Οι Ανεξάρτητες Αρχές, που εμφανίσθηκαν στην ελληνική έννομη τάξη ήδη από τη δεκαετία του 1980 ως «ανεξάρτητες διοικητικές αρχές», ενώ ορισμένες από αυτές κατοχυρώθηκαν Συνταγματικά με την αναθεώρηση του 2001 στην πλειοψηφία τους συνιστούν συλλογικά διοικητικά όργανα, ή δημόσιες υπηρεσίες με την οργανική έννοια του όρου, τα οποία έχουν ενταχθεί στο νομικό πρόσωπο του κράτους, δηλαδή στο Δημόσιο. Στην πραγματικότητα το άρθρο 101 Α του Συντάγματος ρυθμίζει τη διαδικασία επιλογής των μελών τους, θέτει τους βασικούς κανόνες λειτουργίας τους και καθορίζει τις αρμοδιότητές τους σε συνδυασμό με τις ειδικές διατάξεις που αφορούν κάθε Αρχή, καθώς και το άρθρο 56, παρ. 3 στοιχ. β΄ του Συντάγματος. Προς ενίσχυση, μάλιστα, της ανεξαρτησίας των υπό κρίση μορφωμάτων εξαλείφθηκε από το συνταγματικό νόμο ο όρος «διοικητικές», ενώ με εκτελεστικό του Συντάγματος νόμο ρυθμίζονται τα βασικά θεσμικά χαρακτηριστικά καθώς και θέματα σχετικά με το προσωπικό και τον καθορισμό των προσόντων των μελών των Ανεξάρτητων Αρχών (Ν. 3051/2002, ΦΕΚ Α΄ 220, Συνταγματικά Κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές κ.λπ., ο οποίος τροποποιήθηκε με το άρθρο 61 του Ν. 4055/2012, ΦΕΚ Α΄ 51 και με το άρθρο 85 του Ν. 4139/2013, ΦΕΚ Α΄ 74)[1]. Κάποιες, βέβαια, Ανεξάρτητες Αρχές έχουν ιδιαίτερη νομική προσωπικότητα, όπως η Επιτροπή Ανταγωνισμού (άρθρο 12 του Ν. 3959/2011), η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας (άρθρο 5 του Ν. 4001/2011) και η Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ, άρθρο 7 παρ. 10 του Ν. 4038/2012, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 173 του Ν. 4261/2014), καθώς και η προσφάτως συστηθείσα με τον ν. 5255/2025 Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή.
Η συνταγματική πρόβλεψη πέντε Ανεξάρτητων Αρχών στην Συνταγματική Αναθεώρηση του 2001[2] αποτέλεσε, όπως υποστηρίχθηκε μια σημαντική θεσμική μεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών για την κατοχύρωση των θεσμικών αντιβάρων[3]. Ωστόσο, η συνταγματική αυτή πρόβλεψη θεωρήθηκε, πως αποτέλεσε άλλη μία απόδειξη της κρίσης νομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος και την μετάθεση δικών του ευθυνών σε «δικαστικοφανείς» φορείς λήψης αποφάσεων[4]. Μάλιστα ο εισηγητής της τότε πλειοψηφίας στη Ζ Αναθεωρητική Βουλή Ε. Βενιζέλος κατέκρινε τις ανεξάρτητες αρχές επισημαίνοντας πως, «οι ανεξάρτητες αρχές είναι κατά βάθος το θεσμικό κατάντημα της δημοκρατίας» και πως με αυτόν τον τρόπο παραδίδεται «τμήμα της εξουσίας μη δυνάμενοι να το ασκήσουμε»[5].
Αν και η μεγάλη πλειονότητα των Ανεξάρτητων Αρχών προβλέπεται, από την κοινή νομοθεσία, συχνά η σύστασή τους συνιστά εκπλήρωση υποχρέωσης της Ελληνικής Δημοκρατίας ως κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης[6]. Παρόλου που πέντε συνταγματικά κατοχυρωμένες Αρχές επιτελούν πολύ σημαντικές λειτουργίες και κατοχυρώθηκαν, μάλιστα, στο Σύνταγμα το 2001, προφανώς δεν αμφισβητείται ο ρόλος των υπολοίπων, που κατοχυρώνονται στο επίπεδο του κοινού νομοθέτη και επιτελούν εξίσου ή και περισσότερο σημαντικές λειτουργίες, όπως στον κρίσιμο τομέα της οικονομίας η Επιτροπή Ανταγωνισμού, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, η Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων, η Επιτροπή Ελέγχου και Εποπτείας Παιγνίων και ο Συνήγορος του Καταναλωτή, οι αρμοδιότητες του οποίου πρόσφατα καταργήθηκαν και μεταφέρθηκαν στην νέα Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή με αρμοδιότητες άκρως σημαντικές σχετικά με τον έλεγχο της αγοράς και την τήρηση της νομοθεσίας για την προστασία του καταναλωτή (άρθρο 2 και 3 του ν. 5255/2025).
Πέραν τούτου, ο συνταγματικός υπερπληθωρισμός των Ανεξάρτητων Αρχών θα οδηγούσε στη μείωση του σπουδαίου ρόλου τους, ενώ από την άλλη μεριά οι όποιες θεσμικές παρεμβάσεις για τη βελτίωση της λειτουργίας τους μπορεί να επιτευχθούν και σε επίπεδο κοινού νόμου[7]. Σε ό,τι αφορά, λοιπόν, τις τελευταίες Αρχές που, κατά το άρθρο 56, παρ. 3, περ. β΄, του Συντάγματος, «χαρακτηρίζονται με νόμο ως ανεξάρτητες ή ρυθμιστικές», ο καθορισμός των αρμοδιοτήτων τους και η διασφάλιση της ανεξαρτησίας τους αφέθηκαν στον νομοθέτη[8], υπό την επιφύλαξη της ενδεχόμενης ρύθμισης τους από το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι τελευταίες, όμως, συχνά υποβαθμίστηκαν, καθώς αμφισβητήθηκε η ανεξαρτησία τους, ενώ ανέκυψαν πολλά ζητήματα σχετικά με την αποτελεσματική εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου στην εθνική έννομη τάξη[9].
Η αποστολή τους σε κάθε περίπτωση έγκειται είτε στη ρύθμιση της άσκησης ενός συνταγματικού δικαιώματος, είτε στην άσκηση εποπτείας σε μεγάλους τομείς της διοικητικής δράσης είτε στη ρύθμιση μιας οικονομικής, κυρίως, δραστηριότητας, η οποία συνιστά αγορά απελευθερωμένης δημόσιας υπηρεσίας υπό λειτουργική έννοια (π.χ. ηλεκτρική ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, ταχυδρομικές υπηρεσίες), ενώ για την εκπλήρωση της αποστολής τους εκχωρούνται από τον νόμο αποφασιστικές αρμοδιότητες άσκησης δημόσιας εξουσίας. Ειδικότερα, διαθέτουν γνωμοδοτικές αρμοδιότητες, κανονιστικές αρμοδιότητες, δηλαδή εξουσία θέσπισης κανόνων δικαίου (κατά το άρθρο 43 παρ. 2, δεύτερο εδάφιο του Συντάγματος), αρμοδιότητες αδειοδότησης, δηλαδή έκδοσης ατομικών διοικητικών πράξεων, ελεγκτικές αρμοδιότητες και αρμοδιότητες επιβολής προστίμων και λοιπών διοικητικών κυρώσεων. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό τους γνώρισμα συνιστά η ενδοδιοικητική ανεξαρτησία τους με τις Ανεξάρτητες Αρχές να είναι μεν ενταγμένες στο νομικό πρόσωπο του Κράτους, όχι όμως και στη διοικητική ιεραρχία. Ως εκ τούτου δεν υπάγονται σε ιεραρχικό έλεγχο εκ μέρους του καθ’ ύλην αρμόδιου υπουργού, η άσκηση των αρμοδιοτήτων τους και οι πράξεις που εκδίδουν δεν υπόκεινται σε έλεγχο νομιμότητας, ούτε προφανώς σε έλεγχο σκοπιμότητας από τον Υπουργό, ενώ τα μέλη τους διαθέτουν προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία[10].
Το ζητούμενο, βέβαια, δεν είναι αν οι Ανεξάρτητες Αρχές είναι κατοχυρωμένες στο Σύνταγμα ή σε κοινό νόμο, αλλά τι Ανεξάρτητες Αρχές θέλουμε σε σχέση με το πολιτικό μας σύστημα, την κοινωνία και τι προπαντός ρόλο επιδιώκουμε να τους αναγνωρίσουμε. Κατά μία άποψη οι Ανεξάρτητες Αρχές συνέβαλαν στην αποδόμηση της εθνικής συνταγματικής τάξης, η οποία προκλήθηκε από τις κυρίαρχες νεοφιλελεύθερες πολιτικές, προωθήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και ενισχύθηκε από τις αλλεπάλληλες πολιτικές επιλογές κατά τη διάρκεια της δημοσιονομικής κρίσης[11]. Η θέσπιση, ιδίως, στην Αναθεώρηση του 2001 και έκτοτε διατάξεων, που ευνοούν την επικυριαρχία της εκτελεστικής εξουσίας έναντι της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, η μεταβίβαση ουσιωδών αποφασιστικών αρμοδιοτήτων από πολιτικά όργανα σε τεχνοκράτες ή σε μη εκλεγμένες δημοκρατικά αρχές (π.χ Ανεξάρτητες αρχές, Τράπεζες), αλλά και ο υπό προϋποθέσεις έλεγχος της πληροφόρησης ή της ελεύθερης έκφρασης, προφανώς, χαρακτηρίζονται ως νεοφιλελεύθερα αναγνώσματα[12], που ευνοούν αν μη τι άλλο την εξάπλωση των μηχανισμών των αγορών σε κάθε τομέα ανθρώπινης δραστηριότητας[13].
Από την άλλη, όμως, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία συμπλέκεται με την λειτουργία εξισορροπητικών «θεσμικών αντιβάρων»[14] απέναντι στην κάθε μορφή αυθαιρεσίας της κρατικής εξουσίας και των υπολοίπων μελών του κοινωνικού συνόλου. Οι Ανεξάρτητες Αρχές προάγουν την εικόνα «ενός απολιτικοποιημένου Κράτους», του οποίου οι ρυθμιστικές λειτουργίες ανατίθενται σε όργανα “ουδέτερα και αντικειμενικά”[15]. Έχοντας ως πρωταρχική τους αποστολή την εγγύηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων ή τη ρύθμιση των απελευθερωμένων αγορών, οι υπό κρίση Αρχές περιορίζουν δραστικά την νομοθετική και εκτελεστική εξουσία ως προς την άσκηση των παραπάνω δικαιωμάτων κατ’ επίκληση του δημοσίου συμφέροντος και προώθησης της εθνικής οικονομίας. Αν και εξακολουθούν να εντάσσονται στο κράτος διαφεύγουν κάθε διοικητικού ελέγχου και υπάγονται μόνο στον δικαστικό και σε έναν στοιχειώδη κοινοβουλευτικό έλεγχο.
Στο πλαίσιο αυτό λειτουργούν πράγματι ως αντίβαρα απέναντι στην εκάστοτε κοινοβουλευτική εξουσία στο πλαίσιο ενός πολυεπίπεδου συνταγματισμού[16]. Η δημοκρατία, άλλωστε, δεν λειτουργεί με θεσμικά προσχήματα, αλλά με διαφάνεια, λογοδοσία και πολιτική ευθύνη. Η εκτελεστική εξουσία σε μια πολιτεία χωρίς την ύπαρξη ικανών θεσμικών αντιβάρων και εν προκειμένω τις εν λόγω Ανεξάρτητες Διοικητικές Αρχές, που έχουν επωμιστεί αυτόν τον σημαντικό για τη δημοκρατία ρόλο δεν καθίσταται ικανή και αποτελεσματική. Τα θεσμικά αντίβαρα της εξουσίας αποσκοπούν στον αμοιβαίο έλεγχο των κρατικών οργάνων, ώστε η πολιτική εξουσία να ασκείται με σύνεση και να αποσκοπεί στον σεβασμό των δικαιωμάτων των πολιτών[17]. Προς τούτο η απόφαση 4/2023 χαρακτηριστικά αναγνωρίζει τις Ανεξάρτητες Αρχές όχι μόνο ως θεσμικά αντίβαρα της εξουσίας, αλλά επιπλέον, και τις αποκαλεί «φύλακα του Συντάγματος»[18].
Κοντολογίς, η κατοχύρωση και άλλων Ανεξάρτητων Αρχών στο συνταγματικό κείμενο καθίσταται προφανώς περιττή. Αντίθετα, απαιτείται η αλλαγή νοοτροπίας και η ενίσχυση των υφισταμένων Αρχών με προσωπικό και υλικοτεχνική υποδομή, προκειμένου να επιτελέσουν τον σοβαρό για τη δημοκρατία ρόλο τους, καθώς επίσης και θεσμικές τομές σε ορισμένες από αυτές. Σε κάθε περίπτωση η υλοποίηση των σχετικών μεταρρυθμίσεων συνιστά μέριμνα του Κοινού νομοθέτη (λ.χ ο ν. 4622/2019 για το Επιτελικό κράτος) και όχι τόσο του Συνταγματικού[19].
[2] Το Σύνταγμά μας κατοχυρώνει πέντε Ανεξάρτητες Αρχές: την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (άρθρο 9Α), το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (άρθρο 15), την Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών (άρθρο 19), το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού (άρθρο 103) και τον Συνήγορο του Πολίτη (άρθρο 103), Βενιζέλο Ε. (2021), Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα, σελ.66-72
[12] Βλ. Τάκη Α., Ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία σε σταυροδρόμι, στο: Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, (2022) αρ. 47, σελ. 5-31, https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/hpsa / προσπέλαση 3.8.2024, Κριτσίκη Α. (2025), Η ιδεολογικοπολιτική φυσιογνωμία της Νέας Δημοκρατίας όπως καταγράφηκε στις αναθεωρήσεις του Συντάγματος στη Μεταπολίτευση, Αθήνα: Εναλλακτικές εκδόσεις, σελ. 206.
[13] Βλ. Springer S.-Birch K.-MacLeavy J. (2016),The Handbook of Neoliberalism, Part 2, Political Implications, London, Routledge, σελ. 105-107, 142-153.
[14] Βλ. Παυλόπουλο Π. (2021), Το μετέωρο βήμα της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, Αθήνα, Gutenberg, σελ. 39.
[15] Βλ. J. Chevallier, «Conclusion – Synthèse », in F. Bottini (επ.), Néolibéralisme et droit public, Μare & Martin, Paris, 2017, σ. 415 επ., ιδίως σ. 424.
