυτές, η σύναψη εξωτερικών δημόσιων δανείων, αυτών δηλαδή που προέρχονται από κεφάλαια του εξωτερικού, συνεπάγεται αποδυνάμωση της εθνικής κυριαρχίας, ενόψει τόσο των όρων που οι αλλοδαποί δανειστές επιβάλλουν για τη διασφάλισή τους όσο και του ότι τα ποσά που καταβάλλονται προς εξόφληση των δανείων εξάγονται στην αλλοδαπή.

Τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής που συνάπτονται μεταξύ του ΔΝΤ και των κρατών-μελών δεν συνιστούν διεθνή συνθήκη κατά την έννοια της διεθνούς δικαίου και του άρθρου 28 παρ. 1 Συντ. Την πρωτοβουλία τόσο για τη σύναψη της συμφωνίας όσο και για τη λήψη των διαρθρωτικών μέτρων την έχει, τυπικά τουλάχιστον, το κράτος. Εξάλλου, καθαυτή η συμφωνία δεν έχει νομική δεσμευτικότητα.

Προβλήματα συνταγματικότητας παρουσιάζουν τα μέτρα που λήφθηκαν για την εφαρμογή του προγράμματος στήριξης της ελληνικής οικονομίας και αφορούν τις εργασιακές σχέσεις. Η κατάργηση της αρχής ότι καμία συλλογική σύμβαση δεν επιτρέπεται να περιέχει όρους δυσμενέστερους από εκείνους των εθνικών γενικών συλλογικών συμβάσεων παραβιάζει το ουσιώδες περιεχόμενο του δικαιώματος συλλογικής διαπραγμάτευσης κατά το άρθρο 22 παρ. 2 Συντ. Αμφίβολης συνταγματικότητας είναι επίσης η αύξηση του ανώτατου ορίου των ομαδικών απολύσεων, καθώς και η μείωση του ύψους της αποζημίωσης απόλυσης.

Η πρακτική της θέσπισης ατομικών διοικητικών πράξεων δια τυπικού νόμου, που ακολουθείται τα τελευταία χρόνια ιδίως σε ζητήματα πολεοδομικά και περιβαλλοντικά, φέρνει στο προσκήνιο το ερώτημα της παραβίασης της αρχής της διακρίσεως των εξουσιών και του αυτοτελούς κανονιστικού περιεχομένου της αρχής αυτής. Θεωρία και πράξη δέχονται ότι αυτή η νομοθετική πρακτική συνιστά επέμβαση στο έργο της δικαστικής εξουσίας και παραβίαση του δικαιώματος δικαστικής προστασίας. Εδώ προβάλλεται η άποψη ότι η νομοθετική αυτή πρακτική συνιστά επέμβαση και στο έργο της διοικητικής λειτουργίας, για τον λόγο ότι και η διοικητική λειτουργία έχει αυτοτελές καθήκον αμεροληψίας κατά την εφαρμογή του νόμου, άρα και αυτοτελή ρόλο στην προστασία της αρχής της ισότητας και της ελευθερίας, ο οποίος διακυβεύεται με την απορρόφηση του έργου της από τον νομοθέτη.

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι η δέσμευση του Έλληνα δικαστή από τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ. Ο συγγραφέας προσδιορίζει τη δεσμευτικότητα του προηγουμένου της νομολογίας του ΕΔΔΑ, την οποία διακρίνει από την υποχρέωση συμμόρφωσης προς το δεδικασμένο του ΕΔΔΑ (άρθρο 46 παρ. 1 ΕΣΔΑ). Η τελευταία δεν απευθύνεται μόνο στη νομοθετική ή εκτελεστική εξουσία, αλλά και στη δικαστική