Ο δικαστικός έλεγχος των μέτρων οικονομικής πολιτικής δεν είναι ανεξάρτητος από το οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον και, πιο συγκεκριμένα, από τις κρατούσες σε κάθε εποχή οικονομικο-πολιτικές αντιλήψεις. Σε μια πρώτη περίοδο, την «κρατοκεντρική» (1975-1990), η κρατούσα αντίληψη επιφυλάσσει στο κράτος κεντρικό ρόλο εντός του οικονομικού πεδίου. Το κρίσιμο νομολογιακό σώμα της περιόδου αυτής συγκροτούν αποφάσεις με τις οποίες ελέγχεται η συνταγματικότητα μέτρων έντονου κρατικού παρεμβατισμού. Με συμβατικό ορόσημο το 1990 εισερχόμαστε σε μια δεύτερη περίοδο, την «αγορακεντρική», με κύριο χαρακτηριστικό το «άνοιγμα» στην αγορά και τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Οι αποφάσεις με τις οποίες ελέγχεται η συνταγματικότητα των σχετικών μέτρων δίνουν το στίγμα στην περίοδο αυτή. Μια τρίτη περίοδος και ένα νέο οικονομικο-πολιτικό υπόδειγμα, «διορθωτικό» του προηγούμενου, έχουν αρχίσει να αναδύονται τα τελευταία χρόνια, μια εξέλιξη που φαίνεται πως αποτυπώνεται και στη νομολογία

H συμμετοχή αλλοδαπών στις εκλογές της τοπικής αυτοδιοίκησης σύμφωνα με τον ν. 3838/2010 εξετάζεται ενόψει της αρχής της καθολικότητας της ψήφου, καθώς και του περιορισμού που θέτει η διάταξη του άρθρου 4 παρ. 4 Σ. Όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν, από το Σύνταγμα δεν προκύπτει ότι, για τις εκλογές της τοπικής αυτοδιοίκησης, αυτό συναρτάται με την ελληνική ιθαγένεια. Όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγεσθαι, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι ιδιαιτερότητες της διαδικασίας επιλογής των μελών των δημοτικών συμβουλίων, απόρροια του ιδιαίτερου χαρακτήρα του δημοτικού συμβουλίου, ως οργάνου των Ο.Τ.Α αλλά ταυτόχρονα και ως αντιπροσώπευσης της βούλησης ενός ειδικού εκλογικού σώματος.

Παρά την αναφορά σε ‘πολίτες’ στο κείμενο των συνταγματικών διατάξεων περί κοινωνικών δικαιωμάτων, τα τελευταία κατοχυρώνονται όχι μόνο για τους Έλληνες υπηκόους, αλλά για τον καθένα που φέρει την κοινωνική ιδιότητα του πολίτη, δηλαδή για κάθε μέλος του κοινωνικού συνόλου. Φορείς των κοινωνικών δικαιωμάτων είναι έτσι όλοι όσοι διαβιούν στην Ελλάδα και συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, κατά συνέπεια και οι νομίμως διαμένοντες αλλοδαποί. Αυτό καθιστά επιβεβλημένη την αναθεώρηση των κρατικών πολιτικών όσον αφορά την πρόσβαση των αλλοδαπών μεταναστών σε κοινωνικές υπηρεσίες. Περαιτέρω, στοιχειώδεις κοινωνικές υπηρεσίες που να διασφαλίζουν την επιβίωσή τους δικαιούνται όλοι όσοι βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια, επομένως ακόμη και οι αλλοδαποί χωρίς νόμιμη διαμονή.

Τα πολιτικά δικαιώματα είναι ιστορικά προσδιορισμένα δικαιώματα. Η παροχή δικαιώματος ψήφου στους μετανάστες αποτελεί εξέλιξη των πολιτικών δικαιωμάτων που ανταποκρίνεται στα νέα δεδομένα των σύγχρονων κοινωνιών και όχι αλλοίωση αυτών των δικαιωμάτων. Σε αντίθεση με το δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές, το δικαίωμα ψήφου στις τοπικές εκλογές δεν προϋποθέτει την ελληνική ιθαγένεια. Η χορήγηση του δικαιώματος ψήφου στους μετανάστες δεν επηρεάζει τη διαμόρφωση της γενικής πολιτικής της χώρας, δεδομένου ότι οι Ο.Τ.Α. είναι προεχόντως όργανα δημόσιας διοίκησης.

Η πρακτική της θέσπισης ατομικών διοικητικών πράξεων δια τυπικού νόμου, που ακολουθείται τα τελευταία χρόνια ιδίως σε ζητήματα πολεοδομικά και περιβαλλοντικά, φέρνει στο προσκήνιο το ερώτημα της παραβίασης της αρχής της διακρίσεως των εξουσιών και του αυτοτελούς κανονιστικού περιεχομένου της αρχής αυτής. Θεωρία και πράξη δέχονται ότι αυτή η νομοθετική πρακτική συνιστά επέμβαση στο έργο της δικαστικής εξουσίας και παραβίαση του δικαιώματος δικαστικής προστασίας. Εδώ προβάλλεται η άποψη ότι η νομοθετική αυτή πρακτική συνιστά επέμβαση και στο έργο της διοικητικής λειτουργίας, για τον λόγο ότι και η διοικητική λειτουργία έχει αυτοτελές καθήκον αμεροληψίας κατά την εφαρμογή του νόμου, άρα και αυτοτελή ρόλο στην προστασία της αρχής της ισότητας και της ελευθερίας, ο οποίος διακυβεύεται με την απορρόφηση του έργου της από τον νομοθέτη.

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι η δέσμευση του Έλληνα δικαστή από τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ. Ο συγγραφέας προσδιορίζει τη δεσμευτικότητα του προηγουμένου της νομολογίας του ΕΔΔΑ, την οποία διακρίνει από την υποχρέωση συμμόρφωσης προς το δεδικασμένο του ΕΔΔΑ (άρθρο 46 παρ. 1 ΕΣΔΑ). Η τελευταία δεν απευθύνεται μόνο στη νομοθετική ή εκτελεστική εξουσία, αλλά και στη δικαστική

Στο δοκίμιο που ακολουθεί ερευνάται η αντι-ουτοπική στροφή του φιλελευθερισμού, όπως αυτή λαμβάνει χώρα μέσα από το έργο του Τζον Γκρέι για το «θάνατο της ουτοπίας». Το αντι-ουτοπικό επιχείρημα αναλύεται στου δύο κρίσιμους άξονές του, το φόβο του ολοκληρωτισμού και την (εν μέρει αντίρροπη, αλλά τελικά συμπληρωματική) αντίληψη ότι η ουτοπική σκέψη συνιστά ένα είδος α-πολιτικής και πολλές φορές αντι-κοσμικής ονειροπόλησης. Ασκώντας κριτική και στα δύο αυτά ιδεολογικά προ-σχήματα, ο συγγραφέας του παρόντος δοκιμίου αντιπαρατάσσει την αρχή της ελπίδας, όπως αυτή μπορεί να βρει έκφραση μέσα από την ουτοπική προοπτική του σύγχρονου συνταγματισμού αλλά και μέσα από την ουτοπική-πλατωνική ανάλυση της πολιτικής τέχνης.

Η διασφάλιση της πολυφωνίας μέσω της αποτροπής της συγκέντρωσης στα μέσα ενημέρωσης δεν επιτυγχάνεται με την εφαρμογή του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού, αλλά απαιτεί ειδικότερους κανόνες, με διαφορετική στοχοθεσία, οι οποίοι διαφοροποιούνται μεταξύ τύπου και ραδιοτηλεόρασης. Οι ισχύουσες σχετικές ρυθμίσεις του ν. 3592/2007 υπολείπονται των σχετικών συνταγματικών εγγυήσεων και δεν ανταποκρίνονται στη διάκριση μεταξύ οικονομικού ανταγωνισμού και ανταγωνισμού των ιδεών στο πεδίο του δημόσιου λόγου ούτε ως προς το ουσιαστικό ούτε ως προς το διαδικαστικό και οργανωτικό τους μέρος.

Οι όροι των δημοσίων δανείων, ενώ υπό κανονικές συνθήκες καθορίζονται μονομερώς από το κράτος, σε έκτακτες περιπτώσεις δημοσιονομικής αδυναμίας καθορίζονται μονομερώς από τους δανειστές. Στις περιπτώσεις αυτές, η σύναψη εξωτερικών δημόσιων δανείων, αυτών δηλαδή που προέρχονται από κεφάλαια του εξωτερικού, συνεπάγεται αποδυνάμωση της εθνικής κυριαρχίας, ενόψει τόσο των όρων που οι αλλοδαποί δανειστές επιβάλλουν για τη διασφάλισή τους όσο και του ότι τα ποσά που καταβάλλονται προς εξόφληση των δανείων εξάγονται στην αλλοδαπή.

Τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής που συνάπτονται μεταξύ του ΔΝΤ και των κρατών-μελών δεν συνιστούν διεθνή συνθήκη κατά την έννοια της διεθνούς δικαίου και του άρθρου 28 παρ. 1 Συντ. Την πρωτοβουλία τόσο για τη σύναψη της συμφωνίας όσο και για τη λήψη των διαρθρωτικών μέτρων την έχει, τυπικά τουλάχιστον, το κράτος. Εξάλλου, καθαυτή η συμφωνία δεν έχει νομική δεσμευτικότητα.

Προβλήματα συνταγματικότητας παρουσιάζουν τα μέτρα που λήφθηκαν για την εφαρμογή του προγράμματος στήριξης της ελληνικής οικονομίας και αφορούν τις εργασιακές σχέσεις. Η κατάργηση της αρχής ότι καμία συλλογική σύμβαση δεν επιτρέπεται να περιέχει όρους δυσμενέστερους από εκείνους των εθνικών γενικών συλλογικών συμβάσεων παραβιάζει το ουσιώδες περιεχόμενο του δικαιώματος συλλογικής διαπραγμάτευσης κατά το άρθρο 22 παρ. 2 Συντ. Αμφίβολης συνταγματικότητας είναι επίσης η αύξηση του ανώτατου ορίου των ομαδικών απολύσεων, καθώς και η μείωση του ύψους της αποζημίωσης απόλυσης.

Η συνειδητοποίηση των αλλαγών που έχουν επέλθει στις σύγχρονες κοινωνίες ως προς τη συμβίωση των ατόμων του ιδίου φύλου επιβάλλει αφενός μεν την επέκταση του δικαιώματος σύναψης γάμου και στα ομόφυλα ζευγάρια, αφετέρου δε τη συμπερίληψή τους στο νόμο για το σύμφωνο συμβίωσης

Στις αποφάσεις του ΕΔΔΑ με αντικείμενο τις σαδομαζοχιστικές πρακτικές αναδεικνύεται σε θεμελιώδες ζήτημα ο ορισμός της έννοιας της προσωπικής αυτονομίας. Οι αποκλίνουσες δικαστικές αξιολογήσεις της συναίνεσης του υποκειμένου εκβάλλουν σε δύο εκ διαμέτρου αντίθετες αντιλήψεις όχι μόνο της αυτονομίας αλλά και του ίδιου του δικαίου

Το ερώτημα είναι αν η όλη συζήτηση σχετικά με την άρση της βουλευτικής ασυλίας προχωράει πέραν αυτού. Αν δηλαδή θα έπρεπε σε μια προσεχή συνταγματική αναθεώρηση να προβλεφθεί όχι «άρση της ασυλίας» (που αφορά συγκεκριμένα κάθε φορά πρόσωπα), αλλά συνολική κατάργηση του ακαταδίωκτου.

Στις 15 Μαΐου 1929 η Αγνή Ρουσοπούλου ασκεί αίτηση ακύρωσης στο Συμβούλιο της Επικρατείας, διότι η Εξεταστική Επιτροπή του είχε νωρίτερα απορρίψει τη συμμετοχή της στον πρώτο διαγωνισμό για την πρόσληψη εισηγητών στο νεοσύστατο ανώτατο δικαστήριο με την αιτιολογία ότι είναι γυναίκα. Ο Αλέξανδρος Σβώλος, που θεωρείται «φωτισμένος άνδρας» από τις φεμινίστριες του Μεσοπολέμου, ανέλαβε την υπεράσπισή της στην εν λόγω δίκη του 1929 –σημειωτέον, μια από τις πρώτες του Συμβουλίου της Επικρατείας.