Μνήμη Αριστόβουλου Μάνεση (παρουσίαση του Τόμου 100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση)

Είχα την τύχη να παρακολουθήσω το πρώτο μάθημα του Αριστόβουλου Μάνεση στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, όταν γύρισε από τη Γαλλία, το  1974. Πρωτοετής τότε φοιτήτρια της Νομικής.

Μέχρι τις γιορτές των Χριστουγέννων, η Σχολή – όπως και οι περισσότερες σχολές του ΑΠΘ – τελούσε υπό κατάληψη. Το φοιτητικό κίνημα απαιτούσε «αποχουντοποίηση» και αγωνιζόταν για να την πετύχει.

Δεν νομίζω ότι πετύχαμε σημαντικά πράγματα τότε. Ούτε και αργότερα.

Γενάρη του 1975, όμως, αμέσως μετά τις γιορτές, το πανεπιστήμιο άνοιξε και  ξεκινήσαμε τα μαθήματα με το Συνταγματικό Δίκαιο.

Στο Αμφιθέατρο της Φιλοσοφικής Σχολής, κατάμεστο, από φοιτητές όχι μόνο της Νομικής. Είχαν έρθει φοιτητές από όλες τις Σχολές, αλλά και πολλοί άλλοι, που δεν ήταν φοιτητές.

Ο κόσμος έφθανε έως έξω/ κάλυπτε τον διάδρομο. Πολλοί είχαν σκαρφαλώσει στα παράθυρα του αμφιθεάτρου.

Είχαμε ακούσει όλοι για τον Μάνεση. Για έναν κορυφαίο επιστήμονα και ασυμβίβαστο καθηγητή, που μέσα στην Δικτατορία επέμενε να διδάσκει το μάθημα του Συνταγματικού Δικαίου ως μάθημα της πολιτικής ελευθερίας. Γνωρίζοντας μάλιστα πολύ καλά ότι το τίμημα γι’ αυτήν του την επιλογή ήταν η απόλυση από την θέση του καθηγητή, η σύλληψη και η εξορία.

Στο πρώτο του μάθημα μετά την επιστροφή στην Ελλάδα, επέλεξε να επαναλάβει το τελευταίο του μάθημα πριν συλληφθεί, απολυθεί και εξοριστεί, το 1968.

Το 1975, εκείνο το μάθημα ήταν η καλύτερη εισαγωγή στην φοιτητική μας ζωή.

«Μην επιτρέψετε να σας εξανδραποδίσουν» έλεγε ο Μάνεσης στους φοιτητές του 1968 και σε εμάς 7 χρόνια αργότερα.

«Διατηρήστε μέσα στους ζοφερούς και άρρωστους καιρούς, άγρυπνη και ανυπόταχτη τη σκέψη σας, κρατήστε στητό και αγέρωχο το ωραίο ανάστημά σας. Και αν η Εξουσία, που την συμφέρει να έχει παθητικούς και πολιτικά αδιάφορους υπηκόους, σας πει ότι έτσι κάνοντας δεν είστε φρόνιμοι και νομοταγείς πολίτες, αποδείξτε της ότι καλός πολίτης είναι μόνο ο ελεύθερος πολίτης, ο συνειδητός, ενεργός και υπεύθυνος πολίτης».

Στο κατάμεστο αμφιθέατρο δεν ακουγόταν ούτε ψίθυρος. Δεν ήταν μόνο το περιεχόμενο των λόγων που μας είχε συνεπάρει.  Ήταν κυρίως ο τρόπος της εκφοράς τους. Ο αυστηρός, λιτός και περιεκτικός λόγος του Μάνεση.

Μετά από αυτό, παρακολούθησα όλα τα μαθήματά του στο Συνταγματικό Δίκαιο. Θυμάμαι ακόμα πόσο πολύ επέμενε στην αξία του τυπικού, δηλαδή του «γραπτού και αυστηρού Συντάγματος».

Και το θυμάμαι γιατί αυτή του η διδασκαλία καθόρισε σε πολύ σημαντικό βαθμό την επιστημονική μου σκέψη στον χώρο του ποινικού δικαίου, που συνδέεται άρρηκτα με το Συνταγματικό δίκαιο.

Ξεφυλλίζοντας ξανά, ενόψει της σημερινής μας συνάντησης, το Σύγγραμμα της εποχής, βρήκα υπογραμμισμένο από τότε το ακόλουθο απόσπασμα σχετικά με την σημασία του τυπικού (δηλαδή του γραπτού και αυστηρού) Συντάγματος.

Το «μη αυστηρό ή ήπιο» Σύνταγμα, έλεγε ο Μάνεσης, έχει το πλεονέκτημα, ότι διευκολύνει την ομαλή μεταβολή των συνταγματικών διατάξεων, δεδομένου ότι καθιστά δυνατή την κατά το μάλλον ή ήττον ταχεία προσαρμογή τους προς τις εκάστοτε κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.

Το πλεονέκτημα όμως αυτό αποβαίνει και μειονέκτημα, καθ’ ο μέτρο παρέχει στην εκάστοτε πλειοψηφία στη Βουλή νομική «παντοδυναμία», η οποία ενδέχεται να ασκηθεί καταχρηστικά κατά της μειοψηφίας, αλλά και γενικότερα κατά των αρχικώς συνταγματικά διασφαλισμένων ελευθεριών.

Αυτό ακριβώς το ενδεχόμενο αποκλείεται με το αυστηρό Σύνταγμα, το οποίο ο Μάνεσης χαρακτηρίζει ως «ιστορικό επίτευγμα των νεότερων χρόνων», τονίζοντας ότι οι διατάξεις του έχουν την σταθερότητα και την διάρκεια, που προσιδιάζει στην φύση του ως θεμελιώδους νόμου.

Αναρωτιέμαι κατά πόσο οι σύγχρονες προσεγγίσεις σχετικά με το διευρυμένο ή πολυεπίπεδο Σύνταγμα, οι οποίες επιτρέπουν την αλλοίωση του περιεχομένου των διατάξεών του με διάφορες ερμηνευτικές κατασκευές, είναι πράγματι ανεκτές σε ένα αυστηρό Σύνταγμα.

Γιατί με τις κατασκευές αυτές παρακάμπτεται η προβλεπόμενη στο ίδιο το Σύνταγμα διαδικασία της αναθεώρησης και επιβάλλεται η βούληση μιας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.

Το Σύνταγμα όμως προβλέπει διαδικασία αναθεώρησης ακριβώς για να μην είναι εφικτή η τροποποίηση των διατάξεών του με τον τρόπο αυτό. 

Εξίσου προβληματικές είναι πρόσφατες επίσης προσπάθειες αλλοίωσης του περιεχομένου συνταγματικών κανόνων, με προτάσεις «τυπικής» απλώς εφαρμογής τους.

Χαρακτηριστική  είναι η πρόσφατη ενασχόληση της Βουλής με την υπόθεση των Τεμπών: Ενώ είχε σταλεί δικογραφία στη Βουλή για πιθανή εμπλοκή υφυπουργού της Κυβέρνησης σε εξαφάνιση κρίσιμων αποδεικτικών στοιχείων, που σχετίζονταν με την τέλεση σοβαρού εγκλήματος, υποστηρίχθηκε η άποψη ότι δεν χρειάζεται καν η σύσταση κοινοβουλευτικής επιτροπής για την διεξαγωγή προκαταρκτικής εξέτασης, εφόσον ο ενδιαφερόμενος συμφωνεί να παραπεμφθεί απευθείας στο αρμόδιο δικαστικό συμβούλιο με την κατηγορία της παράβασης καθήκοντος. Ακόμα κι αν συγκροτούνταν άλλωστε η κοινοβουλευτική επιτροπή, θα ήταν αρκετή, όπως υποστηρίχθηκε, η κατάθεση ενός «τυπικού πορίσματος» με την πρόταση παραπομπής για το συγκεκριμένο αδίκημα[1].

Τέτοιου είδους προτάσεις θεωρώ ότι μειώνουν το κύρος του Συντάγματος και αναιρούν τον αυστηρό χαρακτήρα του, όπως τον είχε αναδείξει ο Μάνεσης. Γιατί η σημασία αυτού του Συντάγματος είναι ότι κάθε κανόνας έχει – και διατηρεί καθόλη τη διάρκεια της ζωής του – το συγκεκριμένο περιεχόμενο που του έχει δώσει ο συνταγματικός νομοθέτης. Μπορεί ασφαλώς να τροποποιηθεί, όταν οι κοινωνικές συνθήκες το απαιτούν, αλλά αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την διαδικασία της αναθεώρησης, όπως την ορίζει στο ίδιο το Σύνταγμα.

Στο περιβάλλον αυτό, ο τόμος που εξέδωσε ο Όμιλος Μάνεση για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του καθηγητή, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία. Γιατί μας θυμίζει ότι το τυπικό Σύνταγμα αποτελεί κατάκτηση, «ιστορικό επίτευγμα των νεότερων χρόνων», όπως έλεγε ο Μάνεσης και έχουμε χρέος να το σεβόμαστε, αντί να το θυσιάζουμε προς εξυπηρέτηση συγκεκριμένων πολιτικών αναγκών ή επιλογών.

*Επεξεργασμένη μορφή  προφορικής εισήγησης  στην παρουσίαση του Τόμου «100 χρόνια από τη γέννηση του Αριστόβουλου Μάνεση» (εκδ. Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, σε συνεργασία με τον Όμιλο «Αριστόβουλος Μάνεσης», Αθήνα 2025), που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 9 Μαΐου 2026 στη Διεθνή Έκθεση βιβλίου της Θεσσαλονίκης.

[1] Ν. Αλιβιζάτος, Καθημερινή, 19.3.2025.