Η ώρα της περισυλλογής για την συνταγματική μας δημοκρατία
Γιώργος Χ. Σωτηρέλης, καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών
Το Σύνταγμα του 1975 υπήρξε αναμφισβήτητα ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα της συνταγματικής ιστορίας μας. Όχι μόνο διότι επανέφερε τη χώρα μας, με τριάντα («πέτρινα») χρόνια καθυστέρηση, στην χορεία των προηγμένων συνταγματικά ευρωπαϊκών χωρών –επανασυνδέοντάς την ταυτόχρονα με την δική της μακρόχρονη δημοκρατική και κοινοβουλευτική παράδοση– αλλά και διότι διασφάλισε, σε ικανοποιητικό βαθμό και με αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα, την ομαλή λειτουργία του πολιτεύματος και των δικαιοκρατικών θεσμών.
Ωστόσο, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είναι φανερό ότι η Δημοκρατία μας παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα και ελλείμματα, που δεν αφήνουν περιθώρια για εφησυχασμό:
Στο πεδίο του πολιτεύματος, βλέπουμε εμφανείς αλλοιώσεις τόσο ως προς τον κοινοβουλευτικό χαρακτήρα του (με υποκατάσταση της κυβέρνησης και υποβάθμιση της Βουλής από ένα υπερπρωθυπουργείο που ονομάζεται ψευδεπίγραφα «επιτελικό κράτος») όσο και ως προς την δημοκρατική λειτουργία του (με καλπονοθευτικά εκλογικά συστήματα και με ασφυκτικό περιορισμό του πολιτικού πλουραλισμού, μέσω της χειραγώγησης του συνόλου σχεδόν των ηλεκτρονικών ΜΜΕ). Επιπροσθέτως, σε αντίθεση με άλλα κράτη με το ίδιο πολίτευμα (όπως πχ η Ιταλία), ο Προέδρος της Δημοκρατίας είναι πλέον «πουκάμισο αδειανό», ιδίως μετά την από κάθε άποψη προβληματική αλλαγή του τρόπου εκλογής του, με την αναθεώρηση του 2019, που τον εξαρτά πλέον πλήρως από τις επιλογές του εκάστοτε Πρωθυπουργού.
Στο πεδίο του κράτους δικαίου, πέρα από το ότι ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων δεν είναι διόλου ικανοποιητικός (ελλείψει και Συνταγματικού Δικαστηρίου) παρατηρείται ολοένα και περισσότερο η τάση να υποτάσσεται η Δικαιοσύνη στα κελεύσματα της κυβέρνησης, για κρίσιμες υποθέσεις (με αποκορύφωμα αυτήν των υποκλοπών). Ακόμη δε και όταν λαμβάνονται ορθές αποφάσεις, όπως αυτή του ΣτΕ για την υπόθεση Ανδρουλάκη, η κυβέρνηση τις γράφει στα παλαιότερα των υποδημάτων της…
Επιπλέον, οι Ανεξάρτητες Αρχές υπονομεύονται συστηματικά από την Κυβέρνηση, ιδίως όταν είναι αποφασισμένες να ασκήσουν τα καθήκοντά τους, ενώ οι ηγεσίες τους είναι δυνατόν να αποτελούν πλέον, μετά την αναθεώρηση του 2019, απόρροια συναλλαγής δύο μόνο κομμάτων (όπως συνέβη πρόσφατα) χωρίς καμία ασφαλιστική δικλείδα.
Όσο δε για την ποινική ευθύνη πρώην και νυν Πρωθυπουργών και Υπουργών, μόνο απογοήτευση προκαλούν οι μεροληπτικές σχετικές αποφάσεις της εκάστοτε πλειοψηφίας (ιδίως ως προς την Novartis, τις υποκλοπές και τα Τέμπη) καθώς και οι πρόσφατοι χειρισμοί να παρακαμφθεί ο κατά το Σύνταγμα «φυσικός δικαστής» του πρώτου σταδίου, δηλαδή η Προανακριτική της Βουλής, με την επίκληση του… «φυσικού δικαστή».
Αλλά και ο κοινοβουλευτικός έλεγχος της Κυβέρνησης δεν έχει καλύτερη τύχη, λόγω της φαλκίδευσης των Εξεταστικών Επιτροπών από την εκάστοτε πλειοψηφία.
Αν στα ανωτέρω προβλήματα προσθέσουμε και τις χρόνιες υστερήσεις που παρατηρούνται στην προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας, των δικαιωμάτων συλλογικής δράσης και των κοινωνικών δικαιωμάτων, συμπληρώνεται η εικόνα μιας «μελαγχολικής» Δημοκρατίας, ως προς την οποία προέχουν όχι επετειακοί πανηγυρισμοί αλλά εγρήγορση, αναστοχασμός και περισυλλογή…
