Μπάμπης Ανθόπουλος, Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου, ΕΑΠ
Ο Αντώνης Μανιτάκης μας άφησε το βράδυ της Τρίτης 17 Φεβρουαρίου 2026. Εδώ και δύο εβδομάδες ήταν γνωστή στον στενό κύκλο των συναδέλφων και των φίλων του η μάχη που έδινε με την υγεία του, όλοι όμως ελπίζαμε ότι θα τα καταφέρει και θα συνέχιζε για καιρό ακόμα αυτό που έκανε σε όλη του τη ζωή, να μελετά, να σκέφτεται και να γράφει για το Σύνταγμα και την επιστήμη του. Στο τελευταίο κείμενο του στις 9.12.2025 στον ιστότοπο www.constitutionalism.gr που ήταν ένα πνευματικό δημιούργημα του, συνδιαλέχθηκε με το βιβλίο του Βασίλη Σκουρή «Σύνταγμα και Ηθική» (2024), ανοίγοντας μαζί του έναν ζωντανό διάλογο για τη φύση των συνταγματικών αξιών, ένα κεντρικό θέμα στη σύγχρονη δογματική του συνταγματικού δικαίου. Ίσως κανείς άλλος Έλληνας συνταγματολόγος δεν διάβαζε με τόσο προσοχή τα γραπτά των συναδέλφων του κλάδου του, χωρίς καμιά οίηση που ο ίδιος δικαιολογημένα θα μπορούσε να έχει για το δικό του επιστημονικό έργο.
Είχε πάθος για το συνταγματικό δίκαιο και γι’ αυτό η συνεισφορά του στον κλάδο ήταν μεγάλη. Αυτό το πάθος του μαγνήτιζε τους φοιτητές του και τους ακροατές του από τις άλλες Σχολές στα αμφιθέατρα και στις αίθουσες της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ.
Ο Αντώνης Μανιτάκης ήταν ένας ανήσυχος συνταγματικός νους. Είχε συνείδηση του ότι η επιστήμη του Συντάγματος κινείται σε ένα οριακό επιστημολογικό πεδίο μεταξύ νομικής επιστήμης, πολιτικής επιστήμης και πολιτικής φιλοσοφίας. Δεν αμφισβητούσε φυσικά ότι το Σύνταγμα είναι νομικός κανόνας, χωρίς όμως να αφήνει έξω από το πεδίο ερευνών του το πολιτικό στοιχείο του Συντάγματος ούτε το πρόβλημα της νομιμοποίησης της εξουσίας.
Το βλέμμα του ήταν πάντοτε στραμμένο στις ρίζες του συνταγματικού δικαίου, σε πολιτικο-κοινωνικό και ηθικο-πολιτικό επίπεδο. Γι’ αυτό και έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον για τους συνταγματικούς μετασχηματισμούς «εντός» του Συντάγματος ή ακόμη και «εκτός» του Συντάγματος, δηλαδή και πέραν των φιλολογικών του ορίων. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τόμος προς τιμήν του με συμβολές 29 συναδέλφων του έχει ως τίτλο «Το Σύνταγμα εν εξελίξει» (2019).
Ο ίδιος προσανατολισμένος σε μια ρεαλιστική αντίληψη του συνταγματικού δικαίου που λαμβάνει υπόψη τη μεταβλητότητα και τη συνταγματική παραγωγικότητα των ιστορικών συνθηκών, έκανε λόγο για την «ήπια συνταγματική κανονιστικότητα» των αυστηρών Συνταγμάτων.
Ο Αντώνης Μανιτάκης είχε όμως και επίγνωση του ότι το Σύνταγμα εξαρτάται και από το συνταγματικό δίκαιο ως επιστήμη, αφού στο πεδίο αυτό η επιστημονική επεξεργασία αποτελεί παράγοντα συνδιαμόρφωσης των συνταγματικών νοημάτων.
Όπως έγραφε στο εγχειρίδιο του «Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο» (2004), «Ο συνταγματολόγος μελετώντας τους συνταγματικούς θεσμούς και ερμηνεύοντας τις αντίστοιχες συνταγματικές διατάξεις εμποτίζει αναπόφευκτα την έρευνα με τη δική του προσωπική φιλοσοφία και σκέψη».
Για την Αντώνη Μανιτάκη η θεωρία και η ερμηνεία του Συντάγματος ήταν μια πράξη πολιτικής ευθύνης. Και στο ρόλο αυτόν ο Θεσσαλονικιός συνταγματολόγος, μαθητής του Αριστόβουλου Μάνεση και δάσκαλος ο ίδιος πολλών άλλων συνταγματολόγων, μεταξύ αυτών και του γράφοντος, ανταποκρίθηκε με ένα αυθεντικό δημοκρατικό πάθος, που άφησε έντονο αποτύπωμα στην ελληνική συνταγματική ζωή.
