Ο καθηγητής Γιώργος Κασιμάτης εξετάζει κριτικά το πλέγμα των διατάξεων που συνιστούν τη Συμφωνία Δανεισμού της Ελλάδας με τα κράτη μέλη της Ευρωζώνης, διαπιστώνει κατάφωρες παραβιάσεις του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου και του ελληνικού Συντάγματος και διατυπώνει τον έντονο προβληματισμό, από την έποψη τόσο της εθνικής κυριαρχίας όσο και των αρχών του ευρωπαϊκού δικαιικού πολιτισμού και του πνεύματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Ο καθηγητής Κώστας Χρυσόγονος παρουσιάζει κριτικά το ‘μηχανισμό στήριξης’ της ελληνικής οικονομίας, τον οποίο χαρακτηρίζει ως «defacto εκχώρηση της εξωτερικής οικονομικής κυριαρχίας», και εξετάζει τις συνέπειές του για την ίδια την κρατική υπόσταση της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Με αφορμή τη διαπίστωση ότι η Ελλάδα έχει, για μια ακόμη φορά, διαμορφωθεί σε χώρα υποδοχής μεταναστών, ο Π. Μαντζούφας θίγει τέσσερα ζητήματα που αφορούν στο μεταναστευτικό: τα παγκόσμια χαρακτηριστικά και οι ελληνικές ιδιαιτερότητες της μετανάστευσης, το νομικό καθεστώς των μεταναστών, η διαμόρφωση της εθνικής μας ταυτότητας και η απονομή ιθαγένειας στους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Η μελέτη καταλήγει με ορισμένες σκέψεις για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών.

Μετά από έρευνα των πρακτικών της δίκης στο αρχείο του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο Π. Μαντζούφας παρουσιάζει την υπόθεση της πειθαρχικής δίωξης του Ι. Κακριδή που έμεινε γνωστή ως «η δίκη των τόνων» και την απόφαση ΣτΕ 355/1943 που εκδόθηκε επ’ αυτής. Στην υπόθεση αυτή αποτυπώνεται, με αφορμή τη διαμάχη για το γλωσσικό, η αντιπαράθεση μεταξύ της εκσυγχρονιστικής βενιζελικής και της φιλομοναρχικής συντηρητικής παράταξης.

Ο Π. Μαντζούφας επιχειρεί μια αναλυτική παρουσίαση της πολιτικής και της ποινικής ευθύνης των μελών της κυβέρνησης, προκειμένου να αναδείξει την αμοιβαία αλληλεξάρτηση και την κοινή ιστορική τους καταγωγή. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι η ποινική ευθύνη συνιστά οριακό θεσμό και ότι ενδεχόμενες συνταγματικές ή νομοθετικές αλλαγές δεν είναι απαραίτητο ότι θα επιφέρουν αυτομάτως αποκατάσταση του διαταραγμένου κλίματος εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτών και πολιτικού συστήματος.

Εκκινώντας από τη θέση ότι οι γενικές αρχές που διέπουν την ελευθερία της έκφρασης, όπως και οι προστατευτικές για τον τύπο συνταγματικές διατάξεις καλύπτουν και το διαδίκτυο, ο Π. Μαντζούφας εξετάζει τη δυνατότητα αναλογικής εφαρμογής του νομοθετικού πλαισίου για τον τύπο και τη ραδιοτηλεόραση στο διαδίκτυο και ιδίως στα ιστολόγια.

Εξετάζοντας τη χρήση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως νομιμοποιητικού επιχειρήματος για τη δικαιολόγηση ανθρωπιστικών επεμβάσεων στο εσωτερικό κρατών, ο Π. Μαντζούφας επιδιώκει να αναδείξει τη λειτουργία που επιτελούν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ένα διεθνές περιβάλλον έντονων ανακατατάξεων.

Εκτός από το θέμα της αντίθεσης εθνικής διάταξης προς την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας ως γενική αρχή του κοινοτικού Δικαίου, με την απόφαση τίθενται ακόμη το ζήτημα της εφαρμογής της αρχής της εμπιστοσύνης των πολιτών στην τήρηση των νόμων, το ζήτημα της σύμφωνης με το κοινοτικό δίκαιο ερμηνείας των εθνικών διατάξεων και επίσης, έμμεσα, το κρίσιμο θέμα της εξουσίας του εθνικού δικαστή όταν ενεργεί ως κοινοτικός δικαστής.

Η μελέτη, που ακολουθεί, επιχειρεί να συμβάλει στον προβληματισμό σχετικά με τη νομική δυνατότητα των διοικητικών οργάνων να ελέγχουν τη συνταγματικότητα των νόμων κατασταλτικά, να προβαίνουν επομένως και αυτά πέραν των δικαστηρίων σε έλεγχο συνταγματικότητας και πιθανόν να μην εφαρμόζουν διάταξη νόμου την οποία κρινουν ως αντίθετη προς το Σύνταγμα.

Το «Οικονομικό Σύνταγμα» συνάγεται, κατά βάση, από τα άρθρα 5 και 106 του Συντάγματος, με τα οποία κατοχυρώνεται η οικονομική ελευθερία και η κρατική παρέμβαση στην οικονομία. Η σύγκρουση μεταξύ τους επιλύεται με βάση την έννοια του δημοσίου συμφέροντος, που αποτελεί όριο της οικονομικής ελευθερίας, αλλά και κριτήριο της συνταγματικότητας των περιορισμών της. Ο περιορισμός, όμως, της οικονομικής ελευθερίας πρέπει, επίσης, να σέβεται και την αρχή της αναλογικότητας και να μην θίγει την οικονομική ελευθερία στον πυρήνα της. Η νομολογία ελέγχει και διαπιστώνει τη συνδρομή του δημοσίου συμφέροντος. Λίγες φορές κρίθηκε ότι οι περιορισμοί της οικονομικής ελευθερίας δεν υπηρετούν σκοπό δημοσίου συμφέροντος. Ο «πραγματικός» έλεγχος των μέτρων παρέμβασης στην οικονομία ασκείται όταν η ρύθμιση που επελέγη τίθεται υπό την βάσανο της αρχής της αναλογικότητας. Ο δικαστής προβαίνει, πλέον, σε όλο και περισσότερο αναλυτικό και λεπτομερή έλεγχο της αναλογικότητας. Τα τελευταία χρόνια, και προφανώς υπό την πίεση του κοινοτικού δικαίου, αναπτύσσεται στα θέματα ελέγχου των μέτρων οικονομικής πολιτικής μια νομολογιακή τάση η οποία προτάσσει την

Ήταν ή όχι μονόδρομος το Μνημόνιο; Το ερώτημα αυτό εξαρτάται από το κατά πόσον είχαμε ανάγκη από δανεικά ή όχι. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα είχαμε ανάγκη. Με δεδομένο ότι οι αγορές δεν µας δάνειζαν, έπρεπε να αναζητήσουμε νέες μορφές δανεισμού µε νέους όρους αποπληρωμής. Το Μνημόνιο µάς εξασφάλισε ένα τεράστιο δάνειο 110 δισ. ευρώ για τα επόμενα τρία χρόνια και φαίνεται να ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσαμε να ελπίζουμε και να πετύχουμε.

Η εφαρμογή του προγράμματος σταθεροποίησης που περιλαμβάνεται στα μνημόνια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θέτει πολυεπίπεδα θέματα συνταγματικότητας. Αφενός η σχετική δανειακή σύμβαση ουδέποτε κυρώθηκε με νόμο (δεδομένου ότι συνάφθηκε τρεις μέρες μετά την ψήφιση του ν. 3845/2010), ενώ αντισυνταγματική είναι και η πρόβλεψη του νόμου για μη κύρωση των μελλοντικών συμφωνιών τροποποίησης του μνημονίου. Αφετέρου, και σε επίπεδο ουσιαστικής αντισυνταγματικότητας οι συμφωνίες είναι προβληματικές, ως αντίθετες στα συνταγματικά δικαιώματα της συλλογικής αυτονομίας, της εργασίας, της προστασίας της κοινωνικής ασφάλισης, αλλά και στο πρώτο πρόσθετο πρωτόκολλο της ΕΣΔΑ. Το σημαντικότερο είναι ότι η εφαρμογή τους δεν θα δώσει λύσεις στα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας, εφόσον θα επιβαρύνει το δημόσιο χρέος, διαλύοντας ταυτόχρονα τις προστατευτικές εγγυήσεις του κοινωνικού κράτους.