Όροι και όρια θεσμικής ανεκτικότητας των Ανεξαρτήτων Αρχών. Το παράδειγμα του Συνηγόρου του Πολίτη
Χρύσα Χατζή, ειδική επιστήμονας στο Συνήγορο του Πολίτη
Η οπτική γωνία του ειδικού επιστήμονα μιας συνταγματικά κατοχυρωμένης Ανεξάρτητης Αρχής είναι ενδεχομένως χρήσιμη από πλευράς εμπειρικής παρατήρησης. Οι σκέψεις που παρουσιάζονται εδώ[1], με βάση την εικοσιπενταετή υπηρεσία μου στον Συνήγορο του Πολίτη[2] δεν θα μπορούσαν να διεκδικήσουν εχέγγυα πλήρους αμεροληψίας, δεδομένης της έλλειψης απόστασης του υποκειμένου από το αντικείμενο παρατήρησης. Η αμεροληψία αποτελεί, ωστόσο, προαπαιτούμενο και καθημερινή άσκηση για όλους όσους όσοι έχουν αφοσιωθεί στην κατά νόμον αποστολή της συγκεκριμένης Αρχής, την διαφύλαξη της νομιμότητας, την προστασία των δικαιωμάτων και την καταπολέμηση της κακοδιοίκησης[3], θα έλεγα ότι αποτελεί και συστατικό στοιχείο της έννοιας των Ανεξάρτητων Αρχών εν γένει. Απλώς, η συμμετοχή μου στον Όμιλο Μάνεση μου επιτρέπει να μιλήσω λίγο πιο ελεύθερα και προσωπικά, ανταποκρινόμενη στην τόσο τιμητική αυτή πρόσκληση[4].
Με μία λέξη; Χειριστική θα χαρακτήριζα τη σχέση του πολιτικού συστήματος με τις Ανεξάρτητες Αρχές, τουλάχιστον τις συνταγματικά κατοχυρωμένες. Οι πολιτικοί τις επικαλούνται όταν βολεύει, για να προσδώσουν εικόνα αμεροληψίας σε κάποιες πολιτικές επιλογές («το είπε κι ο Συνήγορος…»). Όταν δεν βολεύει, η στάση των πολιτικών και κομμάτων κυμαίνεται από την ανοχή έως την ευγενική αδιαφορία[5], εκτός εάν η δράση των Ανεξάρτητων Αρχών αγγίζει τα πιο σκοτεινά σημεία της κρατικής δράσης- εκεί τα ευγενικά προσωπεία εγκαταλείπονται και οι Αρχές μπορεί να αντιμετωπίσουν διάφορης κλίμακας εχθρικές αντιδράσεις, έως και απόπειρα απαξίωσής τους. Για τον Συνήγορο, πρόσφατη σχετικά επίθεση υπήρξε ένα χρόνο πριν, εκ μέρους του Υπουργείου Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής και άλλους πολιτικούς, που επιχείρησαν να δυσφημίσουν το πόρισμα ιδίας έρευνας της Ανεξάρτητης Αρχής[6] για το ναυάγιο της Πύλου[7] ως δήθεν πολιτικό, δήθεν παράνομο και με προσωπική επίθεση κατά του Συνηγόρου Α.Ποττάκη[8]. Απέναντι στην επίθεση αυτή, υπήρξε στήριξη στο έργο και την ανεξαρτησία της Αρχής από κόμματα της αντιπολίτευσης, μερίδα των ΜΜΕ, τον Επίτροπο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του Συμβουλίου της Ευρώπης[9], την Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου[10] και λίγους πανεπιστημιακούς[11].
Η προσπάθεια απαξίωσης ήταν πρωτόγνωρη για τον Συνήγορο αλλά όχι για τις Ανεξάρτητες Αρχές -τις συνταγματικά .κατοχυρωμένες- αφού είχε προηγηθεί η προσωπική επίθεση στον Πρόεδρο και σε μέλη της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) πολύ πιο πριν, τον Σεπτέμβριο 2023. Από πλευράς διαδικασίας[12], το μείζον στην υπόθεση της ΑΔΑΕ ήταν οι μεθοδεύσεις καταστρατήγησης της απαιτούμενης ελάχιστης πλειοψηφίας των 3/5 της Διάσκεψης των Προέδρων κατά παραβίαση της αρχής της συναίνεσης για την επιλογή των μελών των Ανεξάρτητων Αρχών (αρ.101Α Σ.). Λιγότερη σημασία δόθηκε στην είδηση ότι κόμμα της ήσσονος αντιπολίτευσης φέρεται να συνήνεσε στις προτάσεις του κυβερνώντος κόμματος για τις Ανεξάρτητες Αρχές προκειμένου να αλλάξει η σύνθεση του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ) με το οποίο είχε μακρά αντιπαράθεση από το 2000 λόγω επιβολής προστίμων. Όταν ο ελεγχόμενος ανατρέπει τον ελέγχοντα, το ερώτημα εάν το πολιτικό σύστημα σέβεται τις Ανεξάρτητες Αρχές μάλλον περιττεύει.
Και προφανώς η λύση στη δυσκολία εξεύρεσης αυξημένης συναίνεσης για την επιλογή των επικεφαλής και των άλλων μελών των Ανεξάρτητων Αρχών[13] δεν είναι ούτε η έτι περαιτέρω[14], μετά την αναθεώρηση του 2019, μείωση της νυν απαιτούμενης πλειοψηφίας των 3/5 της Διάσκεψης των Προέδρων ούτε η μείωση του ρόλου του Κοινοβουλίου, εφευρίσκοντας ρόλο για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ή άλλα μορφώματα «των αρίστων»[15]. Όχι λιγότερες αλλά περισσότερες κοινοβουλευτικές διαδικασίες χρειαζόμαστε, αυτό επιβάλλει η δημοκρατική νομιμοποίηση των Αρχών. Στην συνταγματική αναθεώρηση θα ήταν κατά τη γνώμη μου ευκταία όχι μόνον η επαναφορά του κανόνα των 4/5, που δίνει ουσιαστικό βήμα στη ευρύτερη αντιπολίτευση, χωρίς να εργαλειοποιεί την αξιωματική αντιπολίτευση αλλά και η ανάθεση της εκλογής σε άλλο όργανο και δη αντιπροσωπευτικό της δύναμης των κομμάτων, όπως η Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας. Ο στενός σύνδεσμος με τη Βουλή είναι ο ομφάλιος λώρος της δημοκρατικής νομιμοποίησης των Ανεξάρτητων Αρχών ενώ οι λύσεις που μειώνουν τον ρόλο του Κοινοβουλίου είναι κατά τη γνώμη μου αδιαφανείς και οπισθοδρομικές.
Υπάρχει διαφοροποίηση βάσει ιδεολογίας στη στάση των πολιτικών κομμάτων προς τις Ανεξάρτητες Αρχές; Κατ’ αρχήν ναι, όποιος υποτιμά τη σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν αναγνωρίζει ούτε τις θεσμικές εγγυήσεις τους. Ωστόσο, οι ακραίες αυτές θέσεις μπορεί να επιβιώνουν και στο εσωτερικό mainstream κομμάτων. Πιο σημαντικό είναι το θέμα της σύγχυσης μεταξύ δημοκρατικής αρχής και κράτους δικαίου, δηλαδή οι αντιλήψεις των εκάστοτε κυβερνώντων ότι η δημοκρατική αρχή απαλλάσσει από λογοδοσία -μια αντίληψη που μαρτυρεί αυταρχική ιδεολογία ασχέτως του πολιτικού αυτοπροσδιορισμού των κυβερνώντων. Μπροστά στην πολιτική βούληση της κυβερνώσας πλειοψηφίας, κατά την αντίληψη αυτή, η αρμοδιότητα των Ανεξάρτητων Αρχών είναι δευτερεύουσας σημασίας- και οι εγγυήσεις του Συντάγματος επίσης. Παράδειγμα; Στο νομο για τις τηλεοπτικές άδειες (ν.4339/2015, Α΄133/29.10.2015), ένα πρόβλημα διαδικασίας απονομής αδειών τηλεοπτικών σταθμών επιλύθηκε εν μία νυκτί με την κατάργηση της θητείας των μελών των Ανεξάρτητων Αρχών των οποίων η θητεία είχε παραταθεί με μεταβατική διάταξη του νόμου Γεραρή[16]. Κατά τον τρόπο αυτό τέθηκε εκποδών η καθηγήτρια Καλλιόπη Σπανού, ένας από τους αξιοπρεπέστερους ανθρώπους που έχω γνωρίσει, ως παράπλευρη απώλεια. Μάλιστα, ο επισπεύδων Υπουργός δεν έφερε τροπολογία, ο εκτελεστικός νόμος του Συντάγματος για τις Ανεξάρτητες Αρχές τροποποιήθηκε με προσθήκη-νομοτεχνική βελτίωση, γεγονός ενδεικτικό του σεβασμού της εκτελεστικής εξουσίας και προς το Κοινοβούλιο, όχι μόνον προς τις Ανεξάρτητες Αρχές.
Επίσης, πέρα από ιδεολογικούς προσανατολισμούς, ένα ζήτημα διαχρονικής αντιπαράθεσης της πολιτικής εξουσίας με τις Ανεξάρτητες Αρχές είναι τα δομικά σημεία αδιαφάνειας ορισμένων κεντρικών πολικών επιλογών. Νομίζω ότι έχουμε επιτύχει να εκνευρίσουμε όλους τους Υπουργούς με χαρτοφυλάκιο το δίκαιο των αλλοδαπών, ήδη από την εποχή της κυβέρνησης Σημίτη που θέσπισε τον Συνήγορο του Πολίτη πριν την αναθεώρηση του 2001. Και για τον ίδιο λόγο έχουμε καταφέρει να μας θεωρούν αξιόπιστους συνομιλητές ευρωπαϊκοί και διεθνείς οργανισμοί.
Υπάρχουν αρκετά δείγματα ότι οι βουλευτές λόγω της εκλογικής τους περιφέρειας έχουν συχνά καλύτερη γνώση της δουλειάς του Συνηγόρου, αναφερόμενοι στην τεκμηρίωση που εισφέρει η Αρχή με τα υπομνήματα της σε ποικίλα σχέδια νόμου. Ο Συνήγορος έχει την ιδιαιτερότητα σε σύγκριση με τις ρυθμιστικές ή άλλες ελεγκτικές αρχές ότι ως θεσμική εγγύηση του αναφέρεσθαι έχει αρμοδιότητα που εκτείνεται σε όλο το πεδίο δράσης της δημόσιας διοίκησης. Το ενδιαφέρον είναι κατά τη γνώμη μου ότι η δημόσια διοίκηση συνεργάζεται πολύ περισσότερο από την εκάστοτε πολιτική της ηγεσία. Η διοίκηση είναι ο προνομιακός θεσμικός συνομιλητής του Συνηγόρου του Πολίτη κι εδώ διαμορφώνεται σιγά σιγά μια κουλτούρα συνεργασίας, λογοδοσίας, σεβασμού της νομιμότητας, για την οποία επέμεινε πολύ ο Νικηφόρος Διαμαντούρος, ο πρώτος Συνήγορος ο οποίος έδωσε διεθνή προσανατολισμό αλλά και όραμα στην Αρχή για την ενδυνάμωση του κράτους δικαίου. Και αφού αναφέρθηκα στη δημόσια διοίκηση, να προσθέσω ότι είναι παρεξηγημένη και λοιδωρείται εκτός από τις προεκλογικές περιόδους. Υπάρχουν υπηρεσίες με καλό ανθρώπινο δυναμικό, το οποίο δεν μπορεί να αναπνεύσει λόγω κομματικής οροφής αλλά και οργανωτικής συρρίκνωσης, όσο το κράτος υποχωρεί από βασικές λειτουργίες του.
Αυτό μας οδηγεί στο ερώτημα εάν οι Ανεξάρτητες Αρχές είναι σύμπτωμα κρατικής απορρύθμισης[17]. Πρόκειται μάλλον για περισσότερο κράτος, ποιοτικά διαφοροποιημένο από τα κλασικά μορφώματα της εκτελεστικής εξουσίας και στο μέτρο που και οι ίδιες οι Αρχές, πέραν του δικαστικού ελέγχου, υπόκεινται στη Βουλή και σε δημόσια λογοδοσία, η συνολικά παραγόμενη λογοδοσία είναι πολύ περισσότερη.[18]
Η άποψη ότι οι Ανεξάρτητες Αρχές απλώς συμβάλλουν στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, υπακούοντας στα κελεύσματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι κατά τη γνώμη μου μονοσήμαντη και παραγνωρίζει την εγγυητική λειτουργία των θεσμών αυτών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως οικονομική ένωση, προτάσσει Αρχές όπως η Επιτροπή Ανταγωνισμού, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς και η Τράπεζα της Ελλάδας -οι Κεντρικές Τράπεζες αποτελούν πράγματι τις πιο ισχυρές Ανεξάρτητες Αρχές απέναντι στις κυβερνήσεις των κρατών-μελών. Αλλά ποιος μπορεί να αγνοήσει το έργο που παράγουν οι πέντε συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές, ως θεσμικές εγγυήσεις συνταγματικών δικαιωμάτων, για την προστασία των δικαιωμάτων αυτών στην πράξη; Ο Συνήγορος (Ombudsman), για παράδειγμα, είναι θεσμός που προωθείται στην ιστορική του εξέλιξη κυρίως από το Συμβούλιο της Ευρώπης[19], και ακολουθεί τις αρχές της Επιτροπής της Βενετίας[20]. Ο ελληνικός θεσμός του Συνηγόρου εμφανίζεται από πολύ νωρίς στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) σε ποικίλες υποθέσεις[21] και έχει κληθεί από το ΕΔΔΑ τα τελευταία χρόνια τρεις φορές να παρέμβει ως amicus curiae[22]. Επίσης, σε περίπτωση καταδικαστικών αποφάσεων του ΕΔΔΑ για πλημμέλειες των διοικητικών ερευνών για προσβολές θεμελιωδών δικαιωμάτων από τα σώματα ασφαλείας, έχει την ειδική αρμοδιότητα (από τον Ιούνιο 2017) να αποφασίσει την επανάληψη της πειθαρχικής διαδικασίας ως ατομικό μέτρο εκτέλεσης των αποφάσεων του ΕΔΔΑ[23].
Άραγε η ανάθεση νέων αρμοδιοτήτων σε μια Ανεξάρτητη Αρχή, ολοένα περισσότερων στον Συνήγορο του Πολίτη[24], αποτελεί παράγοντα θεσμικής ανθεκτικότητας; Ναι υπό όρους, δηλαδή με ανάλογους πόρους[25].
Η έννοια της ανθεκτικότητας έχει γίνει τελευταία της μόδας στην Ελλάδα αν και μετρά πολλές δεκαετίες στις επιστήμες της ψυχολογίας και της οικολογίας. Την χρησιμοποιώ στην παρούσα εισήγηση διότι ως έννοια προϋποθέτει τις αντιξοότητες. Ποιοι είναι οι όροι ανθεκτικότητας μιας Ανεξάρτητης Αρχής; Σταχυολογώ τους εξής, από την εμπειρία μου στην Αρχή που υπηρετώ:
Το κύρος και η ηθική ακεραιότητα του εκάστοτε επικεφαλής.
Πολλή και αθόρυβη δουλειά που λειτουργεί ως ασπίδα στις αναγκαίες και μάλλον αναπόφευκτες ρήξεις με το πολιτικό σύστημα, οι οποίες απαιτούν νηφάλια αντιμετώπιση. Αυτή η πολλή και αθόρυβη δουλειά οφείλεται στο προσωπικό της Αρχής και την αυταπάρνηση με την οποία αυτό υπηρετεί την αποστολή της.
Ανάλογο με τις αρμοδιότητες προσωπικό με υψηλό ήθος κι επιστημονική επάρκεια. Η υποστελέχωση είναι η πιο χαρακτηριστική περίπτωση υπονόμευσης του έργου που κατ’ επίφαση τιμούν οι εκάστοτε κυβερνήσεις. Όχι μόνον ο Συνήγορος αλλά όλοι οι Πρόεδροι των συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών αναφέρονται στην υποστελέχωση ως μείζον πρόσκομμα αποτελεσματικής άσκησης των αρμοδιοτήτων τους[26]. Από την οπτική της βάσης της πυραμίδας: δουλεύεις με την επίγνωση ότι για τη δουλειά που ολοκληρώνεις σε αναμένει πολλαπλάσιος όγκος, λόγω δυσαναλογίας προσωπικού με τον φόρτο εργασίας. Από 3 έως 4 χρόνια διαρκούν οι διαδικασίες έγκρισης προσλήψεων και στη συνέχεια ΑΣΕΠ για την πρόσληψη νέων συναδέλφων, με τον οργανισμό να γερνά, (υπολογίζω ότι ο μέσος όρος ηλικίας στην εικοσιπενταετία ανέβηκε από τα 35 στα 50 έτη). Προσπαθείς συνεχώς να βελτιώσεις τη δουλειά σου και να βρεις ηθικές λύσεις χωρίς ηθικολογίες, χωρίς την αλαζονεία του τιμητή των πάντων και χωρίς να αφομοιωθείς από την αδράνεια του συστήματος δημόσιας διοίκησης που επιδιώκεις να αναβαθμίσεις[27], με το πολιτικό σύστημα να καθιστά συχνά ατελέσφορη την προσπάθειά σου. Δεν είναι τυχαίο ότι περισσότερη ματαίωση τείνουν να αισθάνονται οι συνάδελφοι που δουλεύουν σε θέματα κοινωνικής προστασίας, υγείας και ασφάλισης.
Θα πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η υποστελέχωση των πέντε συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών δεν είναι γεγονός τυχαίο αλλά σκόπιμο. Γιατί το πολιτικό σύστημα να ενισχύσει τις κατ’ εξοχήν ανεξάρτητες Αρχές που το ελέγχουν; Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ν.5043/2023, ο οποίος αναμόρφωσε (δηλαδή επεξέτεινε) την αστική και ποινική ευθύνη των μελών των πέντε συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών στο άρθρο 55, στα επόμενα άρθρα (αρ.56 και επόμενα) περιέλαβε διατάξεις για να διευκολύνει τις διοικητικές[28] μόνον ανεξάρτητες Αρχές, προκειμένου να απολαμβάνουν ειδικής κατά παρέκκλισης διαδικασίας προσλήψεων και ειδικών οικονομικών απολαβών για το προσωπικό τους[29]. Η εξαίρεση των συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών από τις ρυθμίσεις του κεφαλαίου αυτού δεν αποτελεί τυχαία ενέργεια της κυβερνώσας πλειοψηφίας αλλά αντικίνητρο επαρκούς στελέχωσης των πέντε Αρχών.
Παρατηρώντας ότι η προσαρμοστικότητα αποτελεί το κοινό σημείο μεταξύ οικολογικών και ψυχολογικών θεωριών ανθεκτικότητας, πιστεύω ότι ο κυριότερος κατά τη γνώμη μου παράγοντας θεσμικής ανθεκτικότητας των Ανεξάρτητων Αρχών είναι η συνέπεια κι η εγρήγορση για τη συνεχή αναβάθμισή τους προς εκπλήρωση της αποστολής τους. Προσαρμοστικότητα σημαίνει να αντιμετωπίσει η Αρχή τις σύγχρονες προκλήσεις, το επίκαιρο κάθε φορά διακύβευμα για το κράτος δικαίου και να μην απομονωθεί από τον σφυγμό της κοινωνίας. Παραδείγματα από τη δράση του Συνηγόρου του Πολίτη: η έρευνα ένα χρόνο μετά για τις φωτιές του 2007 επί Συνηγόρου Γ.Καμινη, η έρευνα για την αντιμετώπιση από την ΕΛΑΣ της ρατσιστικής βίας το 2013 με τον αείμνηστο Β.Καρύδη, η έκθεση του 2019 για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, οι ειδικές εκθέσεις για την ενεργειακή κρίση το 2022, για το μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης το 2024, για τις συστημικές διακρίσεις στον χώρο εργασίας το 2024 κ.α.[30] Βέβαια, η προσαρμογή μιας Αρχής στα σύγχρονα προβλήματα των πολιτών έχει τα όριά της στο πολιτικό σύστημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η πρόταση του Συνηγόρου Ανδρέα Ποττάκη, σε σειρά κυβερνήσεων, διαφορετικής ιδεολογικής κατεύθυνσης, να επανέλθουν οι επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας στο πεδίο αρμοδιότητας του Συνηγόρου, όπως ήταν στον αρχικό του νόμο (ν.2477/1997) προκειμένου οι πολίτες να μην καθίστανται απλοί πελάτες, δεν έχει εισακουστεί[31].
Συνεπώς, θεσμική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απλά αντοχή στο χρόνο της Ανεξάρτητης Αρχής, σημαίνει αντοχή με προσήλωση στην αποστολή της.
Ανθεκτικότητα για τις Ανεξάρτητες Αρχές σημαίνει και συμμαχίες. Μεταξύ τους, με τη Δικαιοσύνη, με άλλους ανεξάρτητους φορείς, όπως τα όργανα διεθνών κι ευρωπαϊκών οργανισμών που είναι επιφορτισμένα με την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων, με οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών-τις κατασυκοφαντημένες ΜΚΟ[32]– με ανεξάρτητες δημοσιογραφικές έρευνες που εισφέρουν αποδεικτικό υλικό στις έρευνες περιστατικών αυθαιρεσίας, με τη νομική κοινότητα- ο Συνήγορος δέχεται λ.χ. αναφορές και από δικηγορικούς συλλόγους. Και κυρίως με τη Δικαιοσύνη, στην οποία οι εκθέσεις αυτοψιών μας εισφέρουν τεκμήρια και τα πορίσματα μας τεκμηρίωση[33].
Θα τολμήσω να διαφωνήσω με την άποψη ότι οι Ανεξάρτητες Αρχές είναι ισοδύναμες με τη Δικαιοσύνη κατά τη συμβολή τους στο κράτος δικαίου, νομίζω ότι ο ρόλος τους είναι αναγκαίος μεν, παραπληρωματικός δε, διότι κράτος δικαίου χωρίς ανεξάρτητη Δικαιοσύνη δεν υπάρχει[34].
Παρατηρούμε[35] ότι ακόμη και σε πρόσφατες αποφάσεις το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) καταδικάζει την Ελλάδα από πλευράς διαδικαστικής παραβίασης του αρ.2 της ΕΣΔΑ (υποθέσεις ALKHATIB κ.α. της 16.01.2024, Al Mukhlas και Al-Maliki της 25.03.2025) για το γεγονός ότι οι Εισαγγελικές αρχές θέτουν την υπόθεση στο αρχείο στηριζόμενες στα πορίσματα μιας ένορκης διοικητικής εξέτασης, χωρίς αυτοτελή εξέταση μαρτύρων. Θέλω να πιστεύω ότι αυτό οφείλεται στην καθυστέρηση με την οποία εκδικάζονται οι υποθέσεις του ΕΔΔΑ, και η πρακτική μπορεί να έχει αλλάξει και να μην το ξέρουμε. Εντύπωση ωστόσο προκαλεί το γεγονός ότι μέχρι στιγμής όλες οι εισαγγελικές έρευνες για παράνομες επαναπροωθήσεις φαίνεται να αρχειοθετούνται, αντίθετα, το ΕΔΔΑ διαπιστώνει συστηματική παράνομη πρακτική επαναπροωθήσεων στην υπόθεση A.R.E. κατά Ελλάδας (07.01.2025)[36], στην οποία ο Συνήγορος είχε ασκήσει παρέμβαση τρίτου κατόπιν πρόσκλησης του Δικαστηρίου[37]. Πρόσφατα δημοσιεύθηκε η είδηση της αρχειοθέτησης από την Εισαγγελία και της υπόθεσης κακοποίησης του Πακιστανού πολίτη που είχε βρεθεί νεκρός στο Αστυνομικό Τμήμα του Αγίου Παντελεήμονα τον Σεπτέμβριο 2024. Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι ο Συνήγορος διεξάγει δι’ ιδίων μέσων έρευνα για την υπόθεση αυτή[38] και αναμένεται η ολοκλήρωσή της. Και να προσθέσω ότι από την Εισαγγελία του Ναυτοδικείου Πειραιά και του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου το 2025 αξιοποιήθηκε το πόρισμα ιδίας έρευνας που είχε υποβάλει η Ανεξάρτητη Αρχή για το ναυάγιο της Πύλου, διευρύνοντας τον κύκλο των προσώπων που κλήθηκαν ως ύποπτοι, για τους οποίους τελικά παραγγέλθηκε κύρια ανάκριση για σοβαρά αδικήματα. Ο Συνήγορος του Πολίτη δεν επιχαίρει για ποινικές διώξεις, επιζητά τη διαφύλαξη της νομιμότητας στο εσωτερικό της δημόσιας διοίκησης[39].
Καθίσταται σαφές από τα παραπάνω ότι οι Ανεξάρτητες Αρχές δεν μπορούν να αποτελέσουν νησίδες κράτους δικαίου. Πρέπει και οι άλλοι φορείς, και ιδίως οι κρατικοί θεσμοί να επιμένουν χωρίς εκπτώσεις στις υψηλές απαιτήσεις του κράτους δικαίου. Και δεν σκέφτομαι μόνο τη Δικαιοσύνη αλλά και τη νομική και την ακαδημαϊκή κοινότητα ως παράγοντες ιδεολογίας. Στο διεθνές γεωπολιτικό περιβάλλον αλλά και το ευρωπαϊκό τοπίο με την άνοδο ακραίων κομμάτων, την αμφισβήτηση του ΕΔΔΑ, την άλωση κεντρώων πολιτικών από ακροδεξιές ιδεολογίες ξενοφοβίας ή και ρατσισμού, η Ανεξάρτητες Αρχή στην οποία υπηρετώ βρέθηκε πριν λίγους μήνες να μιλά για τα αυτονόητα, υπερασπιζόμενη το διεθνές, το ενωσιακό δίκαιο και εν τέλει το Σύνταγμα, απέναντι σε πολιτικές ποινικοποίησης των μεταναστών, αναστολής διαδικασιών ασύλου, διοικητικής στέρησης της ελευθερίας τους για πάνω από 18 μήνες παρά την Οδηγία Επιστροφών[40] και το αρ. 6 παρ.4 Συντάγματος, ήδη επί 24 μήνες και προσεχώς και με περαιτέρω χρονικές παρατάσεις ή και με κράτηση υπό εκτόπιση σε return hubs στην Αφρική, ξαναγυρνώντας στο προνεωτερικό παράδειγμα του αποκλεισμού των λεπρών, για να θυμηθούμε τον Φουκώ[41]. Αντέδρασε ο Συνήγορος του Πολίτη με υπομνήματα στη Βουλή[42], η Ένωση Διοικητικών Δικαστών, κι ελάχιστοι άλλοι. Η σιωπή των πανεπιστημιακών μπορεί να εξηγηθεί ίσως από τη γενική αμηχανία των σοσιαλδημοκρατικών και αριστερών κομμάτων στην Ευρώπη να αρθρώσουν έναν πειστικό λόγο υπέρ των δικαιωμάτων και της συμπερίληψης στις σύγχρονες δημοκρατίες. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή συντελείται και στην Ελλάδα η υποχώρηση της αξίας του ανθρώπου και η έκπτωση των αρχών του κράτους δικαίου στο παράδειγμα των μεταναστών. Χρειάζεται όλοι και όχι μόνον οι Ανεξάρτητες Αρχές να κοιτάμε προς την ίδια κατεύθυνση με όπλο την πέννα μας. Τουλάχιστον στον Συνήγορο, που ξέρει ότι πίσω από τις 15.000 αναφορές που δέχεται τον χρόνο[43] υπάρχουν άνθρωποι, είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι τα τείχη υψώνονται ανεπαισθήτως, σε βάρος των πιο ευάλωτων. Χρειάζεται όλοι μαζί να υπερασπιζόμαστε με συνέπεια τη φιλελεύθερη αρχή του πολιτεύματος μας.
_________________
Εισήγηση στην εκδήλωση του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης» με θέμα «Ανεξάρτητες αρχές και πολιτικό σύστημα. Τάσεις και εντάσεις» που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα «Μανόλης Αναγνωστάκης» του Δημαρχιακού Μεγάρου Θεσσαλονίκης στις 15 Ιανουαρίου 2026.
[1] Πρόκειται για προσωπικές εκτιμήσεις με την ιδιότητα του μέλους του Ομίλου Μάνεση και δεν θα μπορούσαν να αποδοθούν στη μονοπρόσωπη Αρχή.
[2] τα τρία από τα έτη αυτά ως Βοηθός Συνήγορος σε θέματα Ποιότητας Ζωής, επί Συνηγόρου Γ.Καμίνη.
[3] Αρ.1 παρ.1 ν.3094/03 (Α΄10), όπως ισχύει. Βλ. και τον προγενέστερο και ιδρυτικό νόμο της Αρχής 2477/97.
[4] Το παρόν αποτελεί γραπτή απόδοση της εισήγησης στην εκδήλωση του Ομίλου Μάνεση «Ανεξάρτητες Αρχές και πολιτικό σύστημα. Τάσεις και εντάσεις», την 15.01.2026 στη Θεσσαλονίκη.
[5] Για την παράλειψη διαβούλευσης με τον Συνήγορο του Πολίτη σε θέματα αρμοδιότητάς του και περιπτώσεις σύγχυσης αρμοδιοτήτων, βλ. Μ.Τσαπόγα, Ζητήματα θεσμικής ανεξαρτησίας: Το παράδειγμα του Συνηγόρου του Πολίτη, σελ.63 επ. στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου, πρακτικά επιστημονικού συνεδρίου 1-2/11/2023, επιμ. Η.Μαυρομούστακου, εκδ.Σάκκουλα , Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2025.
[6] που διεξήχθη με την ειδική αρμοδιότητα του Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ) (άρ. 1 παρ.1 Ν.3938/2011 όπως αντικαταστάθηκε από το άρ.56 του Ν.4443/2016 και στη συνέχεια από την παρ. 1 του άρ. 188 Ν.4662/2020, Α΄ 27/7.2/2020).
[12] Για το διακύβευμα επί της ουσίας, βλ. Χ.Ράμμο, στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου, ο.π. σελ.237επ.
[13] Αποσκοπώντας να λειτουργήσει ως εγγύηση προσωπικής ανεξαρτησίας, πρωτίστως έναντι των πολιτικών δυνάμεων αλλά και έναντι κάθε τρίτου, Βλ.Γ.Καμίνη, Οι ανεξάρτητες Αρχές μεταξύ ανεξαρτησίας και κοινοβουλευτικού ελέγχου, ΝοΒ, τ.50 (2002) σελ.98
[14] Την αυξημένη πλειοψηφία των 4/5 στην Αναθεώρηση του 2001 ο Ευ.Βενιζέλος συνδέει με τον ασύμμετρο χαρακτήρα της Διάσκεψης των Προέδρων όπου υπερπλειοψηφεί η κυβερνητική παράταξη, Από την Αναθεώρηση του 2001 στις προκλήσεις της περιόδου 2022-2023, σελ.69 στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου, ο.π.
[15] Η άποψη ότι πρόκειται για «επιτροπές σοφών» είναι προ πολλού ξεπερασμένη στη θεωρία. Ο G.Timsit παρατηρεί πριν τέσσερεις δεκαετίες ότι οι ανεξάρτητες αρχές σηματοδοτούν έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης του κράτους, σε A.Colliard – G.Timsit- (dir) Les autorités administratives indépendantes, PUF, Paris, 1988. Για την πλούσια βιβλιογραφία περί ανεξαρτήτων αρχών βλ. αντί άλλων τις παραπομπές στο αρ.101Α σε Κ.Ηλίάδου, Σύνταγμα. Κατ’ άρθρο ερμηνεία, (επ.διεύθυνση Φ.Σπυρόπουλου, Ξ.Κοντιάδη, Χ.Ανθόπουλου, Γ.Γεραπετρίτη), εκδ.Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2017 και Κ.Παπανικολάου, Σύνταγμα. Ερμηνεία κατ’άρθρο, (επιμ. Σ.βλαχόπουλου, Ξ,Κοντιάδη, Γ,Τασόπουλου), Νομική Βιβλιοθήκη 2024.
[16]Στις λοιπές διατάξεις ν.4339/2015, Αρ.55 παρ 10. «Καταργείται η διάταξη του άρθρου 110 παρ. 12 του ν. 4055/2012 και από την έναρξη ισχύος του παρόντος αποχωρούν αυτοδικαίως από τη θέση τους τα μέλη των ανεξάρτητων αρχών, των οποίων έχει λήξει η αρχική θητεία».
[17] Ο Κ.Γιαννακόπουλος υποστηρίζει ότι, πέραν της συγκεχυμένης θεσμικής τους νομοθέτησης σε ενωσιακό κι εθνικό επίπεδο, οι αμιγώς φιλελεύθερες και συνταγματικά απορρυθμιστικές καταβολές τους «δύσκολα θα μπορούσαν να συμβάλουν θετικά στην κάλυψη της θεμελιώδους ανάγκης ανασυγκρότησης του κοινωνικού κράτους δικαίου», Η κρίση των ανεξάρτητων διοικητικών αρχών στην Ελλάδα, 05.04.2024 , www.nomarchia.gr
[18]Κατά το ΔΕΕ, στην υπαγωγή στο νόμο, στον έλεγχο των κατά περίπτωση αρμόδιων δικαστηρίων και στην επιρροή των εθνικών κοινοβουλίων και με τη μορφή λογοδοσίας, ερείδεται η έλλειψη αντίθεσης των Ανεξάρτητων Αρχών με τη δημοκρατική αρχή, βλ. απόφαση της 9ης Μαρτίου 2010. Επιτροπή κατά Γερμανίας, C-518/07, όπως αναφέρει ο Δ.Γρατσίας, Ανεξάρτητες Αρχές: Η ενωσιακή διάσταση, στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου, ο.π., σελ.24.
[19] βλ. D.Christopoulos N. Diamandouros, Traditional rights protection mechanism and the rising role of mediation in South-Eastern Europe, στον τόμο The Ombudsman in South-Eastern Europe, επιμ. D,Christopoulos, D.Hormovitis, εκδ. Ant.N.Sakkoulas, Athens, Bruylant, Bruxelles, 2005.
[20] Tο Συμβούλιο της Ευρώπης υιοθέτησε ένα σύνολο κριτηρίων και αρχών που πρέπει να διέπουν τους θεσμούς του “Ombudsman”, όπως είναι διεθνώς γνωστός ο θεσμός του Συνηγόρου του Πολίτη. Οι «αρχές για την προστασία και προώθηση του θεσμού του “Ombudsman” (“αρχές της Βενετίας”)», υιοθετήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη Δημοκρατία μέσω του Δικαίου, γνωστή ως Επιτροπή της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, κατά τη συνεδρίαση της 15-16.3.2019. Στη συνέχεια, το κείμενο των «αρχών της Βενετίας» υιοθετήθηκε αυτούσιο από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης στη συνεδρίαση της 2ας Μαϊου 2019 https://www.theioi.org/ioi-activities#anchor-index-21899.
[21] Γύρω στις 70 αποφάσεις του ΕΔΔΑ την δεκαετία 2011-2021 αναφέρονται στον Συνήγορο, επισημαίνει ο πρώην Πρόεδρος του Δικαστηρίου Λ-Α.Σισιλιάνος, σε ποικίλα θέματα, όπως συνθήκες κράτησης, διακρίσεις σε βάρος Ρομά, θρησκευτική ελευθερία, εμπορία προσώπων κ.α. Το ΕΔΔΑ και ο Συνήγορος του Πολίτη. Μια αμφίδρομη, γόνιμη σχέση, στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές, ο.π. σελ.35.
[22] Στις υποθέσεις Σταυρόπουλος κατά Ελλάδας, 25.06.2020, A.R.E. και G.R.J. κατά Ελλάδας, 07.01.2025, και για το νέο ένδικο μέσο των κρατουμένων για τις συνθήκες κράτησής τους κατ’ αρ. 6Α Σωφρονιστικού Κώδικα.
[23] ως Εθνικός Μηχανισμός Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ) (άρ. 1 παρ.5,6 Ν.3938/2011 όπως τροποποιήθηκε και ισχύει).
[24] Συνήγορος της υγείας και κοινωνικής αλληλεγγύης, προάσπιση δικαιωμάτων του παιδιού, προαγωγή της αρχής της ίσης μεταχείρισης, εθνικός μηχανισμός πρόληψης βασανιστηρίων και απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, εξωτερικός έλεγχος επιστροφών πολιτών τρίτων χωρών, προώθηση δικαιωμάτων ατόμων με αναπηρία, εθνικός μηχανισμός διερεύνησης περιστατικών αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας www.synigoros.gr
[25] Πέραν της ανάγκης ενίσχυσης με ανάλογους με την αποστολή τους πόρους από τον κρατικό προϋπολογισμό, βασική εγγύηση ανεξάρτητης και αποτελεσματικής λειτουργίας των πέντε συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών θα ήταν η σύνδεσή τους με τη Βουλή και τον προϋπολογισμό της. Για τη σύνδεση με τον προϋπολογισμό της Βουλής βλ. Θ.Παπαϊώάννου, σελ.219, στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου (ο.π.), σελ.219. Επίσης, τη διοικητική και οικονομική υπαγωγή τους στη Βουλή προκρίνει ο Α.Ποττάκης, στον ίδιο τόμο, σελ.235.
[27] Βλ. για τον κίνδυνο των γραφειοκρατικών αγκυλώσεων των Αρχών Αικ.Ηλιάδου, στην εκδήλωση της 11.03.2025 «Πόσο ανεξάρτητες είναι οι Ανεξάρτητες Αρχές;» (ο.π.)
[29] Μια ευκαιρία εξορθολογισμού του πεδίου αρμοδιοτήτων και των προϋποθέσεων αποτελεσματικής λειτουργίας των Ανεξάρτητων Αρχών συνολικά, διοικητικών και συνταγματικά κατοχυρωμένων, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής αναβάθμισης του επιστημονικού προσωπικού τους, ήταν η σχετική πρόταση ή μάλλον απαίτηση της task force των δανειστών της χώρας. που οδήγησε στη συγκρότηση σχετικής επιτροπής το 2017 υπό την προεδρία του Κ.Μενουδάκου από το Υπουργείο -τότε-Διοικητικής Ανασυγκρότησης (βλ.Α.Ποττάκη, στον τόμο Συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές. Η συμβολή τους σε ένα ευρωπαϊκό δημοκρατικό κράτος δικαίου (ο.π.), σελ.234). Το έργο της επιτροπής Μενουδάκου δεν είχε καμία τύχη, με τη λήξη του 3ου Μνημονίου της χώρας το 2018 εγκαταλείφθηκαν ως προαπαιτούμενα και οι σχετικές προσπάθειες διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων.
[31] Στις αρχές για τον θεσμό του Ombudsman της Επιτροπής της Βενετίας συμπεριλαμβάνεται η σύσταση να υπάγεται στην αρμοδιότητα του Ombudsman κάθε γενικού ενδιαφέροντος δημόσια υπηρεσία που παρέχεται στο κοινό, ακόμη και από νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, βλ.παρ.13, β΄εδάφιο, των αρχών της Βενετίας, ο.π.
[33]ο.π. για το ΕΔΔΑ. Επίσης: «Οι διοικητικοί δικαστές αισθανόμαστε ευγνώμονες για τη δουλειά του συνηγόρου, διότι αποτελεί τα μάτια μας στο πεδίο και με τις εκθέσεις του συμβάλλει στο να γειώνεται η κρίση μας στην υπαρκτή πραγματικότητα, αυτή που δεν μπορεί να γίνει σε όλη της την έκταση αντιληπτή μέσα από τα στοιχεία του φακέλου». Φ.Σωτηριάδου, μέλος Δ.Σ. της Ένωσης Διοικητικών Δικαστών, χαιρετισμός στην ημερίδα του Συνηγόρου του Πολίτη της 11.12.2025 για τα 10 χρόνια εξωτερικού ελέγχου των επιστροφών αλλοδαπών https://www.edd.gr/index.php/views/464-2014-2024
[34][34] Για τον θεσμό του Ombudsman στην ύστερη φάση της φιλελεύθερης δημοκρατίας, προς ένα ουσιαστικό κράτος δικαίου, καθώς επίσης και την ιδιαίτερη συμβολή -και προαγωγή-του θεσμού στα κράτη της Ν.Α. Ευρώπης από τη δεκαετία του 1990, βλ. D.Christopoulos N. Diamandouros, Traditional rights protection mechanism and the rising role of mediation in South-Eastern Europe, ο.π.
[35] Λόγω και της ειδικής αρμοδιότητας του Συνηγόρου σε θέματα αυθαιρεσίας (ΕΜΗΔΙΠΑ, ο.π.) για την εκτέλεση αποφάσεων του ΕΔΔΑ σχετικά με ουσιώδεις πλημμέλειες της πειθαρχικής διαδικασίας.
[40] Οδηγία 2008/115/ΕΚ αρ.15 παρ.6. Για το ανώτατο όριο των 18 μηνών βλ. ΔΕΕ Katzoev C-457/09, Bashir Mohammed Ali Mahdi C-146/14
[41] Michel Foucault, Surveiller et punir. Naissance de la prison, Gallimard 1975. (Στα ελληνικά: Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και Τιμωρία. Η γέννηση της Φυλακής, εκδ.Κέδρος-Ράππα 1989, εκδ.Πλέθρον 2011).
Εισήγηση στην εκδήλωση του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης» με θέμα «Ανεξάρτητες αρχές και πολιτικό σύστημα. Τάσεις και εντάσεις» που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα «Μανόλης Αναγνωστάκης» του Δημαρχιακού Μεγάρου Θεσσαλονίκης στις 15 Ιανουαρίου 2026.
