Οι συνεχείς αναφορές στην Εξεταστική Επιτροπή της Βουλής στα ευρήματα του εσωτερικού ελέγχου που διενεργήθηκε στον ΟΠΕΚΕΠΕ, μας προκαλούν να αναλογιστούμε πόσο αποτελεσματικοί είναι αυτοί οι έλεγχοι για τον εκσυγχρονισμόκαι την ακεραιότητα της Δημόσιας Διοίκησης. Θυμίζουμε ότιμέσω του ελέγχου, που είναι η τέταρτη βασικότερη διοικητικήλειτουργία μετά τον σχεδιασμό, την εσωτερική οργάνωση και τη διαχείριση, εξετάζεται εάν επιτυγχάνονται οι στόχοι μιας οργάνωσης, εντοπίζονται οι δυσλειτουργίες στο σύστημα διοίκησης και προτείνονται λύσεις για τη διόρθωσή τους.
Κατά την τελευταία 40ετία αναπτύχθηκε ο “εσωτερικός έλεγχος” (Internal Audit) για τη διαπίστωση αποκλινουσών συμπεριφορών σε μια οργάνωση και την έγκαιρη ενημέρωση της ηγεσίας για λήψη μέτρων. Κατά τα διεθνή πρότυπα, ο Εσωτερικός Έλεγχος αποτελεί ανεξάρτητη δραστηριότητα, που αξιολογεί και βελτιώνει τις εσωτερικές διαδικασίες ενός Οργανισμού, επιτρέποντας την εξουδετέρωση κινδύνων που απειλούν την καλή λειτουργία του. Ο έλεγχος αυτός απαιτείται, επομένως, να ανατίθεται σε ειδικά αυτοτελή όργανα, που θα εργάζονται με σχετική αυτονομία και θα αναφέρονται απευθείαςστην ηγεσία ενός φορέα, παρέχοντας κρίσιμες πληροφορίες.
Παρότι οι εσωτερικοί ελεγκτές δεν εμπλέκονται άμεσα στη διερεύνηση πράξεων διαφθοράς, η δράση τους αποσκοπεί στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που αποτρέπει την εκδήλωση παραβατικών συμπεριφορών. Επιπλέον, για ναδρουν με αντικειμενικό και αμερόληπτο τρόπο, πρέπει να αποδεσμεύονται από την τυπική υπηρεσιακή ιεραρχία, νατοποθετούνται οργανωτικά έξω από τις συνήθεις διοικητικές λειτουργίες και να επικοινωνούν μόνο με όσους έχουνεπωμιστεί τη διακυβέρνηση, ώστε να αναφέρουν ευρήματα καισυμπεράσματα, απαλλαγμένοι από πιέσεις και τον φόβο αντιποίνων.
ΓΕΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗ ΑΡΧΗ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑΣ
Με τον ν.4795/2021 προβλέπεται ότι οι Προϊστάμενοι τωνΜονάδων Εσωτερικού Ελέγχου (ΜΜΕ) αναφέρονται στον επικεφαλής του φορέα (Υπουργό ή Διοικητή), ενώ θεσπίζεται Επιτροπή Ελέγχου σε κάθε φορέα που εγγυάται την ανεξαρτησία της Μονάδας, παρακολουθεί τις εργασίες της και διασφαλίζει ότι οι συστάσεις της λαμβάνονται υπόψη από την ηγεσία. Ο συντονισμός των ΜΕΕ διενεργείται από την Εθνική Αρχή Διαφάνειας (ΕΑΔ) που παρακολουθεί και αξιολογεί το έργο τους, ενώ για την επάρκεια των ελέγχων λόγο έχουν και το Υπουργείο Οικονομικών, όπως και το Ελεγκτικό Συνέδριο (αυτό ως προς τη δημοσιονομική διαχείριση).
Θυμίζουμε, για να αντιληφθούμε τη θεσμική εξέλιξη, ότι επειδή τα διάφορα Σώματα Ελεγκτών-Επιθεωρητών, που λειτούργησαν από το 1987 ως συμπληρωματικά όργανα των (ελεγχόμενων)Υπουργείων, απέδωσαν ελάχιστα, θεσπίστηκε το 2002 ο σχεδόν ανεξάρτητος Γενικός Επιθεωρητής Δημόσιας Διοίκησης, ο οποίος σε συνθήκες οργανωτικής καχεξίας παρουσίασε σημαντικό έργο. Το 2019, όμως, ο Γενικός Επιθεωρητήςκαταργήθηκε, καθώς τα διάσπαρτα ελεγκτικά σώματα συνενώθηκαν σε μία, τυπικά ανεξάρτητη, Εθνική ΑρχήΔιαφάνειας (ΕΑΔ), που ανέλαβε τον συντονισμό όλων των Μονάδων Εσωτερικού Ελέγχου, προκειμένου να εφαρμοστεί ένα πλήρες και ενιαίο σύστημα εσωτερικού ελέγχου στο Δημόσιο (ν. 4795/2021).
ΓΙΑΤΙ ΑΠΟΤΥΓΧΑΝΟΥΝ ΤΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ
Η πρακτική εφαρμογή του συστήματος, ωστόσο, συνδέεται με μεγάλες αστοχίες (διαρροή δεδομένων αποδήμων, ασφάλεια σιδηροδρόμων, πληρωμές ΟΠΕΚΕΠΕ) που το ισχύον Σύστημα Εσωτερικού Ελέγχου (ΣΕΕ) απέτυχε παταγωδώς να εντοπίσει και να αποτρέψει. Αποτέλεσμα εν πολλοίς αναμενόμενο υπό τις παρούσες συνθήκες θεσμικής λειτουργίας της ΕΑΔ και ιδίως της ασφυκτικής σύνδεσής της με την πολιτική ηγεσία. Σημειωτέον ότι ενώ το σύνολο σχεδόν των διευθυντών σε Μονάδες Εσωτερικού Ελέγχου έχειτοποθετηθεί, χωρίς κρίσεις, από την πολιτική ηγεσία, η ΕΑΔ τηρεί σταθερά σιγή ιχθύος για τη διαρκή καταστρατήγηση της διαδικασίας αξιοκρατικής ανάδειξης των προϊσταμένων.
Παρά την υιοθέτηση Κανονισμών Εσωτερικού Ελέγχου, Κώδικα Δεοντολογίας και τη χρήση διεθνών πρότυπων και βέλτιστων πρακτικών, η ισχυρή εξάρτηση των ΜΜΕ από τη διοίκηση των φορέων, λόγω του πολιτικά ελεγχόμενου τρόπου επιλογής των Προϊσταμένων τους, υπονομεύει δραστικά την επιτυχία του εγχειρήματος. Το πρώτο προφανές συμπέρασμαείναι ότι ο εσωτερικός έλεγχος αποτυγχάνει στη χώρα μαςγιατί το ισχύον πλαίσιο δεν εγγυάται μια πραγματικά ανεξάρτητη ελεγκτική διαδικασία. Το παράδειγμα του ΟΠΕΚΕΠΕ επιβεβαιώνει ότι στην ολοκλήρωση και αξιοποίησητου ελέγχου τέθηκαν εμπόδια από την ίδια τη διοίκηση. Σημειωτέον ότι η διαρκής αλλαγή διοικήσεων σε ένα φορέα αποτελεί κλασική ένδειξη (red flag ) για κίνδυνο απάτης ήκακοδιοίκησης. Το γεγονός ότι, για άλλη μία φορά μετά τα Τέμπη, αγνοούνται από διαδοχικές διοικήσεις ενός Οργανισμού επαναλαμβανόμενα προειδοποιητικά σήματα του ελεγκτικού μηχανισμού οφείλει να μας προβληματίσει σοβαρά. Η ανεξαρτησία της ελεγκτικής δράσης πρέπει να συμβαδίζει με εγγυήσεις για το πώς θα αξιοποιείται το τελικό προϊόν τωνελέγχων και ποια προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα θα λαμβάνονται για την εφαρμογή των πορισμάτων. Το σύστημα αντιμετώπισης της διαφθοράς στο Δημόσιο χρειάζεται επειγόντως ριζική αναδιάρθρωση.
