Ως προς το μέλλον, δε χρειαζόμαστε, έπειτα από αυτά που πάθαμε και ζήσαμε, νέους νόμους και νέες αναθεωρήσεις. Πήξαμε από νόμους και νομοθετικές υποσχέσεις και από αναθεωρήσεις που «θα» θεραπεύσουν τα πολιτικά δεινά στον τόπο μας. Τι να την κάνουμε την αναθεώρηση, όταν δεν μας φταίει το Σύνταγμα αλλά το στραβό το ριζικό μας;
Στο κείμενο παρουσιάζεται και αναλύεται η σκέψη του Γιώργου Παπαδημητρίου πάνω στο ζήτημα του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος κατά τον καθ. Παπαδημητρίου αποτέλεσε ένα βήμα θεσμικής ωρίμανσης της ΕΕ και σημαντική εξέλιξη στην πορεία συνταγματοποίησης της τελευταίας. Ειδικότερα, εξετάζονται πέντε διαφορετικές πτυχές του Χάρτη: πρώτον, η διαδικασία και το όργανο σύνταξής του, δηλ. η Συνέλευση, δεύτερον, το ζήτημα της νομικής ισχύος και δεσμευτικότητάς του σε συνδυασμό με την κανονιστική του λειτουργία, τρίτον, το πεδίο εφαρμογής του, και, τέλος, η συμπερίληψη κοινωνικών δικαιωμάτων. Επιλογικά, η ανάλυση εστιάζει στη σχέση του Χάρτη με την ΕΣΔΑ και τη γενικότερη θέαση που ο Γιώργος Παπαδημητρίου υιοθετούσε σχετικά με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε μια εποχή πολυεπίπεδου συνταγματισμού και συνάρθρωσης των εννόμων τάξεων
Δύο πρόσφατες αποφάσεις του ΔΕΕ και του ΕΔΔΑ διαμορφώνουν εντός του ευρωπαϊκού συνταγματικού χώρου μια τάση υπαγωγής της κυριαρχικής αρμοδιότητας του κράτους ως προς την απονομή της ιθαγένειας και ως προς τη ρύθμιση του νομικού status διαμονής των ανιθαγενών σε κάποιες δικαιοκρατικές εγγυήσεις, οι οποίες, χωρίς να απολήγουν σε αναγνώριση ενός δικαιώματος «επιλογής ιθαγένειας», θέτουν ορισμένα διαδικαστικά όρια στην διακριτική ευχέρεια των πολιτειακών οργάνων σχετικά με αυτά τα ζητήματα.
Αυτοδιοίκηση στον χώρο του Πανεπιστημίου σημαίνει, πρώτα και πάνω απ’ όλα, ότι οι αρχές του πρέπει και να αποτελούνται αλλά και να εκλέγονται αποκλειστικά και μόνο από τα μέλη της ακαδημαϊκής του κοινότητας. Είναι πάντως άλλο πράγμα η λήψη των εν ευρεία εννοία «πολιτικών» αποφάσεων για τα πανεπιστήμια, που ανήκει κατά το Σύνταγμα στις αυτοδιοικητικές αρχές τους, και άλλο η εφαρμογή τους από το διοικητικό μηχανισμό τους.
Οι προτάσεις που περιέχονται στο κείμενο διαβούλευσης του Υπουργείου Παιδείας για τη νέα πανεπιστημιακή μεταρρύθμιση προσκρούουν σε σοβαρές συνταγματικές δυσχέρειες και είναι αμφίβολο εάν εναρμονίζονται με την πανεπιστημιακή αυτοδιοίκηση που κατοχυρώνει το άρθρο 16 του Συντάγματος.
Οι δικονομικοί καταναγκασμοί που διέπουν μια διαφορά επιβάλλονται τόσο στον έλεγχο της συνταγματικότητας του νόμου όσο και στον έλεγχο της συμβατότητάς του με το ενωσιακό δίκαιο, επειδή ο δικαστής κρίνει και τα δύο ζητήματα παρεμπιπτόντως. Η εφαρμογή τους είναι άρα λογική συνέπεια του παρεπόμενου χαρακτήρα του ελέγχου που ασκείται και στις δύο περιπτώσεις.
Με αφορμή τα βιομετρικά δεδομένα που ενσωματώνονται σε ψηφιακή μορφή στα διαβατήρια νέου τύπου, ο Π. Μαντζούφας εξετάζει τη βιομετρία ως μια μορφή της σύγχρονης βιοπολιτικής και επισημαίνει τους σημαντικούς κινδύνους που συνεπάγεται τόσο για την ιδιωτική ζωή όσο και για την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Στην μελέτη του αυτή ο πρώην Υπουργός και καθηγητής Προκόπης Παυλόπουλος υποστηρίζει ότι το ‘Μνημόνιο’ δηλαδή το δύο «διεθνή» κείμενα που επισυνάπτονται ως «συνημμένα παραρτήματα» στο νόμο 3845/2010, ουδέναν κανόνα δικαίου, δεσμευτικό σ’ ό,τι αφορά την ελληνική έννομη τάξη –πέραν των γενικών κατευθύνσεων– περιέχουν. Τα μνημόνια δεν αποτελούν διεθνείς συμβάσεις και άρα δεν συντρέχει λόγος εφαρμογής του άρθρου 28, ουδεμιάς από τις παραγράφους του. Ο νόμος 3845/2010, ως «νόμος πλαίσιο», θα μπορούσε, πάντως, να ενταχθεί και λόγω του ρυθμιστικού του περιεχομένου του στις διατάξεις του άρθρου 78 παρ. 5 του Σ. Αρκετές από τις ρυθμίσεις του νόμου εγείρουν ωστόσο ζητήματα αντισυνταγματικότητας είτε διότι θίγουν τον πυρήνα «κοινωνικών κεκτημένων» είτε διότι θίγουν τη συλλογική αυτονομία όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 22 παρ. 2 και 3 είτε διότι αντιστρατεύονται κανόνες του κοινοτικού και διεθνούς δικαίου ή και της ΕΣΔΑ.
Ο καθηγητής Γιώργος Κασιμάτης σκιαγραφεί τη συνταγματική μεταβολή του 1974-1975, αναδεικνύοντας τα βασικά στοιχεία που τη συγκρότησαν και τη σημασία τους για τη διάπλαση της ιστορικής πραγματικότητας που ακολούθησε. Συστατικά στοιχεία της συνταγματικής μεταβολής του 1974 είναι το ιστορικό γεγονός της ειρηνικής και πραγματικής μετάβασης από τη δικτατορία στη δημοκρατία και οι συνταγματικές βάσεις της τελευταίας που θέσπισε ο συντακτικός νομοθέτης του 1975.
Ο καθηγητής Κώστας Χρυσόγονος παρουσιάζει κριτικά το ‘μηχανισμό στήριξης’ της ελληνικής οικονομίας, τον οποίο χαρακτηρίζει ως «defacto εκχώρηση της εξωτερικής οικονομικής κυριαρχίας», και εξετάζει τις συνέπειές του για την ίδια την κρατική υπόσταση της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Ο καθηγητής Γιώργος Κασιμάτης εξετάζει κριτικά το πλέγμα των διατάξεων που συνιστούν τη Συμφωνία Δανεισμού της Ελλάδας με τα κράτη μέλη της Ευρωζώνης, διαπιστώνει κατάφωρες παραβιάσεις του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου και του ελληνικού Συντάγματος και διατυπώνει τον έντονο προβληματισμό, από την έποψη τόσο της εθνικής κυριαρχίας όσο και των αρχών του ευρωπαϊκού δικαιικού πολιτισμού και του πνεύματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Εξετάζοντας τη χρήση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως νομιμοποιητικού επιχειρήματος για τη δικαιολόγηση ανθρωπιστικών επεμβάσεων στο εσωτερικό κρατών, ο Π. Μαντζούφας επιδιώκει να αναδείξει τη λειτουργία που επιτελούν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ένα διεθνές περιβάλλον έντονων ανακατατάξεων.
Με αφορμή τη διαπίστωση ότι η Ελλάδα έχει, για μια ακόμη φορά, διαμορφωθεί σε χώρα υποδοχής μεταναστών, ο Π. Μαντζούφας θίγει τέσσερα ζητήματα που αφορούν στο μεταναστευτικό: τα παγκόσμια χαρακτηριστικά και οι ελληνικές ιδιαιτερότητες της μετανάστευσης, το νομικό καθεστώς των μεταναστών, η διαμόρφωση της εθνικής μας ταυτότητας και η απονομή ιθαγένειας στους μετανάστες δεύτερης γενιάς. Η μελέτη καταλήγει με ορισμένες σκέψεις για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών.
Μετά από έρευνα των πρακτικών της δίκης στο αρχείο του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο Π. Μαντζούφας παρουσιάζει την υπόθεση της πειθαρχικής δίωξης του Ι. Κακριδή που έμεινε γνωστή ως «η δίκη των τόνων» και την απόφαση ΣτΕ 355/1943 που εκδόθηκε επ’ αυτής. Στην υπόθεση αυτή αποτυπώνεται, με αφορμή τη διαμάχη για το γλωσσικό, η αντιπαράθεση μεταξύ της εκσυγχρονιστικής βενιζελικής και της φιλομοναρχικής συντηρητικής παράταξης.
Ο Π. Μαντζούφας επιχειρεί μια αναλυτική παρουσίαση της πολιτικής και της ποινικής ευθύνης των μελών της κυβέρνησης, προκειμένου να αναδείξει την αμοιβαία αλληλεξάρτηση και την κοινή ιστορική τους καταγωγή. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι η ποινική ευθύνη συνιστά οριακό θεσμό και ότι ενδεχόμενες συνταγματικές ή νομοθετικές αλλαγές δεν είναι απαραίτητο ότι θα επιφέρουν αυτομάτως αποκατάσταση του διαταραγμένου κλίματος εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτών και πολιτικού συστήματος.