Αποχαιρετισμός στον Αντώνη Μανιτάκη, Ομότιμο καθηγητή της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ και αγαπημένο επίτιμο Πρόεδρο του Ομίλου «Αριστόβουλος Μάνεσης»

Στις 18 Φλεβάρη 2026 η επιστημονική κοινότητα των συνταγματολόγων έχασε ένα εξέχον μέλος της. Μια γενιά δικαστών, δικηγόρων και νεότερων ακαδημαϊκών έχασε τον δάσκαλο που της ενέπνευσε αγάπη για το δίκαιο και ενθουσιασμό για την Δημοκρατία. Ο Όμιλος «Αριστόβουλος Μάνεσης» έχασε τον επίτιμο Πρόεδρό του, που οραματίστηκε και σχεδίασε ένα τόπο διαλόγου και αντιπαραθέσεων για το Σύνταγμα, την αυτοκυβέρνηση του λαού και το κράτος δικαίου.

Διακεκριμένος εντός και εκτός συνόρων για την συνεισφορά του στην ανάπτυξη του συνταγματικού δικαίου και της πολιτειολογίας, ο Αντώνης Μανιτάκης αφιέρωσε το έργο του στην ανάδειξη του κλάδου ως πεδίου διαμόρφωσης και προστασίας, όχι απλώς της πολιτικής ελευθερίας, αλλά και της συλλογικής και προσωπικής αυτονομίας. Λαμπρός μαθητής του Αριστόβουλου Μάνεση, ήταν πρωταγωνιστής στην νεανική, δυναμική ομάδα, που, αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας, ανέλαβε να υποστηρίξει την διδασκαλία του δικαίου του κράτους, της θεωρίας για το κράτος, καθώς και της πολιτικής και συνταγματικής ιστορίας στην Θεσσαλονίκη, την δημοκρατική Θεσσαλονίκη και στην τότε ευρύνου Νομική Σχολή του Α.Π.Θ.

Ο νεαρός και κάπως στριφνός διανοούμενος Αντώνης Μανιτάκης εξέφρασε με πάθος την κοινή ιδέα της ομάδας ότι το δίκαιο, ιδίως το συνταγματικό, εγκοιτώνει τις ταξικές αντιπαραθέσεις και τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς, τους εξορθολογίζει και, υπό όρους και προϋποθέσεις, εξασφαλίζει την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος στο πλαίσιο του κοινωνικού κράτους. Υφηγητής και στην συνέχεια καθηγητής του συνταγματικού δικαίου, ο Μανιτάκης αφιερώθηκε στον παραπάνω στόχο με ένθερμη προσήλωση, αναδεικνύοντας τις σχέσεις ανάμεσα στο κράτος δικαίου και την Δημοκρατία, ανάμεσα στην πολιτική και την κοινωνική Δημοκρατία, ανάμεσα στην νομική μορφή και την πολιτική πράξη: το Σύνταγμα είναι για τον Μανιτάκη η νομική κατηγορία που υποδέχεται και εγγυάται την άσκηση της κυριαρχίας από την σύνθετη και αντιφατική οντότητα του λαού, που εξασφαλίζει την αυτοκυβέρνηση της πολιτικής κοινότητας και ταυτόχρονα τον σεβασμό των δικαιωμάτων των μελών της και τον πλουραλισμό.

Από τη σκοπιά αυτή, υπερασπίστηκε το Σύνταγμα, όταν επιχειρήθηκε να χρησιμοποιηθεί το όνομα του για να νομιμοποιηθεί ένας χάρτης οικονομικής διακυβέρνησης της ΕΕ και διακυβερνητικής συνεργασίας των κρατών -μελών της. Με γλαφυρό λόγο και πειστικά επιχειρήματα, στην Ελλάδα, στην Γαλλία, στην Μ. Βρετανία, έδειξε ότι η αυξημένη τυπική δύναμη της Συνθήκης για ένα Σύνταγμα για την Ευρώπη δεν επαρκούσε για να της προσδώσει νομική υπεροχή, την οποία ο καταστατικός χάρτης προσκτάται εφόσον και καθόσον αποτελεί κανονιστικό υπόβαθρο της δημοκρατίας. Υπερασπίστηκε επίσης το Σύνταγμα, όταν η οικονομική και πολιτική κρίση φάνηκε να κάμπτει τις λειτουργίες του και να αδυνατίζει την πολιτική του σημασία: απέκρουσε την αντίληψη περί ανεπάρκειας των θεσμών, τις βιαστικές προτάσεις για την  αναθεώρηση του Συντάγματος και επιχείρησε να δείξει την ανάγκη αλλαγών στο διοικητικό και πολιτικό σύστημα, ώστε να αναπτύσσεται αποτελεσματικά η αντιπροσωπευτική δημοκρατία.  Επιπλέον, επιχείρησε να συνδέσει την Δημοκρατία με την κοσμικότητα, επιτρέποντας μας να αναζητήσουμε το σύγχρονο νόημα του πολιτικού αυτοπροσδιορισμού, που ισχυρές οικονομικές και εκκλησιαστικές εξουσίες επιδιώκουν να εξουθενώσουν. Σε μια περίοδο, όπου η ιεραρχία και το περιβάλλον της διεκδικούν να συμμετέχουν ενεργά στην θέσπιση των κανόνων δικαίου και στην διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών, τα νομικά επιχειρήματά του αποτελούν ασφαλή οδηγό για την διαφύλαξη και την ενίσχυση των διακριτών ρόλων κράτους και εκκλησίας.

Η διαρκής συνομιλία του με τους μαθητές του,  τους συναδέλφους και τους συνοδοιπόρους του ήταν ο τρόπος του για αντιμετωπίζει τις δύσκολες αντιφάσεις που καθορίζουν την διαδικασία της γνώσης και της έρευνας και να ανανεώνει τα μεθοδολογικά και ερμηνευτικά εργαλεία του. Επί τρεις δεκαετίες, ο λόγος του στα αμφιθέατρα  ενέπνεε στους φοιτητές την πεποίθηση, ότι το δίκαιο, αν και  είναι ένας από τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς του κράτους, μπορεί, με συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, να υπηρετήσει την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Διαλεκτικός στην σκέψη και την διδασκαλία του, πρόσδεσε τους διδάκτορες του στην δημοκρατική και κοινωνική αποστολή  του δικαίου, δημιουργώντας ένα κύκλο εραστών του Συντάγματος, της θεωρίας και της πράξης  του. Απαιτητικός και αφοσιωμένος δάσκαλος, καθοδήγησε νέους επιστήμονες στις πιο δύσκολες θεματικές της πολιτειολογικής σκέψης, αφιερώνοντάς τους μεγάλο μέρος του χρόνου του και εξίσου σημαντικό κομμάτι της καρδιάς του.

Ενεργός πολίτης και διανοούμενος, προσέγγισε κριτικά, με την συμμετοχή του στις δράσεις του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς» και του Κοινωνικού Φόρουμ Θεσσαλονίκης, τις μεταλλαγές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στο πλαίσιο της αγοραίας παγκοσμιοποίησης και χάραξε κατευθύνσεις για την υπέρβαση των δυσλειτουργιών της. Όταν δε επιθετικές εξουσίες επιχειρούσαν να κυριεύσουν και να συρρικνώσουν την βάση της, τον δημόσιο χώρο, έδωσε μάχες στα δικαστήρια και στην κοινωνία. Μάχες άνισες, που άλλοτε είχαν αίσια κατάληξη, όπως όταν ως Πρόεδρος της Ένωσης πολιτών Θεσσαλονίκης κατόρθωσε να διαφυλάξει τον χαρακτήρα της Ροτόντας ως μνημείου και στοιχείου της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, και άλλες φορές όχι, όπως στο περίφημο ζήτημα του βασικού μετόχου. Όλες όμως δόθηκαν με γνώση και ψυχή και λειτουργούν ως παρακαταθήκη για το μέλλον.

Με αστείρευτο πάθος και αγάπη ξεκίνησε την τελευταία μάχη του, την διερώτηση για την κυριαρχία στην δίνη των συγκρούσεων γεωπολιτικής ισχύος. Ο προβληματισμός του φαίνεται να επικεντρώνεται στην σημασία που διαθέτει η θέση καθενός κράτους στο διεθνές σκηνικό για την εξασφάλιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων του και την δυνατότητα ενάσκησής τους. Όμως, οι σκέψεις του δεν μπορούν να διαβαστούν αποκομμένες, χωρίς να ακολουθήσουμε την κόκκινη κλωστή που καθοδηγεί το έργο του: η κυριαρχία δεν είναι άλλη μια νομική κατηγορία, μια έννοια που προσδιορίζεται από τους τεχνοκράτες του δικαίου και της εξουσίας. Είναι το κατηγόρημα του Λαού, της οντότητας που συγκροτείται μέσα από ποικίλες αντιθέσεις και συγκρούσεις για να εξασφαλίσει την αυτοκυβέρνησή της. Με αυτή την μορφή της η κυριαρχία τίθεται σήμερα σε σοβαρή διακινδύνευση και γι’αυτήν θα συνεχίσουμε να συζητάμε, αξιοποιώντας το ανήσυχο, εφευρετικό και σε διαρκή επαγρύπνηση πνεύμα του Αντώνη Μανιτάκη

Στην Κλύττα, τον Νικόλα και τον Βαγγέλη, στα πολυαγαπημένα εγγόνια του θερμά συλλυπητήρια

Καλό κατευόδιο Πρόεδρε!