Η ελευθερία της έκφρασης των δικαστικών λειτουργών και τα όρια της

Με αφορμή τις απόψεις που διατύπωσε σε άρθρο του στον τύπο ο Αντιεισαγγελέας του ΑΠ, για μια υπό διερεύνηση δικαστική υπόθεση, αναζωπυρώθηκε η συζήτηση για τα όρια της ελευθερία του λόγου των δικαστικών λειτουργών.

Όπως, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης επιβάλλει στα όργανα της νομοθετικής και εκτελεστικής λειτουργίας να απέχουν από ενέργειες ή μορφές λόγου που θα εκληφθούν ως παρεμβάσεις στο δικαιοδοτικό έργο των δικαστών, αντίστοιχα και οι δικαστικοί λειτουργοί, δεσμευόμενοι από την αρχή της αμεροληψίας, οφείλουν να σέβονται την θεσμική ισορροπία του πολιτεύματος, και δια του δημόσιου λόγου τους να μην αφήνουν περιθώρια παρερμηνειών ως προς την ουδετερότητα τους έναντι των άλλων λειτουργιών, αλλά και της ίδιας της δικαστικής λειτουργίας στην οποία μετέχουν.

Πρωτίστως, ό,τι έχει να πει ο δικαστής το εκφράζει με την δικαιοδοτική του κρίση και το αποτυπώνει στην απόφασή του η οποία και κρίνεται σε τυχόν επόμενους δικαιοδοτικούς βαθμούς. Το ήθος του δικαστή αποκτά κατεξοχήν έκφραση μέσω των επιχειρημάτων και της αιτιολογίας των δικαστικών αποφάσεων. Η εμπεριστατωμένη αιτιολογία αποτελεί το βασικό κριτήριο του κύρους της δικαστικής κρίσης (άρθρο 93 παρ. 3 Σ), η οποία ως έκφραση της εξουσίας της  δικαιοδοτικής λειτουργίας υπόκειται σε κριτική.

Οι δικαστές συνιστούν μια διακριτή κατηγορία δημοσίων λειτουργών εξ αιτίας της ιδιαίτερης αποστολής και του ρόλου τους, δεδομένο που επηρεάζει τη συμμετοχή, την παρουσία και την εκφορά του λόγου τους στη δημόσια σφαίρα (άρθρα 29 παρ. 3 και 23 παρ. 2 εδ. β Σ).

Για αυτό άλλωστε το λόγο, ο δικαστής δεν επιτρέπεται να εκφράζεται δημόσια, απαντώντας σε τυχόν κριτικές, για υπόθεση την οποία χειρίστηκε ή/και χειρίζεται, διότι αυτό δεν συνάδει με την θεσμική του θέση. Έτσι, για παράδειγμα, η εκφορά του δημοσίου λόγου από δικαστικούς λειτουργούς σε σχέση με ζητήματα ερμηνείας και εφαρμογής του δικαίου πρέπει να είναι αποσυνδεδεμένη από υποθέσεις που χειρίζονται, ακόμα και όταν προκαλούνται δημόσια να τοποθετηθούν. Την απάντηση συνίσταται να δώσουν, εφόσον κριθεί αναγκαίο, τα θεσμικά όργανα της δικαιοσύνης και ενδεχομένως οι συνδικαλιστικοί τους εκπρόσωποι. Με προσφυγή στα αρμόδια δικαιοδοτικά όργανα πρέπει να αντιμετωπιστούν ακόμα και φαινόμενα παραβατικότητας από συναδέλφους τους εφόσον υποπέσουν στην αντίληψή τους.

Οι περιορισμοί στην ελευθερία της έκφρασης (14 παρ. 1 Σ) των δικαστών  συνδέονται με ένα  καθήκον διακριτικότητας ως προς τις συνθήκες, το ύφος και τους τρόπους εκφοράς του λόγου. Στο πλαίσιο αυτό, ο δικαστής οφείλει να επιδεικνύει αυτοπεριοριστική διάθεση και ως προς τον σχολιασμό εν εξελίξει δικών στις οποίες δεν μετέχει. Ομοίως, αυτοσυγκράτηση πρέπει να διέπει και την άσκηση της δημόσιας επιστημονικής κριτικής για δικαστικές αποφάσεις στον νομικό τύπο. Όπως προκύπτει από την ανάλυση της νομολογίας του ΕΔΔΑ, οι δικαστικοί λειτουργοί οφείλουν να επιδείξουν διακριτική  συμπεριφορά και αυτοσυγκράτηση η οποία, όπως σημειώνεται, τους αποτρέπει από το να απαντούν στη δημόσια κριτική που τους ασκείται ακόμα και όταν αυτή διατυπώνεται μέσω του τύπου.

Ωστόσο, το «καθήκον διακριτικότητας» στο οποίο αναφέρεται η νομολογία του ΕΔΔΑ δεν συνιστά περιορισμό στην ελευθερία έκφρασης τους, διότι οι δικαστές είναι και πολίτες με διακεκριμένη θεσμική θέση και επομένως είναι όχι μόνο θεμιτές αλλά επιθυμητές και αναμενόμενες οι δημόσιες παρεμβάσεις τους στο μέτρο που λαμβάνουν ως βασικό γνώμονα του λόγου τους την εξυπηρέτηση της δικαιοσύνης και την συνδεόμενη με αυτή εμπιστοσύνης των πολιτών στην αμεροληψία της. Στο μέτρο αυτό είναι αναμενόμενο να διατυπώνονται κρίσεις από δικαστικούς λειτουργούς επί νομοσχεδίων ή προτάσεων νόμων για τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της δικαιοσύνης.

Ο δικαστής εκφέροντας δημόσιο λόγο, είτε ατομικά ως πολίτης είτε μέσω των συλλογικών του οργάνων, οφείλει να λαμβάνει υπόψιν και, κατά το μέτρο της επιρροής του, να καλλιεργεί και να ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το θεσμό της δικαιοσύνης και τους λειτουργούς του, ουσιαστικά αναγνωρίζοντας έτσι την υποχρέωσή του προς λογοδοσία.