Τι συνέβη την 20η Απριλίου 1967;

Τον Απρίλιο του 1967 προετοιμάζονταν δύο πραξικοπήματα. Το ένα σχεδιαζόταν από την ηγεσία του στρατού, σε συνεννόηση με τον Κωνσταντίνο. Στην εξουσία βρισκόταν κυβέρνηση Κανελλόπουλου, είχαν
προκηρυχθεί εκλογές και αναμενόταν η επικράτηση του Γεωργίου Παπανδρέου. Ανάλογα με την εξέλιξη των πραγμάτων, ο Κωνσταντίνος σχεδίαζε να κηρυχθεί η χώρα σε κατάσταση πολιορκίας, με αναβολή των εκλογών ή αγνόηση του αποτελέσματός τους. Όπως προκύπτει από τη μελέτη του Αλ. Παπαχελά (Ο Βιασμός της Ελληνικής Δημοκρατίας), ο αμερικανός πρεσβευτής Τάλμποτ είχε εγκαίρως ενημερώσει την Ουάσιγκτον ότι, ερμηνεύοντας συζητήσεις με βασιλέα και Πρωθυπουργό, υπήρχε σχέδιο εκτροπής, με επιχείρημα να μην παραδοθεί η εξουσία στον Ανδρέα Παπανδρέου. Ενόψει της ομιλίας του Γεωργίου Παπανδρέου στη Θεσσαλονίκη (23 Απριλίου), ο αρχηγός ΓΕΣ Σπαντιδάκης θα επισκεπτόταν τον βασιλέα για συνεννόηση. Αυτό το πληροφορήθηκαν οι συνταγματάρχες, συνεργάτες ως τότε των στρατηγών, και προχώρησαν τάχιστα μόνοι τους.

Παραμένει ένα μεγάλο ερώτημα: ποιά ήταν η ευθύνη της τότε κυβερνήσεως της ΕΡΕ; Είχε γνώση του σχεδίου των στρατηγών; Εδώ προστίθεται ένα σημαντικό εύρημα. Την παραμονή του πραξικοπήματος και ενώ συσκέπτονται οι στρατηγοί, τρεις κορυφαίοι υπουργοί (Παπαληγούρας, Ράλλης, Κεφαλογιάννης) προσυπογράφουν βασιλικό διάταγμα το οποίο προέβλεπε ότι ο «Προϊστάμενος Δημόσιας Ασφαλείας» …  «προς τήρησιν της τάξεως, πρόληψιν επικειμένων ταραχών και ενδεχομένην καταστολήν τούτων» … «απευθύνεται … προς τον Ανώτερον Διοικητήν Φρουράς ζητών την αναγκαίαν δύναμιν», ενώ «τα Στρατιωτικά τμήματα θα επέμβουν δυναμικώς και θα κάμουν χρήσιν του οπλισμού των». Σε περίπτωση που δεν καταστεί δυνατή η αποκατάσταση της τάξεως, όλες οι δυνάμεις υπάγονται στον στρατιωτικό διοικητή και προβλέπεται η κήρυξη της περιοχής σε κατάσταση πολιορκίας, αρμοδιότητα που προβλέπει μόνο το Σύνταγμα.  Το διάταγμα υπογράφεται από τον Κωνσταντίνο αυθημερόν, στις 20 Απριλίου. Όπως προκύπτει από τη μελέτη του διακεκριμένου δικηγόρου Γεώργιου Κ. Στεφανάκη στο βιβλίο του Αποστασίας Ανατομή, αυτό το διάταγμα έδωσε πάτημα στον μηχανισμό επιβολής του πραξικοπήματος, διευκολύνοντας τους πραξικοπηματίες να υποστηρίζουν το βράδυ εκείνο ότι ενεργούν νόμιμα και βασιλοφρόνως.

Την επομένη, αφού η χούντα επικράτησε, εξέδωσε τις δικές της πράξεις για την επιβολή του στρατιωτικού νόμου. Το περιβόητο αυτό διάταγμα (311/20.4.1967, ΦΕΚ Α, 91) δημοσιεύθηκε όψιμα, στις 6 Ιουνίου 1967. Εν μέσω χούντας, διατηρούσε τις υπογραφές των υπουργών της προ-χουντικής κυβερνήσεως. Σε συνταγματική ομαλότητα, αυτό είναι επιτρεπτό εφόσον ο διάδοχος υπουργός συναινεί ρητά, αναλαμβάνοντας τη συνταγματική ευθύνη. Γιατί επομένως η χούντα κράτησε τα ονόματα των υπουργών της ΕΡΕ; Η πιο εύλογη εκδοχή είναι για να τους εκθέσει, ότι δηλαδή εκείνοι έδωσαν νομικό πάτημα, με την υπογραφή του Άνακτος, για να μπορούν να βγουν τα τανκς στους δρόμους.

Οι υπουργοί της ΕΡΕ δεν φαντάζονταν, ούτε επιδίωκαν την συγκεκριμένη έκβαση των πραγμάτων. Εξάλλου, η εξουσία τους ήταν δοτή από το Στέμμα, που διόρισε πρωθυπουργό από τη μειοψηφία. Ο Ράλλης προσπαθούσε εναγωνίως να ανακόψει τις κινήσεις του στρατού την επόμενη το πρωί. Ο Παπαληγούρας συνελήφθη. Η ιστορική έρευνα πρέπει να αναζητήσει ποιοι, προφανώς από το στρατό, τους συνέταξαν το σχέδιο του διατάγματος. Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας δέον να θέσει στη διάθεση της ιστορικής έρευνας το φάκελο του διατάγματος, αν υπάρχει.

Ό,τι συνέβη επιβεβαιώνει ορισμένα πορίσματα γενικότερης ισχύος. Η δαιμονοποίηση του πολιτικού αντιπάλου και της εναλλαγής στην εξουσία προλειαίνει την εκτροπή. Ο εξοπλισμός του βαθέος κράτους με αδικαιολόγητες αρμοδιότητες δίδει τα εργαλεία της εκτροπής. Και το πολιτικό σύστημα, αν δεν έχει άμεση λαϊκή νομιμοποίηση, βαδίζει ενίοτε ως υπνοβάτης.

Παραμένει, τέλος, ένα αναπάντητο ερώτημα, για την άσκηση του νου. Αν το πραξικόπημα δεν το είχαν κάνει οι συνταγματάρχες, αλλά οι στρατηγοί με την επίνευση του Στέμματος, τί θα είχε συμβεί; Ή, αν είχε ακολουθηθεί πιο ήπια εκδοχή, η αναβολή των εκλογών με κήρυξη καταστάσεως πολιορκίας;

Αποτελεί επεξεργασμένη μορφή άρθρου που δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή (18.6.2025).