Η πολύτιμη παρακαταθήκη του Αριστόβουλου Μάνεση (Παρουσίαση του Τόμου 100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση)

Αξιότιμοι προσκεκλημένοι της σημερινής εκδήλωσης, αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι

Ο Τόμος που έχουμε την τιμή και την χαρά να σας παρουσιάζουμε σήμερα, αποτελεί μία κορυφαία στιγμή στην μακρόχρονη προσπάθεια για την ανάδειξη της τεράστιας και πολυσήμαντης προσφοράς του μεγάλου Δασκάλου μας. Η προσπάθεια αυτή ξεκίνησε με το Χαρμόσυνο, ένα Συνέδριο και ένα τρίτομο αφιέρωμα στο έργο του, που ευτυχώς είχε την ευκαιρία να το δει εν ζωή. Συνεχίσθηκε δε με το έργο του Επιστημονικού Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης», που ανέλαβε, μετά τον θάνατό του, να κρατήσει ζωντανή την μνήμη και την παρακαταθήκη του, τόσο με την ιστοσελίδα Constitutionalism.gr όσο και με πλήθος επιστημονικών εκδηλώσεων και εκδόσεων, από τις οποίες επιτρέψτε μου να ξεχωρίσω την ολοκλήρωση, με δεύτερο τόμο, του μνημειώδους έργου του Συνταγματική Θεωρία και Πράξη.

Πριν μιλήσω για τον Τόμο καθεαυτόν επιτρέψτε μου να αναφερθώ σύντομα στην επιστημονική εκδήλωση που αποτέλεσε –με κάποια καθυστέρηση λόγω Covid– την αφετηρία του. Όπως είναι γνωστό, ο  Όμιλος «Αριστόβουλος Μάνεσης» διοργάνωσε στις 16-18 Δεκεμβρίου του 2022, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ένα εμβληματικό Συνέδριο για τα «100 χρόνια από την γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση». Το Συνέδριο αυτό είχε μία τριπλή στόχευση:

Πρώτον, την πανηγυρική απόδοση τιμής, σεβασμού και αναγνώρισης, με παρουσία και χαιρετισμούς ανώτατων πολιτειακών και ακαδημαϊκών αρχών και με δύο εναρκτήριες γενικές ομιλίες, που εστίασαν στην ανάδειξη της σπάνιας προσωπικότητάς του, της υποδειγματικής ακαδημαϊκής πορείας του και της εξαιρετικής σημασίας του έργου του.

Δεύτερον, την καθολική και διαγενεακή συμμετοχή της κοινότητας των Ελλήνων συνταγματολόγων, δημοσιολόγων και δικαστών σε έναν  γόνιμο και υψηλού επιπέδου νομικοπολιτικό διάλογο, ο οποίος, με αφετηρία και έμπνευση το έργο του Μάνεση, αγκάλιασε όλα τα κρίσιμα συνταγματικά ζητήματα της εποχής μας.

Τρίτον, την εστίαση –μέσω συγκεκριμένων και ιδιαίτερα γλαφυρών βιωματικών παρεμβάσεων– σε κάποιες  ειδικότερες πλευρές της ακαδημαϊκής και επιστημονικής πορείας  του Μάνεση,  που συνδέονται με την πολύπλευρη προσφορά του αφ’ενός μεν στις Νομικές Σχολές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, όπου δίδαξε αφήνοντας μία πλειάδα μαθητών και συνεχιστών του έργου του, αφ’ετέρου δε στην Βουλή των Ελλήνων, όπου διετέλεσε Πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου της και ουσιαστικός θεμελιωτής της Επιστημονικής Υπηρεσίας της.

Ο τόμος λοιπόν, στον οποίο είναι αφιερωμένη αυτή η εκδήλωση, περιλαμβάνει τα Πρακτικά όλων αυτών των πτυχών του Συνεδρίου, τα οποία συμπληρώθηκαν μάλιστα με μία αναλυτική και εμπεριστατωμένη βιογραφία και με μία πλήρη εργογραφία. Στο σημείο αυτό πρέπει να εξάρω την πολύτιμη συμβολή του Ιδρύματος της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισμό και την Δημοκρατία, που όχι μόνο ανέλαβε με προθυμία την έκδοση του τόμου αλλά και συνέδραμε τόσο οικονομικά, ως προς την συγγραφή της βιογραφίας, όσο και ουσιαστικά, ως προς την επιμέλεια των κειμένων και την  ολοκληρωμένη διαμόρφωση της εργογραφίας.

Με όλα αυτά τα δεδομένα, η σημασία αυτού του τόμου είναι νομίζω έκδηλη. Όχι μόνο διότι συμπυκνώνει με ενάργεια και πληρότητα όλα τα βασικά στοιχεία που φωτίζουν την πολυδιάστατη προσωπικότητα, την υποδειγματική ακαδημαϊκή πορεία και την πολύπλευρη επιστημονιική συνεισφορά του Μάνεση αλλά και διότι αποδεικνύει με τον πλέον αναμφισβήτητο τρόπο την επικαιρότητα της σκέψης του και την δύναμη του παραδείγματός του.

Δεν έχω κουραστεί να επαναλαμβάνω, αγαπητοί φίλοι, το ότι ο Μάνεσης είναι από τις ελάχιστες περιπτώσεις για τις οποίες δεν ισχύει το «ουδείς αναντικατάστατος». Και η καλύτερη απόδειξη είναι ακριβώς αυτός ο τόμος, που έρχεται σαν επιστέγασμα των όσων έχουν ειπωθεί και γραφεί κατά καιρούς για την μοναδικότητα της περίπτωσής του.   Ας δούμε όμως ειδικότερα τι ακριβώς αποδεικνύει αυτός ο τόμος:

Κατ’αρχάς την ευρύτατη αναγνώριση του έργου του. Παρότι ο Μάνεσης είχε ριζοσπαστικές πολιτικές ιδέες και εν γένει αντιεξουσιαστική στάση, που δεν ήταν αρεστές στο συντηρητικό πολιτικό και επιστημονικό κατεστημένο, ουδείς διανοήθηκε να αμφισβητήσει την κατάρτισή του, τον καθαρό επιστημονικό του λόγο, την ποιότητα και το βάθος της σκέψης του, τον πλούτο των θεωρητικών του προσεγγίσεων και την υποδειγματική συνέπεια λόγων και έργων. Αυτή η αναγνώριση αποτυπώθηκε ανάγλυφα στο Συνέδριο για τα 100 χρόνια από την γέννησή του, όχι μόνο με τις τόσο πολλές και τόσο σημαντικές παρουσίες πολιτειακών αρχών, κορυφαίων δικαστών, συναδέλφων και πρώην μαθητών του αλλά και με τα όσα λέχθηκαν στους χαιρετισμούς, στις εναρκτήριες ομιλίες, στις επί μέρους θεματικές ενότητες και στο στρογγυλό τραπέζι. Ο καθένας από την πλευρά του, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, απέδωσε στον υπέρτατο βαθμό  τιμή και σεβασμό, επιβεβαιώνοντας την τεράστια ακτινοβολία και την πάνδημη αποδοχή που έχαιρε και εξακολουθεί να χαίρει ο Μάνεσης. Όχι γιατί στρογγύλευε ή προσάρμοζε ευκαιριακά τις θέσεις του, για να φανεί αρεστός ή για να υπηρετήσει προσωπικές φιλοδοξίες,  αλλά γιατί τις εξέφραζε ξεκάθαρα, με επιστημονική εντιμότητα, με σταθερές αρχές και με συνεχή επιβεβαίωση του σπάνιου ήθους του.

Σε δεύτερο επίπεδο, ο τόμος αποδεικνύει ανάγλυφα την σημασία και την επικαιρότητα που έχει, ακόμη και σήμερα, το επιστημονικό έργο του Μάνεση. Πράγματι, αυτό που εντυπωσιάζει κάθε φορά τον μελετητή του έργου του είναι το ότι ο πλούτος των θεωρητικών επεξεργασιών του είναι ανεξάντλητος. Δεν υπάρχει πεδίο του Συνταγματικού Δικαίου στο οποίο δεν έχει εισφέρει τον πολύτιμο επιστημονικό οβολό του. Η σφραγίδα του είναι ανεξίτηλη τόσο ως προς την προσέγγιση των θεμελιωδών αρχών και των συνταγματικών δικαιωμάτων, υπό όλες τις εκδοχές τους, όσο και ως προς την επεξεργασία των σημαντικών σταθμών της συνταγματικής αλλά και γενικότερα της πολιτικής μας ιστορίας. Ο αδογμάτιστος και τόσο εποικοδομητικός εκλεκτικισμός του, η κριτική  ερευνητική του μέθοδος, που εξαντλεί αλλά δεν υπερβαίνει τα όρια του θετικισμού, η δημοκρατική και κοινωνική ευαισθησία του, που προσδίδει βάθος και προοπτική στην έννοια του συνταγματικού κράτους, και τέλος το θεωρητικό σφρίγος και βάθος των αναλύσεών του, αποτελούν, έως σήμερα, αξεπέραστο σημείο αναφοράς. Τον κατατάσσουν δε, μαζί με τον επί της ουσίας δάσκαλό του Αλέξανδρο Σβώλο, όχι μόνον στους θεμελιωτές του δημοκρατικού συνταγματισμού, ως διαλεκτικής υπέρβασης ενός μονόπλευρου,  φορμαλιστικού, θεωρητικά αποστεωμένου και συχνά ευκαιριακού συνταγματισμού, αλλά και στους κορυφαίους διανοουμένους της χώρας, όπως είχα την ευκαιρία να αναλύσω στην εναρκτήρια ομιλία μου στο Συνέδριο.

Κλείνω, αγαπητοί φίλοι, με μία σημαντική κατά την άποψή μου επισήμανση. Ακόμη και ο τόμος αυτός, παρότι περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος θεματικών και προβληματισμών που έχουν ως αφετηρία ή/και έναυσμα την σκέψη του Μάνεση ούτε καλύπτει αλλά ούτε και αξιοποιεί πλήρως το σύνολο της προσφοράς του. Είναι θα λέγαμε ένα ακόμη μεγάλο βήμα στο να εγκύψουμε με προσοχή στο έργο του για να ξανασυναντηθούμε με τις στέρεες και διεισδυτικές αναπτύξεις του αλλά και γενικότερα για να  ξανανακαλύψουμε το υλικό με το οποίο χτίζεται, πετραδάκι πετραδάκι, η προσφορότητα και η αξιοπιστία του Συνταγματικού Δικαίου.

Και αυτό, αγαπητοί φίλοι, είναι ίσως το πλέον σημαντικό, σε μία εποχή που ο ανοιχτός και απροκατάληπτος αναστοχασμός για τον ρόλο, την προοπτική και την κανονιστική αξία και σημασία του Συντάγματος είναι –και εν πάση περιπτώσει πρέπει να είναι– η πρώτη μας προτεραιότητα.

______

Επεξεργασμένη μορφή  προφορικής εισήγησης  στην παρουσίαση του Τόμου «100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση» (εκδ. Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, σε συνεργασία με τον Όμιλο «Αριστόβουλος Μάνεσης», Αθήνα 2025), που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 9 Μαΐου 2026 στη Διεθνή Έκθεση βιβλίου της Θεσσαλονίκης.