Author Archives: admin

Το κράτος δικαίου και η εθνική κυριαρχία μπροστά στο ΔΝΤ

Κωνσταντίνος Γιαννακόπουλος, Επίκουρος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Το κράτος δικαίου και η εθνική κυριαρχία μπροστά στο ΔΝΤ

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα Διοικητικού Δικαίου, τεύχ. 1/2010, σ. 2-3

Για να διαβάσετε το άρθρο πατήστε στο εικονίδιο του .pdf

The real Greek economy: owners, rentiers and opportunists

Αρίστος Δοξιάδης

The real Greek economy: owners, rentiers and opportunists

Formal and demotic language

The way we talk about the economy has changed dramatically in the past few months. Before our own debt crisis erupted, public discourse was not very different from that in western countries. We would discuss the merits of public vs private, of boosting demand vs cutting expenditure, of liberalism vs social democracy.

A few observers did insist on Greek specificities. For example, on how the public sector is not public when it has been captured by private and by ‘syntechnic’ interests [there is no English equivalent for the Greek word ‘syntechnia’ in its current usage; it means ‘trade union’, but in the particular sense of defending the common privileges of a certain narrow occupational group, rather than class interests – like guilds used to do in medieval cities]. Or, how the private sector is not private when it lives off the public purse. But these voices were not present in the discourse of political parties and of talking heads, nor did they influence government policy.

Technocrats would plan for the ostensible, rather than for the real. For example, they would decide the official corporate tax rates, but not the taxes that enterprises actually paid; which were much higher than official rates when the tax inspectors descended on honest and cheat alike; and much lower when the business owner could work the system.

There was a great gap between the formal language of government, of politics and of technocracy on the one hand, and what we all felt and discussed in coffeehouses, on the other, but would not articulate in public. In formal speech, we talked about investment, planning, competition, productivity, incentives, regulation, laws. In demotic, about arguments, delays and Greek ingenuity. We knew that official intent would never be realized, but we would say: let’s try, and if we achieve ten percent of the target, OK – so we won’t fall too far back away from “Europe”.

Now public discourse has changed, and it suddenly sounds like coffeehouse talk. The dilemma between public and private has mutated into “are you for the idle bureaucrat or for the tax cheat?.” That between unions and employers has mutated into “shall we crack down on retiring at the age of 52, or on scandalous overpayments for medical devices in the NHS?.” We have begun discussing the real Greece, not some generic mixed economy. Everyday experience has melded into the big picture. This is healthy. It is the start of self-knowledge.

But the economy is a complex system, and our experience is chaotic, diverse and contradictory. It is easy to exaggerate, denounce and talk at cross-purpose; to lose sight of causes and of prospects. Out of coarse experience we must rebuild a learned theory of the Greek economy that will focus on the basics, will explain them and will define our options.

Theories of diversity

A good way to start is to identify how we differ from those developed western economies that we consciously or unconsciously try to imitate. Even when we criticize them, they are the standard to which we compare both private consumption and public services. For this purpose a neo-institutional approach is useful; one that analyses the different national forms of capitalism and links them to the history and institutions of each country.

The concept of institutions is rather general, and it is variously defined. In the broadest of definitions, it includes both formal institutions (the school) and informal (tutorial schools, private teaching). It includes rules (medical legislation), organizations (the hospital) and also common practices (bribing the doctor). In some theories it also includes ideology (‘what is progress?’) and culture (work ethic).

Neo-institutional theory tries to illuminate and explain the micro-behaviors that shape the macro-phenomena. Why have we let the pension system go bankrupt? Why aren’t we paying taxes? Why haven’t we got exportable manufactured goods? Why do high school students take private tutorials? How are we different from the Germans on this level?

An immediate empirical answer consists of a very long list: corruption, clientelism, bureaucracy, familism, cronyism, conspicuous consumption, learning-by-rote at school, mistrust, but also, flexible enterprises, graduates, ambition, mobility, political activism, foreign language proficiency, hard work (sometimes), international outlook. However, such a long list is not very helpful. It is more useful to identify just a few fundamental elements of difference from the more developed economies. I consider that the basic elements of Greek specificity are the following:

  • The large number and small size of enterprises, in combination with widely dispersed ownership of real estate (owners)
  • The extent and distribution of various forms of rent (rentiers)
  • A deficient ethic of cooperation, and a rational response to incentives and disincentives (opportunists)

Greece is a capitalist economy with a welfare state, like many others. And like any other, it has its own dynamic, which is shaped by its specific characteristics in combination with the general elements of capitalism.

OWNERS

A fundamental institution

There is no other European country and no other member of the OECD that has as many self-employed and as many micro-employers as Greece pro rata to its population. In Greece 57% of those employed in the ‘non-financial business economy’ (NFBE) are either self-employed or employed in firms of under 10 employees. The value of this index for EU-27 is 30%. Italy comes second with 47%, Portugal third with 42%. France is at 27%, the UK at 21%, Germany at 18%. Our newest role-model, Denmark, is at 20%.

Agriculture, which is not counted in the NFBE, is even more fragmented. In the region of Corinthia, the average grower of table grapes for export has less than three hectares, and the biggest has less than 20 hectares. The competitors of the Corinthian growers in Murcia, Spain, have over 100 hectares each. It is the same in California, South Africa, Chile, Egypt.

In the economy as a whole, businesses of more than 250 employees employ no more than 9% of the labor force; and this includes banks and utilities.

How did it happen that we have so many small businesses – vineyards, olive presses, rooms-to-let, mini markets, doctors’ practices, theaters, clothes boutiques, clothes makers, IT workshops – and why so few large employers?

We owe it to history, which prevented the primitive accumulation of capital that occurred in the west; to the institutions of our modern state, which assist the survival of small business and hinder enterprise growth; and to our culture which makes it hard for us to cooperate.

Western Europe came into the industrial era with large landholdings and an army of landless workers, the result of feudalism. The new state of Greece was established in a society of smallholders, a result of Ottoman policy which supported the small peasant and discouraged large holdings. Land policy in the new state continued favoring small plots. Even the large chifliks of Thessaly in central Greece were broken up over time. The great majority of families had some land in the country or in town where they set up farms or shops or houses. In this, Greece was very different from all of non-Ottoman Europe. As for our Balkan neighbors, those who had extensive small-holdings lost them in the socialist era.

Small business is still the prevailing form of organization in the private sector after 180 years of modern state, with bourgeois institutions and more or less free markets. This is remarkable, as in a modern economy size is an advantage in a great many business activities. But here enterprises on average are not getting bigger. Let us list the causes.

Families that own a business, even a small one, do not send their offspring to become workers. If they decide to become low-paid white collar employees, this is done only in positions with job security and a good pension – i.e. in the public sector, or in banks. Otherwise, they prefer their parents’ farm or shop. The owner-household resists proletarianization.

Regulations are not uniformly enforced. Taxation, social insurance contributions, labor legislation etc are more of a burden on bigger enterprises, because it is easier for small ones to evade these. If the family handles receipts and payments, it can hide sales and pay uninsured workers. If invoicing and hiring is done through an accounts department, tax and contribution evasion is riskier. So in Greece anomie favors fragmentation. The state as a rule does not go after the smallest.

Foreign direct investment has been discouraged. In other peripheral economies large-scale industry was often created by foreign capital. Here bureaucracy, corruption, resistance by local communities and populist rhetoric have meant that relatively few foreigners have invested in Greece, and even fewer have remained. There are important exceptions in the non-tradable service sectors: banking, telephony, retail trade. In these, foreign capital moved in because the high cost of entry and operation is not prohibitive – it can be recouped by higher prices. In the tradable sectors, where competition is global, this is not possible.

To this list, add the maze of rules and prohibitions that protect the current way of doing business, and the small size of plots of land.

Institutional bias in favor of the small scale is so strong, that neither the 1.5 million of incoming Greek refugees in 1922, nor the huge wave of poor immigrants since 1990 became a permanent proletariat for big employers, as has happened elsewhere. It was small employers who became rich in farms and in building sites on the back of the immigrants.

Self-employment, micro-employment and family business is a stable and fundamental institution in our economy, perhaps the most fundamental. Their share in employment and output will not shrink under normal circumstances. Not even a long and deep recession will change this. Only a revolution in institutions would.

An important point is this: it is institution that determines specialization, not the other way around. That is: because we are a society of small business, we do not build electronic devices; rather than: because we don’t produce such devices we have small businesses. This insight often escapes policy makers. They believe that with the right funding and infrastructure we may grow competitive businesses in industries that require a larger scale. In every era, small businesspeople will do the work that suits them. Yesterday diving for sponges, today letting rooms to tourists, tomorrow what?

Family strategies

In a small-scale economy households make different choices from those in an economy of salaried employees and large organizations. The family will seek stability in polyergy: in having varied sources of income, as many as it can find and appropriate. There is family solidarity: multiple incomes require multiple hands. The father has a petrol station, the son studies information technology for the upside, but if it doesn’t work out he will not starve. The daughter preferably becomes a teacher or a municipal clerk – something secure which leaves free time to care for elderly parents and for the next generation. If the family shop does well, the whole family will work there; if not it will be maintained by one or two members. The system is admirably stable, flexible and long-lasting.

In a small-ownership economy household saving and investment is also different. It is channeled, quite rationally, into real estate and into education. In western economies savings are invested collectively through pension funds, mutual funds and bank deposits. They end up funding industry, technology, infrastructure, and in general, sizeable organizations. In the Greek micro-economy monetary savings have few reliable collective outlets.

Human capital takes a different form. In western economies human capital can develop in standardized career paths – that is, by building relationships inside organizations. Higher education is useful mostly as a first step in a career – if the jobs market does not demand it, the young will not insist on getting it. In small ownership, the value of a person is vested in their individual characteristics. The jobs market does not give clear signals. I want an engineering degree not in order to work at Volkswagen, but because I will have numerous options, as a reseller, contractor, consultant, retailer or just possibly a middle manager. That is why families overinvest in education for the young: in English language tutorial schools, in university exam tutorial schools, in living expenses for out-of-town studies, and even for studies abroad. In national accounts these expenses appear as consumption, but they are investment.

Dynamics

The owner-household is a stable institution as long as it can provide enough income for its members, albeit with crises and mutations. However, there are only a few cases around the world of local small-business economies being internationally competitive – most are in “third Italy”. In Greece, small scale agriculture and tourism have sometimes been competitive; and incomes from working on ships or in western factories made a big contribution to GDP. These were usually not enough, and we complemented those with loans and subsidies from abroad.

Now that the loans have dried out, Greece may need to become competitive in more sectors. Can small businesses achieve that?

Moving into new activities does not seem to be an issue. Greek polyergy is used to that. These are not family businesses where the same activity is carried on over many generations. The young study new disciplines, and parents support them.

There are three major disadvantages in small scale: cost (economies of scale); coordination (transaction costs; economies of scope); and continuity (innovation, updating, succession). If the institutional environment changes in ways that will help small businesses to overcome some of these disadvantages, then we may hope to build an internationally competitive economy on the small scale. If not, we’ll see either persistent poverty or a forced concentration of capital.

RENTIERS

The term political rent denotes various forms of income which enterprises, syntechnies and individuals derive from the state, and which do not correspond to real work or real value. It includes idle employment in the public sector, privileged pensions, subsidies without developmental impact, extraordinary profits of private providers to the state, and graft. It also refers to regulations which allow occupations to overcharge in the market (restricted professions, regulated prices, prohibitions), and, less obviously, to the windfall benefits of breaking the law when your competitors are conforming. It does not include public sector salaries for those who truly work, nor social benefits that are given on the basis of general criteria.

Some say that political rents exploded in the 1980s, as the radical populist PASOK government sought to integrate more strata and new business interests into the process of development. But clientelism and favoritism have been inherent in the modern Greek state since its inception, and the state has always been a major player in the economy. Distributing political rents was a necessary means of legitimation of politicians in the eyes of the electorate, and harvesting rents was a major egoistic reason for becoming a politician.

The state as a whole has been a rentier of inflows from abroad: international loans that were distributed to the populace and never repaid, international development plans, and lately the EU structural funds. These inflows have influenced the economy in depth. “Let the money cross the border, and we’ll figure out how to share it”, a small agribusiness contractor said as we were discussing how to apply for an investment grant.

There are also substantial non-political rents in the private sector. Tourism income includes a major rent component, since visitors pay first for location and then for service. Transfers from ships and emigrants are the fruit of real work abroad, but for the receiving local economies they act as pure rent.

Democratic rent

Rent appropriation mechanisms are quite varied, but they have a common effect on economic culture: almost all Greeks, from large business owners to small landowners in islands and to municipal clerks in villages, believe it is natural to have some income which derives neither from work nor from risking capital. If they cannot have it, they feel wronged.

How was rentocracy reproduced over such a long period? One reason was that “the money is there”, to quote a notorious phrase from last years’ election campaign. The money was there from international transfers; and from milking local productive activities within an economy that adopted technical progress more or less adequately; and more recently from exploiting the immigrants.

The other reason was the democratic nature of the system. Rents were widely distributed. Especially after 1980, most households could get some benefits from the system. Democratic legitimacy was further strengthened by new institutions that made access to rents more impartial: the state started hiring based on standardized examinations (ASEP), and the university entrance mechanism eliminated the possibility of personal favors. If people have to work hard and to compete honestly in order to gain access to a position, nobody questions whether the position itself is parasitical. And the privileges attached are considered fair.

Behavior

Like any mechanism which dominates (or co-dominates) an economy, rentocracy influences behavior and culture in many different ways. Rents may not be a result of specific cultural norms, but they are certainly a cause of such norms.

Zero-sum mentality: rent does not contribute to growth, it only shares in what is there. Therefore, it secured by militant claims, not by productive work. It breeds populism, whose fundamental strategy is to shift responsibility for the whole to the opposite pole, the enemy. In populist discourse citizens identify with the weakest groups, regardless of their actual position in society; so they feel entitled to demand more on grounds of fairness, or even on humanitarian grounds. They do not feel responsible about production of wealth, nor about setting priorities for redistribution to the truly weak. It is others who are responsible for the big picture. Populism differs radically in this from a socialist strategy which starts from the mode of production before the mode of distribution; as well as from a political program of solidarity towards the really poor and excluded.

Business strategy: if businesses can make high profits from government contracts or from other privileges, they will invest more to gain the privileges than to become competitive in an open market. Over time this distorts their whole mode of operation: a good salesman is one who can build personal relationships with bureaucrats, a good engineer is one who can draw out a project to make it more expensive. It is rare for a state-dependent enterprise to be also competitive. This was true for the big so-called ‘national suppliers’, as well as for the small I.T. companies, in which many bright engineers wasted their youth working on useless R&D projects funded by EU Programmes.

Measurement and budgets: rentiers do not need to measure the world; producers do. Rentiers will haggle. Producers will plan inputs and outputs and will try to maximize the margin between the two. The rentocratic state behaves like the rentier. It bargains constantly with various groups (with the ‘non-hired’ for hirings; with farmers for subsidies; with businesspeople for contracts), and always gives a little more than it started out to. It is not constrained by an absolute limit for expenditure or for tax relief. It ends up invariably in deficit, which had not been planned.

Beyond fiscal numbers, society in general does not demand measurements, either for pollution, or for the quality of hospital care, or for the impact of policing on crime. There is no pressure on public services to count and to evaluate. That is how we get to ‘Greek statistics’, long before anybody intentionally tampers with the numbers.

OPPORTUNISTS

Maybe Greeks will work as hard as westerners when given the same set of choices; but they will not collaborate as well.

In game theory an opportunist is one who grasps the chance to make a good profit today, even if that may have negative repercussions tomorrow. Usually, he will break a rule or spoil a collaboration to make the ‘grasp’ (αρπαχτή – ‘arpachti’, from the verb αρπάζω, to grasp).

A taverna owner in Plaka (the district of Athens below the Acropolis) who serves trash food to tourists does exactly that: he breaks the implicit contract between restaurateur and client, so that he can make a good profit per portion, risking that the client will not come back. He acts rationally, because tourists are transient, and they would not be coming back anyway. This spoils the reputation of Athens as a destination, but he is not swayed by that, because reputation is shaped by the acts of all the tavernas, not just his own.

The opposite of opportunism is cooperation. A business that invests in quality, a builder who takes the rubble to the designated distant dump instead of the field next door, the team member who works hard instead of free riding, the professional who declares his taxable income, in the parlance of game theory are all cooperators.

The roots of cooperation

Greeks act more opportunistically than the Swedes or even the French. This behavioral difference is due to multiple causes. There are cultural differences, and there are different incentive structures, which favor opportunism. The two levels (culture and incentives) interact through tolerance (I will not denounce the tax cheat) and distrust (I will cheat on our agreement, because I expect that you will too).

Why are local cultures of cooperation different, and how deep are the causes? Systematic research on the question has begun only recently, in the past twenty years. The most interesting narrative on Greece is that of Stelios Ramfos on ‘unsuccessful individualization’. The anthropology of the person developed differently among the Greeks than in the West. In western (high) culture “the purpose of the individual is to encapsulate in itself, if possible, the totality of social and spiritual development – a sensitive wholeness of being human”. Western man has internalized, i.e. individualized, the rules of society. In Greek society, as medieval collective structures dissolved, we were left with individualism without individualization.

A related but distinct factor is the evolution of political institutions and economic hierarchies. In the West, feudalism, monarchy and the Catholic Church interacted to create the absolutist state which was mandated to rule and guide society. The bourgeoisie inherited this state and reinforced its role of societal guidance. In parallel, during the industrial revolution large business hierarchies were developed, which assigned stable positions to workers and clerks. Such things did not happen in Greece: we overthrew the Ottoman state rather than developing it, and we resisted economic hierarchies.

In other words, advanced western economies were founded not only on free markets and individual incentives. They were founded on hierarchies (vertical rules) and on strategies of cooperation (horizontal rules). Successful and hegemonic capitalism is free markets embedded in a society of rules and responsibility. Otherwise, it is either a jungle, or a community of corner shops. We Greeks have subscribed neither to vertical nor to horizontal rules. We are neither obedient nor cooperative. If we have avoided the jungle, it is because we have kept the corner shops.

Institutions of opportunism

The culture of opportunism explains why cooperatives fail and syntechnies succeed. A cooperative manages a collective good – for example a packing plant for the farm produce of its members, or a government grant for building such a packhouse. Without mutual trust, members will try to gain individually while offloading loses onto the collective. They will send inferior produce to the packhouse, while keeping the best to sell privately; or, they will divide and pocket the grant without investing, because they do not trust each other as business partners.

A syntechnia has no collective assets, it has common demands. Members easily recognize similar interests in their common occupational designation, and will demand privileges that will be common to all, but of a private nature. As collaboration it carries low risk and requires limited personal investment, as befits members of a group with no cooperative ethos.

Within this context, we have developed some admirable economic institutions, which western-educated technocrats find peculiar. Post-dated cheques, with the legal framework that supports them, reinforce trust among transacting parties because they carry immediate sanctions for an issuer who cannot cover the cheque, without involving the bureaucracy of banks as intermediaries. Each party is responsible for the counterparties it chooses. Name and reputation count. It is remarkable that no recipient of post-dated cheques will try to cash them before their designated dates, even though legally he could do so. If he does, he will be effectively expelled from the market. This is an institution of peer-to-peer credit, which developed spontaneously from below and is based on personal responsibility. We should be fostering such institutions, not be thinking how to banish them. Hierarchical credit from banks degrades individual responsibility and encourages opportunism.

The future of cooperation

Opportunists are not inherently crooks. They are ‘rational egoists’. They will conform to rules if they think it is in their interest. In an environment where most people are cooperators and where opportunism is punished, opportunists turn into cooperators. The issue here is vicious versus virtuous circles. If opportunists are a majority, it is very difficult for the group to converge towards cooperative behavior. This is why history matters.

In the West, history bequeathed cooperative norms and practices. Some fear that recently cooperative institutions are being corroded and individualism is on the rise. This is attributed to different causes, such as the corrosion of families, consumerism, social and/or economic liberalism, inequality, rent-seeking. Could it be that Greece is already there, where the West is now going? Could Greece be an image from the West’s dystopic future?

A countervailing tendency derives from technology. Platforms of information exchange and of collaboration render each person’s contribution transparent, and can make much of hierarchy redundant. For the first time in history, goods can be produced collectively and responsibility apportioned individually. These are tools of cooperation for opportunists; e.g. they enable a lone programmer to sell her services all over the world. Further, they can leverage small amounts of voluntary work into major contributions to collective welfare (Wikipedia), and can allow the maintenance of some collective goods without asking for big personal sacrifices. Could it be that Greek individualism can now find a creative role in the world economy?

PROSPECT

To conclude, a brief prologue to a very large discussion.

Development policy can succeed only by focusing on family strategies, on small business, on rentocracy and on opportunism – to build on some elements and to reform others.

A new model of development for Greece should not imitate the ones that have been most successful globally. We start from different initial conditions, and will follow a different route. Let us accept our peculiarity.

Society has developed informal institutions that are widely respected. Private tutorial schools, for example, to which students keep going even when they are shutting down the official schools in protest. Or, post-dated cheques. Let us debate how to make the most of these.

Most of our organized, corporate economy is in non-tradable activities, while tradable industries are for the most part very fragmented. This leads to a paradoxical situation: any improvement in the balance of payments must come from the small units that many politicians and technocrats look down upon, as tax evaders, opportunists and inefficient. Should we encourage concentration of capital in the tradable economy, and by which policy? This is a thorny question, for right and left wing politicians alike, which they have preferred not to address. If yes, how will we avoid rent-seeking and opportunism which plague all large scale efforts in our society?

Small units will always be critical for us. They must become more export-oriented, more competitive and innovative, they must coordinate and collaborate, and they must be free of inordinate regulatory burden. All public sector systems should support these objectives: taxation, social insurance, education, research, infrastructure. Our development discourse must be restated for the small-scale.

‘To each his own weapons’.

An anomaly? Some reflections on the Greek December 2008

Andreas Kalyvas, Associate Professor of Political Science, The New School of Social research, New York

An anomaly? Some reflections on the Greek December 2008

Published on Constellations, vol. 17, Νο 2, 2010, pp. 351–365.

Για να διαβάσετε το άρθρο πατήστε στο εικονίδιο του .pdf

Η δανειακή σύμβαση μεταξύ Ελλάδας – κρατών μελών ευρωζώνης και η εθνική μας κυριαρχία. Συζήτηση στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών

Κώστας Μπέης, Κώστας Χρυσόγονος, Νότης Μαριάς, Αλέκα Μανδαράκα-Σέππαρντ

Η δανειακή σύμβαση μεταξύ Ελλάδας – κρατών μελών ευρωζώνης και η εθνική μας κυριαρχία. Συζήτηση στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών

Mπορείτε να διαβάσετε τα πρακτικά στο αρχείο .pdf που επισυνάπτεται, πατώντας πάνω στο σχετικό εικονίδιο.

Κρυφή κάμερα – Προστασία ιδιωτικής ζωής

ΣτΕ (Ολ.) 1213/2010

Κρυφή κάμερα – Προστασία ιδιωτικής ζωής
ΣτΕ (Ολ.) 1213/2010
[Κρυφή κάμερα – Προστασία ιδιωτικής ζωής]
Πρόεδρος: Γ. Παναγιωτόπουλος
Εισηγητής: Δ. Γρατσίας, Σύμβουλος
[…]
6. Επειδή, κατ’ επίκληση της παρατεθείσης στην προηγουμένη σκέψη διατάξεως του Ν. 2479/1997, η ανώνυμη εταιρεία … και ο …, Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της τελευταίας αυτής εταιρείας, άσκησαν την από 19.4.2006 παρέμβασή τους υπέρ της αιτούσης εταιρείας, με την οποία προβάλλουν: α) Ότι η προμνησθείσα διάταξη του ν. 2479/1997, ορθώς ερμηνευόμενη, επιτρέπει την άσκηση παρεμβάσεως και στην περίπτωση, κατά την οποία ενώπιον της Ολομελείας του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν τίθεται μεν ευθέως ζήτημα συνταγματικότητος συγκεκριμένης διατάξεως τυπικού νόμου, τίθεται, όμως, ζήτημα ερμηνείας συνταγματικών διατάξεων, από την οποία θα εξαρτηθεί στο μέλλον και η κρίση περί του κύρους σχετικών νομοθετικών ή κανονιστικών ρυθμίσεων. β) Ότι έχουν έννομο συμφέρον να προβάλουν ερμηνευτικές απόψεις και επιχειρήματα, ως προς την έννοια των κρισίμων για την έκβαση της παρούσης δίκης συνταγματικών ρυθμίσεων (οι οποίες, κατά την αντίληψή τους, δεν απαγορεύουν απολύτως την χρήση «κρυφής κάμερας»), τούτο δε διότι το Ε.Σ.Ρ. έχει ήδη επιβάλει διοικητικές κυρώσεις στον τηλεοπτικό σταθμό ………, τον οποίον εκμεταλλεύεται η παρεμβαίνουσα εταιρεία, κατ’ επίκληση της προβολής, από τον τηλεοπτικό αυτό σταθμό, οπτικοακουστικών θεμάτων (βίντεο) ληφθέντων με τη μέθοδο της «κρυφής κάμερας», κατά των πράξεων δε επιβολής των κυρώσεων αυτών έχουν ήδη ασκηθεί από τους ανωτέρω αιτήσεις ακυρώσεως, οι οποίες εκκρεμούν ενώπιον του Δ΄ Τμήματος του Δικαστηρίου. Η εν λόγω παρέμβαση είναι, όμως, απορριπτέα, ως απαράδεκτη για τους εξής λόγους: Η παρατεθείσα διάταξη του ν. 2479/1997 είναι, λόγω του ειδικού χαρακτήρα της, στενώς ερμηνευτέα. Δεν είναι, επομένως, δυνατόν να γίνει, καθ’ ερμηνεία της διατάξεως αυτής, δεκτό ότι κατάθεση της προβλεπομένης σε αυτήν ιδιότυπης παρεμβάσεως επιτρέπεται, πέραν της περιπτώσεως, κατά την οποία τίθεται ενώπιον της Ολομελείας του Συμβουλίου της Επικρατείας ζήτημα συνταγματικότητος συγκεκριμένης διατάξεως τυπικού νόμου, σε κάθε άλλη περίπτωση, κατά την οποία τίθεται ενώπιον της Ολομελείας του Δικαστηρίου ζήτημα ερμηνείας συνταγματικής διατάξεως. Υπό την αντίθετη ερμηνευτική εκδοχή, θα ήταν, άλλωστε, ιδιαιτέρως δυσχερής ο προσδιορισμός του κύκλου των προσώπων που θα ενομιμοποιούντο να καταθέσουν την ιδιότυπη αυτή παρέμβαση, δοθέντος ότι, εν όψει των οριζομένων συναφώς στην κρίσιμη διάταξη του ν. 2479/1997, θα έπρεπε να ελέγχεται εκάστοτε από την Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας, αν στην άλλη δίκη, στην οποία είναι διάδικος ο ασκών την εν λόγω παρέμβαση, τίθεται ή μη, μάλιστα δε ασυνδέτως προς το κύρος συγκεκριμένης διατάξεως τυπικού νόμου, ζήτημα ερμηνείας συνταγματικών διατάξεων. Μειοψήφησε ο Σύμβουλος Α. Ράντος, προς την άποψη του οποίου συνετάγη και ο Πάρεδρος Β. Ανδρουλάκης. Κατά τη μειοψηφήσασα αυτή άποψη, η διάταξη του άρθρου 1 παράγραφος 1 του Ν. 2479/1997 παρέχει απλώς, σε συνταγματική περιωπής δίκη, βήμα αναπτύξεως απόψεων σε πρόσωπα, τα οποία άλλως θα κινδύνευαν να ευρεθούν στο μέλλον, εν όψει εκκρεμών δικών τους, αντιμέτωπα με δυσμενείς συνταγματικές ερμηνείας Ολομελείας ανωτάτου δικαστηρίου, που διατυπώνονται ερήμην τους. Δεν είναι, ως εκ τούτου, στενώς, αλλά κατά τον σκοπό της, ερμηνευτέα. Εφ’ όσον δε η κρίση διατάξεως νόμου ως σύμφωνης ή όχι με το Σύνταγμα, προϋποθέτουσα αναγκαίως την ρητή ή σιωπηρή ερμηνεία της οικείας συνταγματικής διατάξεως, κατ΄ ουδέν διαφέρει, εννοιολογικώς και ως προς τις συνέπειές της, από την ευθεία ερμηνεία της συνταγματικής διατάξεως, θα έπρεπε η επίμαχη νομοθετική διάταξη να ερμηνευθεί ως επιτρέπουσα, με τη συνδρομή και των λοιπών προϋποθέσεών της, την συμμετοχή σε δίκη ενώπιον της Ολομελείας του Δικαστηρίου, εφ’ όσον τίθεται ζήτημα ερμηνείας συνταγματικών διατάξεων. Η δε επισημαινόμενη από την κρατήσασα γνώμη πρακτική δυσχέρεια, που, άλλωστε, δεν φαίνεται να συντρέχει, εφ’ όσον το ζήτημα είναι μάλλον ευχερώς διαγνώσιμο, ενυπάρχει και στην συνήθη περίπτωση εφαρμογής της διατάξεως και, πάντως, δεν συνιστά λόγο μη εφαρμογής διατάξεως, που εξυπηρετεί σκοπούς, αναγόμενους στην διεξαγωγή δίκαιης δίκης.
[…]
12. Επειδή, επί της εννοίας των κρισίμων διατάξεων του Συντάγματος και της Ε.Σ.Δ.Α., ο Πρόεδρος, οι Σύμβουλοι Π. Πικραμμένος, Ν. Σκλίας, Α. Θεοφιλοπούλου, Αικ. Συγγούνα, Α. Γκότσης, Ν. Μαρκουλάκης, Δ. Μαρινάκης, Σ. Χαραλάμπους, Π. Κοτσώνης, Κ. Βιολάρης, Μ. Γκορτζολίδου, Ε. Νίκα, Π. Καρλή και Δ. Γρατσίας, προς τη γνώμη των οποίων ετάχθη και η Πάρεδρος Μ. Τριπολιτσιώτη, υπεστήριξαν τα εξής: Το άρθρο 14 παράγραφος 1 του Συντάγματος κατοχυρώνει (βλ. συναφώς και τα οριζόμενα στο άρθρο 10 παράγραφος 1 της Ε.Σ.Δ.Α.) την ελευθερία εκφράσεως, βασική εκδήλωση της οποίας αποτελεί το δικαίωμα του καθενός να διαδίδει μέσω του τύπου, της ραδιοφωνίας και της τηλεοράσεως ειδήσεις, σχόλια και απόψεις (δικαίωμα του πληροφορείν). Με την αυτή συνταγματική διάταξη, σε συνδυασμό προς τη διάταξη του άρθρου 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος, κατοχυρώθηκε, εξ άλλου, ως αναγκαίο λογικώς παρακολούθημα του δικαιώματος του πληροφορείν, το δικαίωμα του καθενός να ενημερώνεται τακτικά, ελεύθερα και από κάθε διαθέσιμη πηγή για κάθε θέμα που τον ενδιαφέρει, το τελευταίο δε τούτο δικαίωμα (δικαίωμα στην πληροφόρηση) κατοχυρώνεται ήδη και ρητώς στο άρθρο 5Α παράγραφος 1 του Συντάγματος. Όπως ευθέως συνάγεται από τις προμνησθείσες συνταγματικές διατάξεις (βλ. συναφώς και τα οριζόμενα στο άρθρο 10 παράγραφος 2 της Ε.Σ.Δ.Α.), η άσκηση, τόσο του δικαιώματος του πληροφορείν, όσο και του δικαιώματος στην πληροφόρηση τελεί υπό την επιφύλαξη της τηρήσεως, μεταξύ άλλων, των κανόνων δικαίου που κατοχυρώνουν δικαιώματα και ελευθερίες άλλων. Η εφαρμογή των τελευταίων αυτών κανόνων μπορεί, επομένως, να δικαιολογήσει περιορισμούς στην άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν και του δικαιώματος στην πληροφόρηση, τούτο, όμως, υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί παρίστανται, εν όψει και της κατοχυρουμένης στο άρθρο 25 παράγραφος 1 του Συντάγματος αρχής της αναλογικότητος, ως απολύτως αναγκαίοι για την προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών τρίτων. Εν όψει των ανωτέρω, περιορισμοί στην άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν και του δικαιώματος στην πληροφόρηση μπορεί να δικαιολογηθούν και στην περίπτωση που οι περιορισμοί αυτοί παρίστανται ως απολύτως αναγκαίοι για την προστασία του δικαιώματος τρίτου προσώπου στο σεβασμό της ιδιωτικής ζωής του, το δικαίωμα δε τούτο κατοχυρώνεται στο άρθρο 9 παράγραφος 1 του Συντάγματος (βλ. και άρθρο 8 παράγραφος 1 της Ε.Σ.Δ.Α.) και καλύπτει, πλην άλλων, το δικαίωμα του προσώπου να προστατεύει την εικόνα του, ως στοιχείο ουσιώδες για τη συγκρότηση της προσωπικότητός του (πρβλ., περί του δικαιώματος προστασίας της εικόνας του προσώπου ως ιδιαίτερης εκφάνσεως του δικαιώματος στο σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αποφάσεις της 21.2.2002, Schüssel κατά Αυστρίας, της 24.6.2004, Von Hannover κατά Γερμανίας και της 11.1.2005, Sciacca κατά Ιταλίας). Κατά το μέρος, ειδικώς, που αφορά στην τηλεόραση, το Κράτος, στο οποίο ανατίθεται, με το άρθρο 15 παράγραφος 2 του Συντάγματος, ο άμεσος έλεγχος των ραδιοτηλεοπτικών μέσων, οφείλει να ελέγχει την τήρηση, εκ μέρους των ασκούντων μέσω της τηλεοράσεως το δικαίωμα του πληροφορείν, της κατά τα ανωτέρω υποχρεώσεώς τους να σέβονται, κατά την άσκηση του δικαιώματός τους, τα δικαιώματα των άλλων, περιλαμβανομένου και του δικαιώματος του καθενός στο σεβασμό της ιδιωτικής ζωής του, δεδομένου, μάλιστα, ότι ο άμεσος έλεγχος του Κράτους επί της τηλεοράσεως σκοπεί, μεταξύ άλλων, κατά τη ρητή πρόβλεψη του άρθρου 15 παράγραφος 2 του Συντάγματος, στη διασφάλιση του σεβασμού της αξίας του ανθρώπου, στην αποτελεσματική προάσπιση της οποίας αποσκοπεί και η συνταγματική κατοχύρωση των επί μέρους ατομικών δικαιωμάτων και, κατ’ εξοχήν, του δικαιώματος του καθενός να απαιτεί σεβασμό της ιδιωτικής ζωής του. Μέσο ασκήσεως του ως άνω ελέγχου, από το Κράτος, της ασκήσεως του δικαιώματος του πληροφορείν εντός των ορίων που επιβάλλει η ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων των τρίτων αποτελεί, πλην άλλων, το θεσπιζόμενο στο άρθρο 4 παράγραφος 1 του ν. 2328/1995 σύστημα επιβολής διοικητικών κυρώσεων, η αρμοδιότητα της επιβολής των οποίων ανατίθεται ήδη από Σύνταγμα κατ’ αποκλειστικότητα στο Ε.Σ.Ρ. Η καταγραφή, εξ άλλου, με κρυφά μέσα, εικόνας, η οποία έχει ως κύριο ή ως μοναδικό θέμα συγκεκριμένο πρόσωπο, συνιστά, κατ’ αρχήν, προσβολή του δικαιώματος του προσώπου τούτου επί της εικόνας του, το δικαίωμα δε αυτό προστατεύεται, κατά τα ήδη εκτεθέντα, από τα άρθρα 9 παράγραφος 1 του Συντάγματος και 8 παράγραφος 1 της Ε.Σ.Δ.Α., ως ιδιαίτερη έκφανση του δικαιώματος στο σεβασμό της ιδιωτικής ζωής. Επομένως, η μετάδοση δια της τηλεοράσεως ειδήσεως, της οποίας αποκλειστική ή κύρια πηγή αποτελεί εικόνα συγκεκριμένου προσώπου, καταγραφείσα με κρυφά μέσα, δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να θεωρηθεί ως θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν, εφ’ όσον η μεταδιδόμενη είδηση έχει ληφθεί υπό συνθήκες που στοιχειοθετούν προσβολή του δικαιώματος τρίτου επί της εικόνας του. Ως εκ τούτου, η μετάδοση της εν λόγω ειδήσεως μπορεί, κατ’ αρχήν, να δικαιολογήσει την επιβολή από το Ε.Σ.Ρ. διοικητικής κυρώσεως από τις προβλεπόμενες στο άρθρο 4 παράγραφος 1 του ν. 2328/1995. Είναι, εν τούτοις, δυνατόν να κριθεί από το Ε.Σ.Ρ., κατόπιν ειδικής και πλήρως αιτιολογουμένης σταθμίσεως, ότι η μετάδοση ειδήσεως, με αποκλειστική ή κύρια πηγή εικόνα, καταγραφείσα με κρυφά μέσα, συνιστά θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν, επειδή ο προερχόμενος από τη μετάδοση της συγκεκριμένης ειδήσεως περιορισμός του δικαιώματος του εικονιζόμενου προσώπου επί της εικόνας του δικαιολογείται, εν όψει και της ιδιότητος του προσώπου τούτου, λόγω της συμβολής της μεταδοθείσης ειδήσεως σε συζήτηση γενικού ενδιαφέροντος (πρβλ. συναφώς την προμνησθείσα απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επί της υποθέσεως Von Hannover, ιδίως §§ 60 και επ.). Στην περίπτωση, όμως, κατά την οποία η μετάδοση της ως άνω ειδήσεως θεωρείται, για τους εκτεθέντες λόγους, ως θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν, τούτο δεν σημαίνει, άνευ ετέρου, ότι καθίσταται θεμιτή και η μετάδοση από την τηλεόραση της εικόνας που κατεγράφη με κρυφά μέσα και συνιστά την πηγή της θεμιτώς μεταδοθείσης ειδήσεως. Τούτο δε διότι η μετάδοση από την τηλεόραση της εικόνας που ελήφθη με κρυφά μέσα αποτελεί περιορισμό του συνταγματικώς προστατευομένου δικαιώματος του εικονιζομένου προσώπου επί της εικόνας του, κατά πολύ εντονότερο του περιορισμού που συνιστά για το εν λόγω δικαίωμα η απλή μετάδοση της ειδήσεως που έχει ως πηγή την επίμαχη, κρυφίως ληφθείσα εικόνα. Κατά συνέπεια, ο εντονότερος αυτός περιορισμός του δικαιώματος του εικονιζομένου προσώπου επί της εικόνας του μπορεί να θεωρηθεί ως θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν, μόνον εάν το Ε.Σ.Ρ. θεωρήσει, κατόπιν ειδικής και πλήρως αιτιολογουμένης κρίσεως, ότι η θεμιτή, για τους εκτεθέντες λόγους, μετάδοση της συγκεκριμένης ειδήσεως είναι απολύτως αδύνατη ή ιδιαιτέρως δυσχερής χωρίς την μετάδοση της εικόνας που ελήφθη με κρυφά μέσα και αποτελεί την πηγή της ειδήσεως. Υπό το φως δε των ανωτέρω αρχών, συναγομένων από τις μνημονευθείσες διατάξεις του Συντάγματος και της Ε.Σ.Δ.Α., είναι ερμηνευτέες και οι νομοθετικές και κανονιστικές ρυθμίσεις που παρατίθενται στην προηγούμενη σκέψη. Κατά την ειδικότερη, εξ άλλου, γνώμη των Συμβούλων Δ. Κωστόπουλου, Ν. Ρόζου, Μ. Καραμανώφ, Ι. Μαντζουράνη, Αικ. Χριστοφορίδου, Κ. Ευστρατίου και Ι. Γράβαρη, προς την οποίαν συνετάγη και ο Πάρεδρος Β. Ανδρουλάκης, η χρησιμοποίηση, κατά τ’ ανωτέρω, κρυφού μέσου για την, εν αγνοία ορισμένου προσώπου, απόσπαση οπτικού ή ηχητικού υλικού της ιδιωτικής του ζωής και τη μετάδοση, με τον τρόπο αυτό, σχετικών ειδήσεων,συνιστά ευθεία προσβολή της ανθρώπινης αξίας, καθώς υποβιβάζει το συγκεκριμένο πρόσωπο από υποκείμενο της εννόμου τάξεως και των κοινωνικών σχέσεων σε απλό μέσον για την επιδίωξη ασύνδετων προς την βούλησή του σκοπών. Εφ’ όσον δε, κατά την γνώμη αυτή, η προστασία της ανθρώπινης αξίας, η οποία, κατά το Σύνταγμα (άρθρα 2 παράγραφος 1, 15 παράγραφος 2 και 25 παράγραφος 1), οριοθετεί τη λειτουργία των ραδιοτηλεοπτικών μέσων, είναι απόλυτη, η κατά τον ανωτέρω τρόπο μετάδοση ειδήσεων είναι, αντιστοίχως, απολύτως απαγορευμένη, μη υποκείμενη, ως εκ τούτου, σε σταθμίσεις με άλλα αγαθά, κινητοποιούσα δε, καθ’ εαυτήν, την αρμοδιότητα της οικείας αρχής προς επιβολή κυρώσεων. Τούτο δε, ανεξαρτήτως εάν πρόκειται για μετάδοση μόνο της είδησης ή και του οπτικοακουστικού υλικού, στο οποίο αυτή στηρίχθηκε, του ζητήματος βεβαίως τούτου συνεκτιμωμένου κατά την κρίση της βαρύτητας της παραβάσεως. Τα ανωτέρω, εξ άλλου, δεν μεταβάλλονται στην περίπτωση που η μετάδοση ειδήσεως με τον προεκτεθέντα τρόπο αποκαλύπτει έκνομη συμπεριφορά, ενόσω, πάντως, ο εν λόγω τρόπος δεν εντάσσεται σε θεσμοθετημένη από την έννομη τάξη διαδικασία για την προστασία του δημοσίου συμφέροντος. Κατά την γνώμη, όμως, των Συμβούλων Γ. Παπαγεωργίου, Δ. Σκαλτσούνη, Α. Καραμιχαλέλη, Ε. Αντωνόπουλου και Γ. Τσιμέκα, η κρίση του Ε.Σ.Ρ., με βάση τα μνημονευθέντα κριτήρια, ότι η μετάδοση ειδήσεως με αποκλειστική ή κύρια πηγή εικόνα, καταγραφείσα με κρυφά μέσα, συνιστά θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν, καθιστά επιτρεπτή και τη μετάδοση από την τηλεόραση της πιο πάνω εικόνας. Τούτο δε διότι, ενόψει της ιδιαίτερης φύσεως της τηλεοράσεως, σε σχέση προς τα λοιπά μέσα μαζικής ενημερώσεως, η τηλεοπτική μετάδοσης της ειδήσεως συμβαδίζει με την μετάδοση της εικόνας. Τέλος, κατά την γνώμη των Συμβούλων Θ. Παπαευαγγέλου, Δ. Πετρούλια, Α. Ράντου και Ι. Ζόμπολα, από καμμία συνταγματική διάταξη ή αρχή δεν απορρέει η κατ΄ ουσίαν απόλυτη απαγόρευση μεταδόσεως της εικόνας προσώπου, όπως την δέχεται η κρατήσασα γνώμη. Βεβαίως,η εικόνα του προσώπου, ως στοιχείο της προσωπικής του ζωής, καλύπτεται από την συνταγματικά κατοχυρωμένη αξίωση κάθε προσώπου για το, κατ΄ αρχήν, απαραβίαστο της προσωπικής ζωής του. Η αξίωση, όμως, αυτή δεν είναι απόλυτη, αλλά διαβαθμίζεται σε κατηγορίες, ανάλογες προς την ιδιότητα του προσώπου και τον χώρο, όπου λαμβάνει χώρα η αποτύπωση της προς μετάδοση εικόνας. Έτσι, για τους ιδιώτες, πρέπει να θεωρηθεί ότι υπάρχει απόλυτη προστασία από την ακούσια λήψη και αναμετάδοση της εικόνας τους, είτε σε δημόσιο, είτε, πολλώ μάλλον, στον ιδιωτικό χώρο τους, εκτός αν πρόκειται για τυχαία και μη ειδικώς προσωποποιημένη λήψη της εικόνας ή εάν η λήψη της εικόνας γίνεται για την πρόληψη αξιόποινης πράξης σε δημόσιο χώρο. Για τα δημόσια πρόσωπα, η προστασία είναι μικρότερη. Τα δημόσια πρόσωπα, όπως είναι τα πολιτικά πρόσωπα, εξ ορισμού εκτίθενται στη δημοσιότητα, ενίοτε δε, επιλεκτικά, την επιδιώκουν. Η επιδίωξη αυτή δεν είναι χωρίς συνέπειες. Δημιουργεί αντίστοιχη, εύλογη και εντός ορίων, επιδίωξη των μέσων ενημερώσεως και του κοινού για την προβολή στοιχείων της ζωής τους, που συνάπτονται, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, με τις δημόσιες δραστηριότητές τους. Για τα πρόσωπα αυτά, υπάρχει, όπως και για τους ιδιώτες, απόλυτη προστασία της εικόνας τους στον ιδιωτικό χώρο τους, καθώς και σε δημόσιο χώρο, προσιτό στο κοινό, όταν τα πρόσωπα αυτά έχουν, στον δημόσιο χώρο, υπαίθριο ή κλειστό, προσωπικές ή οικογενειακές στιγμές. Όταν, όμως, τα πρόσωπα αυτά δεν διατελούν, σε δημόσιο χώρο, στις ανωτέρω συνθήκες ή όταν, πολλώ μάλλον, ενεργούν κατά τρόπο που, δικαιολογημένα, μπορεί να ενδιαφέρει το κοινωνικό σύνολο, όπως στην περίπτωση που επιδεικνύουν συμπεριφορά αντίθετη προς εκείνη που επιβάλλει ο συγκεκριμένος δημόσιος ρόλος τους ή αντίθετη προς την εικόνα, που εκείνα προβάλλουν για τον εαυτό τους, τότε το δικαίωμα στην πληροφόρηση και το δικαίωμα του πληροφορείν μπορεί να δικαιολογήσει την ακούσια λήψη της εικόνας τους και την προβολή από τα μέσα ενημερώσεως των σχετικών στιγμιοτύπων. [πρβλ. ΕΔΔΑ, Krone κατά Αυστρίας (26-2-2002), Plon κατά Γαλλίας (18-5-2004), von Hannover κατά Γερμανίας (24-6-2004), Ρεκλός κατά Ελλάδος (15-1-2009), House of Lords (M.B.) Campbell κατά MGN (6-4-2004)]. Ειδικότερα, η καταγραφή της εικόνας προσώπου είναι σύμφυτη με την έννοια της τηλεοράσεως. Δεν νοείται να ρυθμίζεται, και, επομένως, να κατοχυρώνεται συνταγματικά, ο τρόπος λειτουργίας μέσου ενημερώσεως, όπως η τηλεόραση, αλλά αυτό να λειτουργεί με τον τρόπο λειτουργίας άλλου μέσου ενημερώσεως, όπως το ραδιόφωνο. Διότι ειδησεογραφική τηλεόραση με απλή εμφάνιση του εκφωνητή των ειδήσεων, χωρίς τηλεοπτική αναμετάδοση στιγμιοτύπων, που περιλαμβάνουν και την εν δράσει εικόνα δημοσίων προσώπων, κατ’ ουδέν διαφέρει στην ουσία από την ραδιοφωνική μετάδοση ειδήσεων. Είναι διαφορετικό το ζήτημα μεταδόσεως εικόνων δημοσίων προσώπων σε περιπτώσεις άλλες από τις, κατά τα ανωτέρω, θεωρούμενες ως επιτρεπόμενες. Εκεί, ασφαλώς, η αναμετάδοση απαγορεύεται και το ίδιο το Σύνταγμα προβλέπει τις κυρώσεις (βλέπε, μεταξύ άλλων, τις παραγράφους 5, 6 και 7 του άρθρου 14). Στις, κατά τα ανωτέρω, όμως, επιτρεπόμενες περιπτώσεις προβολής της εικόνας δημοσίων προσώπων, το τεκμήριο, κατά την στάθμιση μεταξύ του δικαιώματος στην πληροφόρηση και την δημόσια διαφάνεια αφ’ ενός και στην προστασία της εικόνας αφ’ ετέρου, είναι υπέρ του επιτρεπτού της μεταδόσεως της ακουσίως ληφθείσης εικόνας. Η κρατήσασα γνώμη αναγορεύει την προστασία της εικόνας σε απόλυτο αγαθό, χωρίς να υπάρχει σχετική συνταγματική πρόβλεψη, και καθιστά τον συνταγματικό κανόνα του επιτρεπτού της αναμεταδόσεως εικόνας, αν η αναμετάδοση δεν παραβιάζει άλλες συνταγματικές διατάξεις, εξαίρεση, υπό άκρως αυστηρές προϋποθέσεις επιτρεπόμενη.
13. Επειδή, όπως ήδη εξετέθη, με την προσβαλλομένη απόφαση του Ε.Σ.Ρ. επεβλήθη, αφ’ ενός μεν διοικητική κύρωση, συνισταμένη στην επιβολή προστίμου, αφ’ ετέρου δε διοικητική κύρωση ηθικού περιεχομένου, συνισταμένη στην υποχρέωση μεταδόσεως, κατά την έναρξη τριών συνεχομένων κεντρικών δελτίων ειδήσεων του τηλεοπτικού σταθμού που εκμεταλλεύεται η αιτούσα, κειμένου, με το οποίο γνωστοποιείται η επιβολή του ανωτέρω προστίμου. Όπως ευθέως συνάγεται από το κείμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως του Ε.Σ.Ρ., καθώς και από το Πρακτικό της 162ης Συνεδριάσεως του Ε.Σ.Ρ., κατά την οποία αποφασίσθηκε, έπειτα από ακρόαση των εκπροσώπων της αιτούσης εταιρείας, η επιβολή των επιμάχων διοικητικών κυρώσεων, οι κυρώσεις αυτές επεβλήθησαν επειδή, κατά τη διάρκεια των εκπομπών «…» της 24.01.2002 και «…» της 27.01.2002, μεταδόθηκαν, κατά παράβαση των κανόνων που διέπουν τη λειτουργία των ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών, στιγμιότυπα, ληφθέντα με τη μέθοδο της «κρυφής κάμερας» και, ειδικότερα, επειδή: α) Στην πρώτη από τις αναφερθείσες εκπομπές («…» της 24.01.2002) παρουσιάσθηκαν μαγνητοσκοπημένα αυτοτελή οπτικοακουστικά θέματα (βίντεο), τα οποία είχαν ληφθεί όλα με την χρήση «κρυφής κάμερας». Τα βίντεο αυτά περιελάμβαναν τρεις λήψεις. Στην πρώτη από αυτές εμφανίζεται ο παρεμβαίνων …, τότε βουλευτής Αχαΐας, να εισέρχεται σε κατάστημα τυχερών παιγνιδιών της Πάτρας και να παίζει σε δύο μηχανήματα, με τη δεύτερη έχει μαγνητοσκοπηθεί συνάντηση του ίδιου βουλευτή με συνεργάτες του παρουσιαστή της εκπομπής, οι οποίοι προβάλλουν στο βουλευτή την πρώτη λήψη και στην τρίτη έχει μαγνητοσκοπηθεί συνάντηση του βουλευτή με τον παρουσιαστή της εκπομπής στο γραφείο του τελευταίου. β) Στη δεύτερη από τις ανωτέρω εκπομπές («…» της 27.1.2002) προβλήθηκαν εκ νέου τα βίντεο που είχαν μαγνητοσκοπηθεί με τη μέθοδο της «κρυφής κάμερας». Υπό τα δεδομένα, όμως, αυτά και εν όψει των οριζομένων στις κρίσιμες διατάξεις του Συντάγματος και της Ε.Σ.Δ.Α., υπό το φως των οποίων είναι ερμηνευτέες και οι παρατεθείσες στην ενδέκατη σκέψη νομοθετικές και κανονιστικές ρυθμίσεις, η κρίση του Ε.Σ.Ρ., κατά την οποία συνιστά παράβαση των κανόνων που διέπουν την λειτουργία των ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών η μετάδοση, κατά τη διάρκεια των ως άνω εκπομπών, εικόνων, οι οποίες ελήφθησαν με κρυφά μέσα και έχουν ως κύριο θέμα συγκεκριμένο πρόσωπο, δηλαδή τον ήδη παρεμβαίνοντα …, αιτιολογείται νομίμως και επαρκώς. Κατά συνέπεια, οι λόγοι ακυρώσεως, με τους οποίους προβάλλεται ότι η εν λόγω κρίση του Ε.Σ.Ρ. έχει διατυπωθεί κατά παράβαση των άρθρων 9, 15 παράγραφοι 1 και 2 και 25 του Συντάγματος και 10 της Ε.Σ.Δ.Α. είναι, στο σύνολό τους, απορριπτέοι. Ειδικότερα, προβάλλεται ότι η προσβαλλομένη απόφαση του Ε.Σ.Ρ. έχει εκδοθεί κατά παράβαση των ως άνω διατάξεων του Συντάγματος και της Ε.Σ.Δ.Α και αιτιολογείται, εν γένει, πλημμελώς, διότι, τόσο η μετάδοση της ειδήσεως ότι ο παρεμβαίνων … εισήλθε σε κατάστημα τυχερών παιγνιδιών της Πάτρας και έπαιξε στα λειτουργούντα στο κατάστημα αυτό μηχανήματα, όσο και η προβολή των σχετικών εικόνων, καθώς και εικόνων από τις συναντήσεις του ανωτέρω παρεμβαίνοντος με τον παρουσιαστή των επίμαχων εκπομπών και με συνεργάτες του τελευταίου, δικαιολογούνται, έστω και αν οι προβληθείσες εικόνες ελήφθησαν με τη μέθοδο της «κρυφής κάμερας», από εύλογο δημοσιογραφικό ενδιαφέρον και επιτακτικό δημόσιο συμφέρον, εν όψει της ιδιότητος του …, ο οποίος ήταν, κατά τον κρίσιμο χρόνο, βουλευτής και πρόεδρος διακομματικής επιτροπής που είχε συγκροτηθεί από τη Βουλή των Ελλήνων προς μελέτη του κοινωνικού προβλήματος της ευρείας διαδόσεως των ηλεκτρονικών τυχερών παιγνιδιών. Ο λόγος, όμως, αυτός, κατά το μέρος που αναφέρεται στη μετάδοση της ανωτέρω ειδήσεως, είναι, κατά την γνώμη του Προέδρου, των Συμβούλων Π. Πικραμμένου, Ν. Σκλία, Α. Θεοφιλοπούλου, Α. Συγγούνα, Α. Γκότση, Ν. Μαρκουλάκη, Δ. Μαρινάκη, Σ. Χαραλάμπους, Π. Κοτσώνη, Κ. Βιολάρη, Μ. Γκορτζολίδου, Ε. Νίκα, Π. Καρλή και Δ. Γρατσία, προς την γνώμη των οποίων ετάχθη και η Πάρεδρος Μ. Τριπολιτσιώτη, απορριπτέος, προεχόντως ως ερειδόμενος επί ανακριβούς προϋποθέσεως τούτο δε, διότι, κατά τα ήδη εκτεθέντα, η προσβαλλομένη απόφαση του Ε.Σ.Ρ. δεν έχει εκδοθεί, όπως ευθέως συνάγεται από το κείμενο της αποφάσεως αυτής, καθώς και από το πρακτικό της κρίσιμης συνεδριάσεως του Ε.Σ.Ρ., κατ’ επίκληση της μεταδόσεως της ειδήσεως,στην οποία αναφέρεται η αιτούσα, αλλά κατ’ επίκληση, αποκλειστικώς και μόνον, της μεταδόσεως, κατά τη διάρκεια των επίμαχων εκπομπών, των εικόνων που είχαν ληφθεί με κρυφά μέσα και απετέλεσαν την πηγή της ειδήσεως. Κατά δε το μέρος που προβάλλεται ότι, για τους εκτεθέντες λόγους δημοσιογραφικού ενδιαφέροντος και δημοσίου συμφέροντος, ήταν δικαιολογημένη η προβολή των επίμαχων εικόνων, ο εξεταζόμενος λόγος είναι, κατά την αυτή ως άνω γνώμη, απορριπτέος ως αβάσιμος, διότι η αιτούσα ούτε αμφισβητεί, κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο, ότι οι επίμαχες εικόνες ελήφθησαν με τη μέθοδο της «κρυφής κάμερας», ούτε προβάλλει, κατά τρόπο ειδικό και συγκεκριμένο, ότι η μετάδοση της συγκεκριμένης ειδήσεως, στην οποία αναφέρεται, ήταν απολύτως αδύνατη ή ιδιαιτέρως δυσχερής χωρίς την μετάδοση των εικόνων που απετέλεσαν την πηγή της και ελήφθησαν με κρυφά μέσα. Εν όψει των ανωτέρω, απορριπτέοι ως αβάσιμοι είναι, τέλος, κατά την αυτή γνώμη, οι λόγοι ακυρώσεως περί εκδόσεως της προσβαλλομένης πράξεως κατά παράβαση των άρθρων 3 παράγραφος 1 περίπτωση β΄ του ν. 2328/1995, 7 και 9 παράγραφος 1 του Κανονισμού 1/1991 του Ε.Σ.Ρ. και 2 παράγραφος 3 του Κανονισμού 2/1991 του Ε.Σ.Ρ., όπως και ο λόγος ακυρώσεως, με τον οποίον προβάλλεται ότι κατά την έκδοση της προσβαλλομένης αποφάσεώς του το Ε.Σ.Ρ. δεν έλαβε υπ’ όψη, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 3 παράγραφος 15 του ν. 2328/1995, τις αρχές δεοντολογίας του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, όπως εγκρίθηκαν με την από 19/20.5.1998 απόφαση της Γενικής Συνελεύσεως της Ενώσεως Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (Ε.Σ.Η.Ε.Α.). Κατά τη γνώμη, εξ άλλου, των Συμβούλων Δ. Κωστόπουλου, Ν. Ρόζου, Μ. Καραμανώφ, Ι. Μαντζουράνη, Αικ. Χριστοφορίδου, Κ. Ευστρατίου και Ι. Γράβαρη, προς την οποίαν συνετάγη και ο Πάρεδρος Β. Ανδρουλάκης, οι ανωτέρω λόγοι ακυρώσεως είναι απορριπτέοι, εν όψει όσων αυτοί διατύπωσαν ανωτέρω, στην δωδέκατη σκέψη. Κατά την γνώμη, όμως, των Συμβούλων Γ. Παπαγεωργίου, Δ. Σκαλτσούνη, Α. Καραμιχαλέλη, Ε.Αντωνόπουλου και Γ. Τσιμέκα, η κρινόμενη αίτηση θα έπρεπε να γίνει δεκτή, κατ’ αποδοχή προβαλλομένου λόγου ακυρώσεως. Τούτο δε διότι, όπως προαναφέρθηκε, η προσβαλλόμενη απόφαση του Ε.Σ.Ρ. ερείδεται αποκλειστικώς στο γεγονός ότι μεταδόθηκαν εικόνες που είχαν ληφθεί με κρυφά μέσα και απετέλεσαν την πηγή της ειδήσεως, χωρίς προηγούμενη κρίση επί του ζητήματος αν η μετάδοση της ειδήσεως με αποκλειστική ή κύρια πηγή τις πιο πάνω εικόνες συνιστά θεμιτή άσκηση του δικαιώματος του πληροφορείν. Τέλος, κατά την γνώμη των Συμβούλων Θ. Παπαευαγγέλου, Δ. Πετρούλια, Α. Ράντου και Ι. Ζόμπολα, οι λόγοι ακυρώσεως είναι βάσιμοι και έπρεπε να γίνουν δεκτοί. Τούτο δε διότι, η ακούσια λήψη και η εν συνεχεία τηλεοπτική προβολή της εικόνας δημοσίου προσώπου, δηλαδή βουλευτή, και μάλιστα προέδρου επιτροπής της Βουλής των Ελλήνων για το κοινωνικό πρόβλημα της ευρείας διαδόσεως των ηλεκτρονικών τυχηρών παιγνίων, που ελήφθη σε προσιτό στο κοινό δημόσιο χώρο, δηλαδή σε κατάστημα, μάλιστα δε σε κατάστημα διενεργείας ηλεκτρονικών τυχηρών παιγνίων, ήταν υπό τις συντρέχουσες εν προκειμένω συνθήκες, επιτρεπτή, εφ’ όσον απέβλεπε, κατά την περί τούτου αντίληψη και εκτίμηση του μέσου ενημερώσεως, που δεν είναι, κατ’ αρχήν, δικαστικώς ελεγκτή, στην πληροφόρηση του κοινωνικού συνόλου για την συμπεριφορά του ως άνω δημοσίου προσώπου, που ήταν, κατά την αυτή εκτίμηση, αντίθετη προς εκείνη που επέβαλλε ο συγκεκριμένος δημόσιος ρόλος του. Υπό τις συγκεκριμένες δε συνθήκες, κατ’ αντίθεση δε προς τα γενόμενα δεκτά από το Ε.Σ.Ρ., δεν υπερέβαινε τα τιθέμενα από την αρχή της αναλογικότητος όρια η εκτίμηση του μέσου ενημερώσεως ότι η προβολή της ανωτέρω εικόνας ήταν ο μόνος θεμιτός τρόπος πειστικής αναμεταδόσεως ειδήσεως, που άλλως θα κινδύνευε να θεωρηθεί και ως ανυπόστατη ή συκοφαντική.
14. Επειδή προβάλλεται, περαιτέρω, ότι οι επίμαχες διοικητικές κυρώσεις επεβλήθησαν κατά παράβαση της αρχής της αναλογικότητος και των οριζομένων στο άρθρο 4 παράγραφος 1 του ν. 2328/1995, διότι, αφ’ ενός μεν δεν εκτιμήθηκε από το Ε.Σ.Ρ. η βαρύτητα της διαπιστωθείσης από αυτό παραβάσεως, αφ’ ετέρου δε δεν μνημονεύονται στην προσβαλλομένη απόφαση του Ε.Σ.Ρ. συγκεκριμένα στοιχεία, ως προς την τηλεθέαση που συγκέντρωσαν οι επίμαχες εκπομπές και ως προς το ύψος της πραγματοποιηθείσης από την αιτούσα επενδύσεως. Ο λόγος είναι απορριπτέος, κατά μεν το πρώτο σκέλος του, διότι από την προσβαλλομένη πράξη και το πρακτικό της κρίσιμης συνεδριάσεως του Ε.Σ.Ρ. ευθέως προκύπτει ότι ελήφθη υπ’ όψη η βαρύτητα της διαπιστωθείσης από το Ε.Σ.Ρ. παραβάσεως, κατά δε το δεύτερο σκέλος του, διότι η έλλειψη μνείας στοιχείων, ως προς την τηλεθέαση των επιμάχων εκπομπών και το ύψος της πραγματοποιηθείσης από την αιτούσα επενδύσεως δεν καθιστούν πλημμελή την επιμέτρηση των επιβληθεισών διοικητικών κυρώσεων, λαμβανομένου, ιδίως, υπ’ όψη αφ’ ενός μεν ότι, όπως εκτίθεται στην προσβαλλομένη απόφαση του Ε.Σ.Ρ., είχαν και στο παρελθόν επιβληθεί κυρώσεις για «ανάλογη μετάδοση» από τον ίδιο τηλεοπτικό σταθμό, αφ’ ετέρου δε ότι οι διατάξεις του άρθρου 4 παράγραφος 1 του ν. 2328/1995 προβλέπουν την επιβολή διοικητικών κυρώσεων κατά πολύ αυστηροτέρων από εκείνες που επεβλήθησαν εν προκειμένω.
[…]
Απορρίπτει την υπό κρίση αίτηση.
Σημείωμα
Το ζήτημα της συνταγματικής αξιολόγησης της «κρυφής κάμερας» ως μεθόδου της «ερευνητικής» δημοσιογραφίας απασχόλησε ιδιαιτέρως τους δικαστές του Συμβουλίου της Επικρατείας. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι η Ολομέλεια συνεδρίασε δημόσια στις 2 Ιουνίου 2006, χρειάστηκαν τέσσερις διασκέψεις και τελικά η απόφαση δημοσιεύθηκε μόλις στις 16 Απριλίου 2010 –σημειωτέον, επτά συναπτά έτη μετά την άσκηση της αίτησης ακυρώσεως. Πάνω απ’ όλα, όμως, η «βάσανος» των δικαστών φαίνεται στο ότι διατυπώθηκαν τέσσερις εμπεριστατωμένες γνώμες, δύο συντρέχουσες και δύο μειοψηφούσες. Για τις διατυπωθείσες απόψεις βλ. Ν. Κ. Αλιβιζάτου, Όταν το ΣτΕ εξορκίζει την «κρυφή κάμερα». Με αφορμή την ΣτΕ Ολ 1213/2010, ΔΙΜΕΕ 2010, σ. 166 επ.

Α.Κ.

Συνταγματικότητα έκτακτης εφάπαξ εισφοράς

ΔΕφΑθ 1123/2010

Συνταγματικότητα έκτακτης εφάπαξ εισφοράς

[…]

1. Επειδή, με την κρινόμενη έφεση, ζητείται, παραδεκτώς, η εξαφάνιση της 18440/2009 οριστικής απόφασης του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών. Με την απόφαση αυτή, έγινε δεκτή η από 20.7.2009 προσφυγή του εφεσιβλήτου, ακυρώθηκε το με αρ. ειδ. 2961/30.6.2009 (αρ.χρημ. κατ. 1/2961) εκκαθαριστικό σημείωμα έκτακτης εισφοράς του άρθρου 18 του ν.3758/2009 του Προϊσταμένου της Δημόσιας Οικονομικής Υπηρεσίας Ψυχικού και υποχρεώθηκε ο ανωτέρω Προϊστάμενος να επιστρέψει στον εφεσίβλητο την καταβληθείσα εισφορά ύψους 10.000 ευρώ με τον οριζόμενο από τις διατάξεις του άρθρου 38 παρ. 2 του ν. 1473/1984 όπως αντικαταστάθηκαν με το άρθρο 3 του ν. 2120/1993, τόκο.

2. Επειδή, εξάλλου, το δικόγραφο της υπό κρίση εφέσεως, νομίμως υπογράφεται από τον Διευθυντή Ελέγχου της ΔΟΥ Ψυχικού, σύμφωνα με το άρθρο 60 παρ. 5 του Ν.3283/2004 (ΦΕΚ 210 Α΄ 2.11.2004) δοθέντος ότι η αρμοδία Προϊσταμένη της εν λόγω ΔΟΥ κωλυόταν να το υπογράψει διότι απουσίαζε από την υπηρεσία της, δυνάμει αναρρωτικής αδείας, λόγω ασθενείας από 11/1/2010 μέχρι 15/1/2010 (σχ. το υπ΄ αρ.πρωτ. 3012/15.2.2010 έγγραφο του αναπληρωτή Προϊσταμένου της ΔΟΥ Ψυχικού και η από 11.1.2010 ιατρική γνωμάτευση).

3. Επειδή στην παρ. 2 του άρθρου 78 του Συντάγματος ορίζεται ότι: «Φόρος ή άλλο οποιοδήποτε οικονομικό βάρος δεν μπορεί να επιβληθεί με νόμο αναδρομικής ισχύος που εκτείνεται πέρα από το οικονομικό έτος το προηγούμενο εκείνου κατά το οποίο επιβλήθηκε». Εξάλλου, με το άρθρο 18 του ν. 3758/2009 «Εταιρείες Ενημέρωσης οφειλετών για ληξιπρόθεσμες απαιτήσεις και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α’ 68/5.5.2009) ορίσθηκε ότι: «1.α. Επιβάλλεται έκτακτη εφάπαξ εισφορά στο εισόδημα των φυσικών προσώπων που φορολογούνται κατά τις διατάξεις των παραγράφων 1 και 2 του άρθρου 2 του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος (ν. 2238/1994), καθώς και στο εισόδημα σχoλάζουσας κληρονομιάς. Επίσης στο εισόδημα των φυσικών προσώπων τα οποία φορολογούνται με βάση τις διατάξεις του άρθρου 5 του Z΄ Ψηφίσματος του έτους 1975 (ΦΕΚ 23 Α’), β. Για την επιβολή της εισφοράς λαμβάνεται υπόψη το συνολικό καθαρό εισόδημα, πραγματικό ή τεκμαρτό, φορολογούμενο ή απαλλασσόμενο του φυσικού προσώπου ή της σχολάζουσας κληρονομιάς των δηλώσεων φορολογίας εισοδήματος του οικονομικού έτους 2008 εφόσον αυτό είναι εξήντα χιλιάδες ευρώ (60.000 ευρώ) και άνω. γ. Για την εξεύρεση του συνολικού εισοδήματος δεν προσμετρούνται τα εισοδήματα της παραγράφου 1 του άρθρου 14 και της περίπτωσης γ’ της παραγράφου 4 του άρθρου 45 του Κ.Φ.Ε. 2. Η έκτακτη εφάπαξ εισφορά καθορίζεται στο ποσό των χιλίων ευρώ (1.000 ευρώ) για ετήσιο συνολικό ατομικό εισόδημα από εξήντα χιλιάδες ένα ευρώ (60.001 ευρώ) έως ογδόντα χιλιάδες ευρώ (80.000 ευρώ), στο ποσό των δύο χιλιάδων ευρώ (2.000 ευρώ) για εισόδημα από ογδόντα χιλιάδες ένα ευρώ (80.001 ευρώ) έως εκατό χιλιάδες ευρώ (100.000 ευρώ), … στο ποσό των δέκα χιλιάδων ευρώ (10.000 ευρώ) για εισόδημα από τριακόσιες χιλιάδες ένα ευρώ (300.001 ευρώ) έως πεντακόσιες χιλιάδες ευρώ (500.000 ευρώ) … και στο ποσό των είκοσι πέντε χιλιάδων ευρώ (25.000 ευρώ) για εισόδημα άνω των εννιακοσίων χιλιάδων ένα ευρώ (900,001 ευρώ). 3.α. Η εισφορά του παρόντος βεβαιώνεται οίκοθεν από τον προϊστάμενο της δημόσιας οικονομικής υπηρεσίας που είναι αρμόδιος για τη φορολογία του φυσικού προσώπου ή της σχολάζουσας κληρονομιάς με βάση τους τίτλους βεβαίωσης που αναφέρονται στην παράγραφο 1 του άρθρου 74 του Κ.Φ.Ε. β. Για τον υπολογισμό της εισφοράς εκδίδεται εκκαθαριστικό σημείωμα, αντίγραφο του οποίου αποστέλλεται στον υπόχρεο, γ…. δ…. 4.α. Η εισφορά που επιβάλλεται με αυτόν τον νόμο καταβάλλεται σε τρεις (3) ίσες διμηνιαίες δόσεις από τις οποίες η πρώτη μέχρι την τελευταία εργάσιμη, για τις δημόσιες υπηρεσίες, ημέρα του επόμενου μήνα από τη βεβαίωση της εισφοράς και η καθεμία από τις επόμενες μέχρι την τελευταία εργάσιμη, για τις δημόσιες υπηρεσίες, ημέρα του τρίτου και του πέμπτου μήνα, αντίστοιχα. β. Υπόχρεος σε καταβολή της εισφοράς είναι το φυσικό πρόσωπο στο όνομα του οποίου βεβαιώνεται αυτή…. γ?.».

4. Επειδή από τις προαναφερόμενες διατάξεις του ν. 3758/2009 προκύπτει ότι η προβλεπόμενη απ΄ αυτές έκτακτη εισφορά, η οποία επιβλήθηκε σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση του νόμου «για την αντιμετώπιση των συνεπειών της οικονομικής κρίσης» δεν αποτελεί φόρο αλλά έκτακτη φορολογική επιβάρυνση των οικονομικώς ισχυροτέρων φυσικών προσώπων κλιμακούμενη ανάλογα προς τη φοροδοτική ικανότητα των υποκειμένων σ΄ αυτήν προσώπων, χωρίς να παραβιάζεται η καθιερούμενη με το άρθρο 4 παρ. 1 και 5 του Συντάγματος αρχή της φορολογικής ισότητας. Εξάλλου, τα εισοδήματα των φυσικών προσώπων και οι σχολάζουσες κληρονομιές δεν αποτελούν το αντικείμενο της επιβλητέας εισφοράς αλλά το κριτήριο βάσει του οποίου θεωρείται, κατά την αντίληψη του νομοθέτη ότι υπάρχει σχετική φοροδοτική ικανότητα των υποκείμενων στην εισφορά προσώπων καθώς και τη βάση υπολογισμού της. Περαιτέρω, κατά την ημερομηνία δημοσίευσης του ν. 3758/2009 (5.5.2009) δεν ήταν δυνατή η άμεση αποστολή στους υποχρέους εκκαθαριστικών σημειωμάτων υπολογισμού της έκτακτης εισφοράς επί των εισοδημάτων του έτους 2008 με βάση τις δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος οικ. έτους 2009 λόγω της χρονικής αδυναμίας ολοκλήρωσης της διαδικασίας εκκαθάρισης των σχετικών δηλώσεων. Δεδομένου δε, ότι δεν υπήρχαν στοιχεία σχετικά με τα εισοδήματα των φυσικών προσώπων εγγυτέρου οικονομικού έτους, σε σχέση με το χρόνο δημοσιεύσεως του προαναφερθέντος νόμου, ορθώς ο νόμος αυτός απέβλεψε στα εισοδήματα χρήσης 2007 προκειμένου να καθορίσει τα πρόσωπα με την μεγαλύτερη φοροδοτική ικανότητα για την κάλυψη της εν λόγω έκτακτης ανάγκης χωρίς να έχει ο νόμος αυτός την, κατά την έννοια του άρθρου 78 παρ. 2 του Συντάγματος, αναδρομική ισχύ.(ΣτΕ 1317-8/1979 Ολομ. 797/1986 Α.Π 965/1982)

5. Επειδή, στην προκείμενη περίπτωση, από τα στοιχεία του φακέλου, προκύπτουν τα εξής: Με το από 30.6.2009 εκκαθαριστικό σημείωμα υπολογισμού έκτακτης εισφοράς (αρ. χρημ. καταλόγου 1/2961) του Προϊσταμένου της ΔΟΥ Ψυχικού, καταλογίσθηκε σε βάρος του εφεσιβλήτου, βάσει του άρθρου 18 του ν. 3758/2009, έκτακτη εισφορά, ύψους 10.000 ευρώ, υπολογισθείσα στα δηλωθέντα, με τη δήλωση φορολογίας εισοδήματός του, οικονομικού έτους 2008 (χρήσης 2007), εισοδήματα, τα οποία ανήλθαν στο ποσό των 377.637,69 ευρώ. Με την από 20.7.2009 προσφυγή, ο εφεσίβλητος, προέβαλε μεταξύ άλλων ότι οι διατάξεις του άρθρου 18 του ν. 3758/2009 θεσπίζουν οικονομικό βάρος που εκτείνεται πέραν του προηγουμένου, της επιβολής του, έτους και συνεπώς αντίκειται στην παρ. 2 του άρθρου 78 του Συντάγματος. Τον ίδιο ισχυρισμό προέβαλαν και το κοινωφελές σωματείο με την επωνυμία «Συνήγορος του Φορολογουμένου» καθώς και η επιστημονική επαγγελματική οργάνωση με την επωνυμία «Πανελλήνια ΄Ενωση Φοροτεχνών Επιστημόνων» που παρενέβησαν προσθέτως προς υποστήριξη του εφεσιβλήτου. Το Πρωτοβάθμιο δικαστήριο, με την εκκαλούμενη απόφαση, έκρινε ότι η ένδικη εισφορά υπολογιζομένη επί των εισοδημάτων που έχουν αποκτηθεί πριν την 1.1.2008 δεν είναι νόμιμη, ως αντικείμενη στο άρθρο 78 παρ. 2 του Συντάγματος και αφού έκανε δεκτή την προσφυγή και τις πρόσθετες παρεμβάσεις, ακύρωσε το εν λόγω εκκαθαριστικό σημείωμα και υποχρέωσε τον Προϊστάμενο της ΔΟΥ Ψυχικού να επιστρέψει στον εφεσίβλητο, ως αχρεώστητη, την καταβληθείσα έκτακτη εισφορά ποσού 10.000 ευρώ, με τον οριζόμενο, από τις διατάξεις του άρθρου 38 παρ. 2 του ν. 1473/1984 όπως αντικαταστάθηκαν με το άρθρο 3 του ν. 2120/1993 και ισχύουν τόκο. ΄Ηδη, με την υπό κρίση έφεση η φορολογική αρχή ζητεί για τους αναφερόμενους σ΄ αυτή λόγους την εξαφάνιση της εκκαλούμενης απόφασης ως εσφαλμένης. Αντίθετα, ο εφεσίβλητος και οι πρωτοδίκως προσθέτως παρεμβαίνοντες υποστηρίζουν ότι η κρίση της εκκαλούμενης απόφασης είναι ορθή.

6. Επειδή, σύμφωνα με όσαν προεκτέθηκαν στη τέταρτη σκέψη της παρούσας οι διατάξεις του άρθρου 18 του ν.3758/2009 με τις οποίες επιβλήθηκε η έκτακτη εισφορά προς αντιμετώπιση των συνεπειών της οικονομικής κρίσης, δεν αντιβαίνουν στην παρ. 2 του άρθρου 78 του Συντάγματος, όσα δε αντίθετα προβάλλονται με τα υπομνήματα του εφεσιβλήτου και των προσθέτως παρεμβαινόντων είναι αβάσιμα και πρέπει ν΄ απορριφθούν.

7. Επειδή, εξάλλου, με τις διατάξεις του άρθρου 6 του κυρωθέντος με το άρθρο πρώτο του Ν. 2690/99 Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας (ΦΕΚ Α΄ 45) θεσπίζονται ειδικότερες ρυθμίσεις για την άσκηση του συνταγματικώς κατοχυρωμένου δικαιώματος ακροάσεως, ώστε να εξασφαλίζονται οι προϋποθέσεις αποτελεσματικής εφαρμογής της σχετικής διατάξεως του άρθρου 20 παρ. 2 του Συντάγματος, χωρίς, όμως, να αποσκοπείται η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της διατάξεως αυτής. Κατά την έννοια δε της εν λόγω συνταγματικής διατάξεως και συνεπώς και κατά την έννοια του ανωτέρω άρθρου 6, η τήρηση του τύπου της προηγουμένης κλήσεως σε ακρόαση δεν απαιτείται στις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες η προηγούμενη ακρόαση δεν μπορεί να επιδράσει στη διαμόρφωση της κρίσεως της Διοικήσεως. Τέτοια περίπτωση συντρέχει, μεταξύ άλλων, όταν εκδίδεται δυσμενής για τον διοικούμενο διοικητική πράξη βάσει αντικειμενικών δεδομένων, που δεν συνδέονται προς υποκειμενική συμπεριφορά του (πρβλ. ΣτΕ 1501/2008, 1213/2006, 1902/2005 κ.ά.).

8. Επειδή, ενόψει των ανωτέρω, είναι απορριπτέος ως αβάσιμος ο λόγος που προβάλλεται με το υπόμνημα του εφεσιβλήτου και της «Πανελλήνιας ΄Ενωσης Φοροτεχνικών Επιστημόνων, σύμφωνα με τον οποίο απαιτείτο, πριν την έκδοση του εν λόγω εκκαθαριστικού σημειώματος, η τήρηση του τύπου της προηγουμένης κλήσεως του εφεσιβλήτου προς ακρόαση. Και τούτο διότι η επιβολή της έκτακτης εισφοράς έγινε βάσει αντικειμενικών δεδομένων, τα οποία, όπως προελέχθη, προέκυπταν από τη φορολογική δήλωση του εφεσιβλήτου.

9. Επειδή, κατόπιν όσων προεκτέθηκαν η κρινόμενη έφεση πρέπει να γίνει δεκτή και να εξαφανισθεί η εκκαλούμενη απόφαση. Περαιτέρω, το Δικαστήριο διακρατώντας την υπόθεση, κρίνει ότι για τους ίδιους ως άνω λόγους, πρέπει ν΄ απορριφθεί η προσφυγή του εφεσιβλήτου, καθώς και οι πρόσθετες παρεμβάσεις, ενώ απαλλάσσει μετ΄ εκτίμηση των περιστάσεων τον εφεσίβλητο από τα δικαστικά έξοδα (άρθρο 275 παρ. 1 του Κ.Δ.Δ.).

[…]

Σημείωμα
Η απόφαση αυτή του Διοικητικού Εφετείου κάνει δεκτή την έφεση και ανατρέπει την 18440/2009 απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών που είχε κρίνει ότι επιβολή με νόμο του 2009 φόρου με κριτήριο τα εισοδήματα που αποκτήθηκαν κατά την οικονομική χρήση του 2007 και δηλώθηκαν το 2008 αντίκειται στο αρ. 78 παρ. 2 Σ. Το Διοικητικό Εφετείο εδώ ακολουθεί την παλαιότερη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας επί του θέματος (βλ. ενδεικτικά ΣτΕ 1512/1991 επτ., ΔΔίκη 1992.209). Ωστόσο, η νεότερη νομολογία του ΣτΕ (βλ. ΟλΣτΕ 1912/2009, ΘΠΔΔ 2009.1270) έχει κρίνει ότι η επιβολή φορολογικής υποχρέωσης για ύλη που σχηματίστηκε πριν την 1η Ιανουαρίου του προηγούμενου έτους από εκείνου ψήφισης του φορολογικού νόμου συνιστά συνταγματικώς ανεπίτρεπτη αναδρομική επιβολή φόρου.
Και ενώ το ζήτημα ως προς τα απώτερα χρονικά όρια της επιτρεπτής αναδρομικής δύναμης φορολογικού νόμου βάσει του αρ. 78 παρ. 2 φαίνεται να έχει λυθεί, αυτό που τίθεται εκ νέου είναι η έννοια της φοροδοτικής ικανότητας. Το προβληματικό, κατά την άποψή μας, σημείο της απόφασης έγκειται στη διάκριση μεταξύ αντικειμένου του φόρου και κριτηρίου προσδιορισμού της φοροδοτικής ικανότητας. Κατά την κρίση της σχολιαζόμενης απόφασης, η έκτακτη εισφορά του άρθρου 18 του ν. 3758/2009, ο οποίος δημοσιεύθηκε στις 5.5.2009, δε συνιστούσε φόρο επί της περιουσίας των προσώπων που υπέχουν τη σχετική υποχρέωση, αλλά έκτακτη φορολογική επιβάρυνση των οικονομικώς ισχυρότερων, το δε εισόδημα αποτελούσε απλώς το κριτήριο για την ένταξη στην κατηγορία των «οικονομικώς ισχυρότερων». Αν όμως το εισόδημα είναι απλώς κριτήριο για την εξεύρεση των «δυνάμεων» του κάθε Έλληνα ανάλογα με τις οποίες αυτός οφείλει να συνεισφέρει στα δημόσια βάρη, το ερώτημα που τίθεται είναι ποιο ακριβώς είναι το αντικείμενο του φόρου, δεδομένου ότι κατά το αρ. 78 παρ. 1 και 4 Σ. κανένας φόρος δεν επιβάλλεται ούτε εισπράττεται χωρίς τυπικό νόμο που καθορίζει το υποκείμενο και το αντικείμενο της φορολογίας.
Η φοροδοτική ικανότητα, όταν έχουμε φόρο επί του εισοδήματος, εκ των πραγμάτων προσδιορίζεται με δείκτη καταρχήν το εισόδημα και επικουρικώς διάφορους άλλους παράγοντες, όπως η οικογενειακή κατάσταση, οι ανελαστικές δαπάνες, η περιουσία. Συνεπώς, η φοροδοτική ικανότητα δεν είναι αυτόνομη έννοια, αλλά εκφράζει απλώς τη συνολική οικονομική κατάσταση του φορολογουμένου σε μια δεδομένη χρονική στιγμή προκειμένου να φορολογηθεί αυτός βάσει της αρχής της φορολογικής ισότητας του αρ. 4 παρ. 5 του Συντάγματος. Φαίνεται, επομένως, να υπάρχει λογική αντίφαση στην επιχειρούμενη από το δικαστήριο εννοιολογική διάκριση μεταξύ των εισοδημάτων των φυσικών προσώπων αφενός ως αντικειμένου του φόρου και αφετέρου ως κριτηρίου προσδιορισμού της φοροδοτικής τους ικανότητας.
Η κατασκευή αυτή δείχνει, περαιτέρω, να υποτάσσει τις συνταγματικές επιταγές σε επιχειρήματα πρακτικής σκοπιμότητας, όπως διαφαίνεται από τη σκέψη του δικαστηρίου ότι «κατά την ημερομηνία δημοσίευσης του ν. 3758/2009 (5.5.2009) δεν ήταν δυνατή η άμεση αποστολή στους υποχρέους εκκαθαριστικών σημειωμάτων υπολογισμού της έκτακτης εισφοράς επί των εισοδημάτων του έτους 2008 με βάση τις δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος οικ. έτους 2009 λόγω της χρονικής αδυναμίας ολοκλήρωσης της διαδικασίας εκκαθάρισης των σχετικών δηλώσεων». Κατόπιν αυτών, αναμένεται με ενδιαφέρον, τόσο πρακτικό όσο και θεωρητικό, η κρίση του ΣτΕ επί του ζητήματος.
[βλ. αναλυτικότερα για το θέμα, Παρατηρήσεις Α.Τσουρουφλή στη ΔΕφΑθ 1123/2010, ΘΠΔΔ 2010.563 και τις εκεί παραπομπές σε σχετική αρθρογραφία]
Στέργιος Κοφίνης,
Υπ ΔΝ. Υπότροφος Κοινωφελούς Ιδρύματος “Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης”

Προνόμια Δημοσίου – Έναρξη τοκοφορίας

ΣτΕ (Ολ.) 833/2010 με σημείωμα Α.Καϊδατζή

Προνόμια Δημοσίου – Έναρξη τοκοφορίας

ΣτΕ (Ολ.) 833/2010

[Προνόμια Δημοσίου – Έναρξη τοκοφορίας]
Προεδρεύων: Μ. Βροντάκης, Αντιπρόεδρος
Εισηγήτρια: Σπ. Χρυσικοπούλου, Σύμβουλος
[…]
4. Επειδή, στην παράγραφο 2 του άρθρου 2 του ν. 1406/1983 (Α΄ 182) ορίζονται τα εξής: «Στις περιπτώσεις των άρθρων 105 και 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα και όπου αλλού το Δημόσιο και τα πρόσωπα που αναφέρονται στην προηγούμενη παράγραφο ενέχονται σε αποζημίωση, εγείρεται από το δικαιούμενο αγωγή». Περαιτέρω, στην παρ.1 του άρθρου 71 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας, ο οποίος κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του ν. 2717/1999 (Α΄ 97), ορίζεται ότι: «Αγωγή μπορεί να ασκήσει εκείνος ο οποίος έχει, κατά του Δημοσίου ή άλλου νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, χρηματική αξίωση από έννομη σχέση δημοσίου δικαίου». Ακολούθως, στην παράγραφο 2 του άρθρου 73 του πιο πάνω Κώδικα ορίζεται ότι: «Αίτημα της αγωγής μπορεί να είναι: α) η καταψήφιση της αξιούμενης παροχής, ή β) η αναγνώριση της αντίστοιχης αξίωσης». Στο άρθρο 75 του ίδιου Κώδικα ορίζονται τα εξής: «1. Η εκκρεμοδικία αρχίζει με την κατάθεση της αγωγής και λήγει με τη δημοσίευση της οριστικής απόφασης ή την κατάργηση της δίκης. 2. Τα κατά το ουσιαστικό δίκαιο έννομα αποτελέσματα της άσκησης της αγωγής, ως προς τον εναγόμενο, επέρχονται μόνο από την επίδοσή της σε αυτόν, η οποία μπορεί να διενεργηθεί και από τον ενάγοντα. Κατ’ εξαίρεση, η παραγραφή διακόπτεται σε κάθε περίπτωση με την κατάθεση της αγωγής και αρχίζει πάλι μόνο από την τελεσιδικία της απόφασης ή την κατάργηση της δίκης. 3. Μεταβολή του αιτήματος της αγωγής είναι απαράδεκτη. Κατ’ εξαίρεση, ο ενάγων μπορεί, ως το τέλος της πρώτης συζήτησης, να περιορίσει το αίτημα της αγωγής ή να το μετατρέψει από καταψηφιστικό σε αναγνωριστικό ή από αναγνωριστικό σε καταψηφιστικό». Εξάλλου, στο άρθρο 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου (κ.δ. της 26.6/10.7.1944) (Α΄ 139), το οποίο εξακολουθεί να ισχύει σύμφωνα με το τέταρτο εδάφιο του άρθρου 109 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα (π.δ.456/1984, Α΄ 164) [«Εξακολουθούν να ισχύουν οι ειδικές διατάξεις που κανονίζουν διαφορετικά το ποσοστό ή την έναρξη του τόκου ως προς τις οφειλές ή τις απαιτήσεις του δημοσίου, των δήμων, των κοινοτήτων ή άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου»], ορίζονται τα εξής: «Ο νόμιμος και ο της υπερημερίας τόκος πάσης του Δημοσίου οφειλής, ορίζεται εις 6% ετησίως, πλην αν άλλως ωρίσθη δια συμβάσεως ή ειδικού νόμου. Ο ειρημένος τόκος άρχεται από της επιδόσεως της αγωγής (Νόμος ΧΛ΄/1877 άρθρ. 1 και ΓΤΟΕ/1909 αρθρ. 1, άρθρ. 24 Δ/τος 8/13 Νοεμβρίου 1918)». Τέλος, η εκδιδόμενη επί της αγωγής απόφαση εξοπλίζεται με δύναμη δεδικασμένου (άρθρο 197 παρ. 1 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας), μόνο όμως η απόφαση επί της καταψηφιστικής αγωγής συνιστά εκτελεστό τίτλο (άρθρο 199 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας).
5. Επειδή, από το συνδυασμό των πιο πάνω διατάξεων συνάγεται ότι ως προς την έναρξη της τοκογονίας αρκεί η γένεση της επιδικίας, από την οποία αρχίζει η αμφισβήτηση ως προς την ύπαρξη απαίτησης για χρηματική παροχή με την άσκηση της αγωγής, και η επίδοση της αγωγής προς το καθ’ ου Δημόσιο, από την οποία λαμβάνει αυτό γνώση της αμφισβήτησης. Εφόσον όμως ο νόμος (άρθρο 21 του κ.δ. της 26.6./10.7.1944) δε διακρίνει, δε συνδέει δηλαδή την έννομη συνέπεια της τοκογονίας λόγω επιδικίας προς το καταψηφιστικό αίτημα της αγωγής αλλά μόνον προς τη γένεση της επιδικίας, δε συντρέχει λόγος διαφοροποίησης ως προς το ζήτημα τούτο της καταψηφιστικής προς την αναγνωριστική αγωγή, δεδομένου ότι η τελευταία δεν έχει επικουρικό χαρακτήρα έναντι της πρώτης, τέμνει δε και αυτή τη διαφορά ως προς την ύπαρξη της απαίτησης με δύναμη δεδικασμένου. Εξάλλου, αναγνωριστική καθίσταται και η αγωγή, της οποίας το αρχικό καταψηφιστικό αίτημα περιορίζεται σε αναγνωριστικό (πρβ. ΣτΕ Ολ. 3141/2006). Μειοψήφησε η Σύμβουλος Ευαγγελία Νίκα, στη γνώμη της οποίας προσχώρησε και ο Πάρεδρος Παναγιώτης Τσούκας, η οποία υποστήριξε ότι, έστω και αν η ως άνω διάταξη του άρθρου 21 του κ.δ/τος της 26.6/10.7.1944 δε διακρίνει μεταξύ καταψηφιστικής και αναγνωριστικής αγωγής, αναφέρεται στην έννοια της αγωγής, από απόψεως είδους αυτής, ως αυτή έχει διαπλασθεί υπό της νομολογίας. Κατά συνέπεια, ως αγωγή, από της επιδόσεως της οποίας οφείλονται τόκοι, νοείται, κατά την έννοια της ανωτέρω διατάξεως, η καταψηφιστική αγωγή, αίτημα της οποίας είναι η καταδίκη σε παροχή και σκοπός της η δημιουργία εκτελεστού τίτλου που επιτρέπει την αναγκαστική εκτέλεση, και όχι η απλή αναγνωριστική αγωγή, αίτημα της οποίας είναι μόνον η αναγνώριση υπάρξεως αξιώσεως και δεν ενέχει όχληση προς εκπλήρωση της παροχής.
6. Επειδή, στην κρινόμενη υπόθεση, με την από 25.1.1999 αγωγή του κατά του Δημοσίου ο ενάγων και ήδη αναιρεσίβλητος, ο οποίος διατηρεί χοιροστάσιο στην τοποθεσία «Φυτό» της κτηματικής περιφέρειας της κοινότητας Αφρατίου Νομού Ευβοίας, ζήτησε να υποχρεωθεί το εναγόμενο και ήδη αναιρεσείον Δημόσιο να του καταβάλει με το νόμιμο τόκο από την επίδοση της αγωγής και έως την πλήρη εξόφληση : α) ποσό 38.000.000 δρχ. ως αποζημίωση για τη ζημία που υπέστη από παράνομες πράξεις και παραλείψεις των οργάνων του Δημοσίου (της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας και του Δασαρχείου Χαλκίδας) εξαιτίας πυρκαγιάς που εκδηλώθηκε στις 4-7-1998 σε δασική έκταση στη θέση «Πολυτήρα» της κοινότητας Πισσώνα Νομού Ευβοίας (άρθρο 105 του Εισ.Ν.Α.Κ) και β) ποσό 20.000.000 δρχ. ως χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη (άρθρο 932 του Αστικού Κώδικα), δηλαδή συνολικά ποσό 58.000.000 δρχ. Το διοικητικό πρωτοδικείο, κρίνοντας επί της αγωγής αυτής, όπως το αίτημά της περιορίστηκε από καταψηφιστικό σε αναγνωριστικό με το από 20.1.2000 υπόμνημα, έκαμε εν μέρει δεκτή την πιο πάνω αγωγή και αναγνώρισε ότι το Δημόσιο όφειλε να καταβάλει στο αναιρεσίβλητο εντόκως από την επίδοση σ’ αυτό της αγωγής συνολικό ποσό 160.686 ευρώ (110.686 ευρώ ως αποζημίωση και 50.000 ευρώ ως χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης). Ύστερα από έφεση που άσκησε το Δημόσιο, το διοικητικό εφετείο, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, έκαμε εν μέρει δεκτή την έφεση αυτή και μεταρρύθμισε την πρωτόδικη απόφαση περιορίζοντας το ποσό της χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης σε 15.000 ευρώ και το συνολικό ποσό σε 125.686 ευρώ. Ειδικώς, ως προς το αίτημα για την αναγνώριση οφειλής τόκων το διοικητικό εφετείο έκρινε ότι «ο νόμος δεν συνδέει την έννομη συνέπεια της τοκογονίας λόγω επιδικίας προς το καταψηφιστικό αίτημα της αγωγής, αλλά μόνο προς τη γένεση της επιδικίας και συνεπώς δεν συντρέχει λόγος διαφοροποιήσεως ως προς το ζήτημα αυτό της καταψηφιστικής από την αναγνωριστική αγωγή (ως τέτοιας νοούμενης και της αγωγής της οποίας το αρχικό καταψηφιστικό αίτημα περιορίστηκε σε αναγνωριστικό), δεδομένου ότι η τελευταία δεν έχει επικουρικό χαρακτήρα έναντι της πρώτης, τέμνει δε και αυτή τη διαφορά ως προς την ύπαρξη της απαιτήσεως με δύναμη δεδικασμένου». Με τις σκέψεις δε αυτές, το διοικητικό εφετείο επικύρωσε την πρωτόδικη απόφαση κατά το αντίστοιχο μέρος της (που είχε δεχθεί το αίτημα για αναγνώριση οφειλής τόκων). Με την κρίση του αυτή ως προς την αναγνώριση οφειλής τόκων το διοικητικό εφετείο ορθώς ερμήνευσε και εφάρμοσε την ουσιαστικού δικαίου προαναφερόμενη διάταξη του άρθρου 21 του κ.δ της 26.6/10.7.1944, σύμφωνα με όσα έχουν εκτεθεί στη σκέψη 5 ως προς την έννοια της διάταξης αυτής. Συνεπώς, το αναιρεσείον Δημόσιο με το μοναδικό λόγο αναιρέσεως (άρθρο 56 παρ.1 περ.δ΄ του π.δ. 18/1989) αβασίμως υποστηρίζει τα αντίθετα και θα έπρεπε, κατ’ ακολουθίαν, να απορριφθεί η κρινόμενη αίτηση. Κατά τη γνώμη όμως της μειοψηφίας, η κρίση αυτή του διοικητικού εφετείου δεν είναι νόμιμη και θα έπρεπε να γίνει δεκτή η κρινόμενη αίτηση.
7. Επειδή, κατά την έννοια των διατάξεων 100 παρ. 1 περίπτ. ε΄ του Συντάγματος και 6 περίπτ. ε΄ και 48 παρ. 2 του Κώδικα «περί του κατά το άρθρον 100 του Συντάγματος Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου», ο οποίος κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του ν. 345/1976 (Α΄ 141), ιδρύεται η δικαιοδοσία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου ως προς την άρση αμφισβήτησης για την έννοια διατάξεων τυπικού νόμου, όταν τα ανώτατα δικαστήρια που εξέδωσαν τις αντίθετες αποφάσεις αντιμετώπισαν και επέλυσαν το ίδιο νομικό ζήτημα, ερμηνεύοντας τις ίδιες διατάξεις τυπικού νόμου και όχι διαφορετικές ή σε συνδυασμό με διαφορετικές το καθένα διατάξεις, διότι στην περίπτωση αυτή, οι εκατέρωθεν ερμηνευτικές εκδοχές δεν είναι ασύμβατες, με συνέπεια να μη προκύπτει μεταξύ τους αντίθεση (Α.Ε.Δ 32/20008, 8/2004, 2/2003).
8. Επειδή, το Β2 Πολιτικό Τμήμα του Αρείου Πάγου, με την 787/2007 απόφαση, παρέπεμψε στην τακτική Ολομέλεια του Αρείου Πάγου κατ’ άρθρο 563 παρ.2 εδ. β΄ του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας το λόγο της αίτησης αναίρεσης του Ελληνικού Δημοσίου που έπληττε την κρίση της 9892/2005 απόφασης του Εφετείου Αθηνών ως προς την αναγνώριση οφειλής από το Δημόσιο τόκων στην περίπτωση μετατροπής (περιορισμού) της εναντίον του αγωγής από καταψηφιστική σε αναγνωριστική, λόγω δημιουργίας ζητήματος γενικότερου ενδιαφέροντος εξαιτίας της διαφορετικής ερμηνευτικής προσέγγισης του όρου «αγωγή» στη διάταξη του άρθρου 21 του δ/τος της 26-6/10-7-1944 από τον Άρειο Πάγο και το Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 88 παρ.2 του Συντάγματος. Με τη 10/2008 απόφαση η τακτική Ολομέλεια του Αρείου Πάγου έκρινε τα εξής : από τη διάταξη του άρθρου 21 του δ/τος της 26.6./10.7.1944 σε συνδυασμό προς τις διατάξεις των άρθρων 340, 341, 345 και 346 Α.Κ προκύπτει ότι επί χρηματικής οφειλής του Δημοσίου μοναδικό γενεσιουργό λόγο της υποχρεώσεως αυτού προς πληρωμή τόκων υπερημερίας αποτελεί η επίδοση αντιγράφου αγωγής. Ως «αγωγή» νοείται εν προκειμένω η καταψηφιστική αγωγή, η επίδοση της οποίας επιφέρει έναρξη τοκοφορίας. Η επίδοση καταψηφιστικής αγωγής, της οποίας το αίτημα περιορίστηκε εν συνεχεία σε απλώς αναγνωριστικό, δεν αρκεί για να γεννηθεί η υποχρέωση του Δημοσίου προς τοκοδοσία κατά το άρθρο 346 Α.Κ, αφού η αγωγή αυτή θεωρείται μη ασκηθείσα ως προς το καταψηφιστικό της αίτημα (άρθρο 295 παρ.1 Κ.Πολ.Δ.). Εξάλλου, η επίδοσή της εξακολουθεί μεν να ισχύει ως όχληση, δεν γεννά όμως υποχρέωση του Δημοσίου για πληρωμή τόκων υπερημερίας κατά τα άρθρα 340 και 345 Α.Κ. Και τούτο, διότι η υποχρέωση αυτή δεν γεννάται με την όχληση αλλά μόνο με την επίδοση της αγωγής. Τελικώς ο Άρειος Πάγος, με την προαναφερόμενη απόφασή του (10/2008), δέχθηκε ότι το εφετείο με την κρίση του ως προς την αναγνώριση οφειλής τόκων από το Δημόσιο παραβίασε, με εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή, τη διάταξη του άρθρου 21 του ως άνω Κώδικα (δ/μα 26-6/10-7-1944 ) και έκρινε βάσιμο τον παραπεμφθέντα στην Ολομέλεια λόγο αναιρέσεως με τον οποίο, υπό την επίκληση του άρθρου 559 αρ. 1 του Κ.Πολ.Δ, καταλογιζόταν στο εφετείο η ανωτέρω πλημμέλεια. Η κρίση όμως αυτή του Αρείου Πάγου ως προς την έννοια του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου είναι αντίθετη προς την κρίση του Συμβουλίου της Επικρατείας την εκφερόμενη με την παρούσα απόφαση· τούτο δε, διότι όπως προκύπτει από την ανωτέρω απόφαση του Αρείου Πάγου, την πιο πάνω διατυπωθείσα κρίση του εξέφερε ο Άρειος Πάγος καθ’ ερμηνεία αποκλειστικώς της διάταξης του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου. Η αναφορά δε στην απόφαση αυτή και των διατάξεων των άρθρων 340, 341, 345 και 346 του Αστικού Κώδικα έγινε, όχι υπό την εκδοχή ότι και αυτές διέπουν την επίδικη περίπτωση και τυγχάνουν συνεφαρμοστέες, αλλά προς αιτιολόγηση του πορίσματος, στο οποίο κατέληξε το ανώτατο αυτό δικαστήριο καθ΄ ερμηνεία της –μόνης εφαρμοσθείσης– διατάξεως του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου και δε διαφοροποιεί σε τίποτε το νομικό ζήτημα που αντιμετώπισε η απόφαση αυτή από το ίδιο ακριβώς νομικό ζήτημα που αντιμετωπίζει η παρούσα απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, το ζήτημα δηλαδή της οφειλής από το Δημόσιο νόμιμων τόκων σε περίπτωση άσκησης κατ’ αυτού αναγνωριστικής αγωγής (πρβ. Α.Ε.Δ 32/2008, 10, 14/2005, 8/2004, 5/2002, 27, 32/1999). Επομένως, πρέπει να παραπεμφθεί το ζήτημα της έννοιας της διάταξης του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου (κ.δ. της 26-6/10-7-1944) στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο για να αρθεί η πιο πάνω αμφισβήτηση σύμφωνα με τα άρθρα 100 παρ.1 περίπτ. ε΄ του Συντάγματος και 48 παρ.2 του Κώδικα περί του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου. Μειοψήφησαν οι Σύμβουλοι Θωμάς Παπαευαγγέλου, Αναστάσιος Γκότσης, Ιωάννης Ζόμπολας και Βασίλειος Γρατσίας, οι οποίοι διατύπωσαν τη γνώμη ότι δε συντρέχει περίπτωση παραπομπής του πιο πάνω ζητήματος στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, διότι δεν υπάρχει αμφισβήτηση ως προς την έννοια ίδιας διάταξης τυπικού νόμου, αφού ο Άρειος Πάγος δεν ερμήνευσε αποκλειστικά και μόνο τη διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα των νόμων περί δικών του Δημοσίου αλλά σε συνδυασμό και με άλλες τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα (πρβ .ΑΕΔ 3/2006, 2/2003, 35/2001, 4, 7/1999).
Σημείωμα
Κατά τα τελευταία χρόνια και με ερμηνευτικό καταλύτη τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, έχει διαμορφωθεί μια νομολογιακή τάση «εκκαθάρισης» των δικονομικών προνομίων που αναγνωρίζονται, συχνά με παρωχημένες διατάξεις, υπέρ του Δημοσίου, όταν δεν δικαιολογούνται από κάποιο λόγο δημοσίου συμφέροντος και, κατά τούτο, αντίκεινται στην αρχή της δικονομικής ισότητας που κατοχυρώνει το Σύνταγμα και η ΕΣΔΑ (βλ. αντί πολλών Κ. Χρυσόγονου, Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, 3η έκδ., 2007, σ. 456-457, Ν. Νίκα, Η αρχή της ισότητας των όπλων και τα διαδικαστικά προνόμια του Δημοσίου στην πολιτική δίκη, Αρμ 2004, σ. 325 επ., Γ. Παραρά, Δικονομικά προνόμια του Δημοσίου και ΕΣΔΑ, ΔτΑ 2003, σ. 269 επ.). Νομολογιακό ορόσημο υπήρξαν οι αποφάσεις ΣτΕ Ολ. 2807/2002 (ΤοΣ 2002, σ. 721 επ., με παρατηρήσεις Απ. Παπακωνσταντίνου) και ΑΠ Ολ. 12/2002 (ΝοΒ 2003, σ. 659), με τις οποίες Συμβούλιο της Επικρατείας και Άρειος Πάγος συνέκλιναν στην κρίση ότι είναι αντισυνταγματική η προνομιακή υπέρ του Δημοσίου αναστολή των δικονομικών προθεσμιών κατά τη διάρκεια των δικαστικών διακοπών. Ουσιώδεις αποκλίσεις παρουσιάζει, ωστόσο, η νομολογία των δύο ανώτατων δικαστηρίων σε ζητήματα τοκοφορίας των αξιώσεων σε βάρος του Δημοσίου –και, ίσως σημαντικότερο, των φορέων που δικονομικά εξομοιώνονται μ’ αυτό. Έτσι, με την απόφαση ΣτΕ Ολ. 3141/2006 (Δ 2007, σ. 155 επ., με παρατηρήσεις Κ. Μπέη), κρίθηκε ότι για την έναρξη της τοκογονίας αρκεί η άσκηση αναγνωριστικής αγωγής, ενώ η ΑΠ Ολ. 10/2008 (ΘΠΔΔ 2008, σ. 823 επ., με παρατηρήσεις Χρ. Διβάνη) έκρινε αντίθετα ότι απαιτείται η επίδοση καταψηφιστικής αγωγής. Πρόσφατα, εξάλλου, κρίθηκε με την απόφαση ΣτΕ Ολ. 1663/2009 ότι ο νομοθετικός καθορισμός του επιτοκίου, νόμιμου και υπερημερίας, για τις οφειλές του Δημοσίου στο, χαμηλότερο του γενικά ισχύοντος, ποσοστό του 6% αντίκειται στο Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Αντίθετα είχε κρίνει η ΑΠ Ολ. 3/2006 (ΤοΣ 2006, σ. 553 επ., με παρατηρήσεις Αντ. Ανδρουτσοπούλου) σε υπόθεση που τελικά οδήγησε στην καταδικαστική απόφαση του ΕΔΔΑ της 22.5.2008, Μεϊδάνης κατά Ελλάδας (Δ 2008, σ. 1095 επ., με παρατηρήσεις Κ. Μπέη, σ. 704 επ., βλ. γενικότερα Απ. Γέροντα, Η αντισυνταγματικότητα και η μη συμβατότητα του προσδιορισμού του τόκου υπερημερίας σε 6% κατά το άρθρο 21 του Δ/τος της 26.6/10.7.1944 προς τις διατάξεις της ΕΣΔΑ και του κοινοτικού δικαίου, ΔιΔικ 2008, σ. 273 επ.).
Με τη σχολιαζόμενη απόφαση, η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν προβαίνει σε έλεγχο συνταγματικότητας, αλλά, ερμηνεύοντας υπό το φως της παραπάνω νομολογίας τη σχετική διάταξη του άρθρου 21 του Κώδικα Δικών του Δημοσίου, διατυπώνει την άποψη ότι, επί οφειλών του Δημοσίου, έναρξη τοκοφορίας επιφέρει η επίδοση και αναγνωριστικής απλώς αγωγής. Ενόψει της αντίθετης ερμηνείας του Αρείου Πάγου, ο οποίος για την έναρξη τοκοφορίας απαιτεί επίδοση καταψηφιστικής αγωγής, το ζήτημα της έννοιας της παραπάνω διάταξης παραπέμφθηκε προς επίλυση στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 100 παρ. 1 στοιχ. ε΄ Συντ.
Ακρίτας Καϊδατζής

Memoranda sunt Servanda? H συνταγματικότητα του νόμου 3845/2010 και του μνημονίου για τα μέτρα εφαρμογής των συμφωνιών με ΔΝΤ, ΕΕ και ΕΚΤ

Γιώργος Σ.Π. Κατρούγκαλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Δ.Π.Θ.

Memoranda sunt Servanda? H συνταγματικότητα του νόμου 3845/2010 και του μνημονίου για τα μέτρα εφαρμογής των συμφωνιών με ΔΝΤ, ΕΕ και ΕΚΤ
Οι αλλοδαποί που δανείζουν χρήματα σε κάποιο κράτος δεν μπορούν να μην περιμένουν ότι θα επηρεαστούν αρνητικά από τυχόν δυσπραγία του κράτους αυτού. (…) Δεν μπορούν, για παράδειγμα, να περιμένουν από το Κράτος να κλείσει τα σχολεία, τα πανεπιστήμια και τα δικαστήρια, να διαλύσει την αστυνομία, να παραμελήσει τις δημόσιες υπηρεσίες και να εκθέσει το λαό του σε συνθήκες χάους και αναρχίας μόνο και μόνο για να ικανοποιήσει τους δανειστές του, αλλοδαπούς ή ημεδαπούς»
Δήλωση της Νότιας Αφρικής στην προπαρασκευαστική Επιτροπή της Συνθήκης της Χάγης για την Κωδικοποίηση του Διεθνούς Δικαίου (1930)[1]
Διάγραμμα
Στις 6 Μαΐου δημοσιεύθηκε ο νόμος 3845/2010 (ΦΕΚ Α΄ 65/06.05.2010) «Μέτρα για την εφαρμογή του μηχανισμού στήριξης της ελληνικής οικονομίας από τα κράτη – μέλη της Ζώνης του ευρώ και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο», ο οποίος ενσωματώνει, ως παράρτημα 3, το σχέδιο προγράμματος των οικονομικών μέτρων που επιβλήθηκαν στη χώρα, ήτοι το περίφημο «Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής» και το Μνημόνιο Συνεννόησης στις Συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής».
Πριν από την αξιολόγηση της συνταγματικότητας των νέων ρυθμίσεων του νόμου, είναι αναγκαίο να προηγηθεί η εξέταση της νομικής φύσης του χρέους αλλά και του εν λόγω μνημονίου. Σχηματικά, διαμορφώνονται τρεις προσεγγίσεις του δημόσιου χρέους και της αδυναμίας αποπληρωμής του στην διεθνή θεωρία και πρακτική:
· Κατά το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) και μεγάλο τμήμα της αγγλοσαξονικής θεωρίας, το δημόσιο χρέος δεν διαφοροποιείται ουσιωδώς από τις συμβατικές ιδιωτικές σχέσεις: όταν το κράτος αποτυγχάνει να πληρώσει τα χρέη του, πρέπει να αντιμετωπιστεί όπως οποιαδήποτε άλλη αποτυχημένη επιχείρηση, ενώ η απόλυτη προτεραιότητα δίδεται στην εξασφάλιση των συμφερόντων των δανειστών[2].
· Κατά την μάλλον κρατούσα στο διεθνές δίκαιο θέση, τα κράτη μπορούν να αποκλείσουν ή να αναστείλουν την αποπληρωμή των χρεών τους με μονομερή τους πράξη, η οποία αξιολογείται με βάση, κυρίως, το κριτήριο της ύπαρξης έκτακτης ανάγκης. Απόλυτη προτεραιότητα δίδεται στην εξυπηρέτηση των κοινωνικών αναγκών της πολιτείας.
· Τέλος, από χώρες ιδίως του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου, προβάλλεται το αίτημα διαγραφής των χρεών όχι λόγω αδυναμίας αποπληρωμής των δανειοληπτριών, αλλά λόγω του ίδιου του αντιδημοκρατικού ή άλλως καταχρηστικού χαρακτήρα τους (odiousdebt).
Στο εσωτερικό του πρώτου ρεύματος το βασικό πρόβλημα εντοπίζεται στην έλλειψη ενός ρυθμιστικού πλαισίου και ενός μηχανισμού κυρώσεων που θα εξασφαλίζουν την ομαλότητα στις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές και ιδίως τη φερεγγυότητα των κρατών έναντι των δανειστών[3], η οποία εξασφαλιζόταν τις παλαιότερες εποχές με την πολιτική των κανονιοφόρων. Στο πλαίσιο αυτό, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) έχει προτείνει, μέσω της εκτελεστικής του Αντιπροέδρου A. Kruger, την δημιουργία ενός μηχανισμού πτώχευσης με την ονομασία “SovereignDebtRestructuringMechanism” (SDRM), που θα περιλαμβάνει δεσμευτικούς κανόνες επαναδιαπραγμάτευσης[4] του χρέους, με το ίδιο να έχει τις αρμοδιότητες ενός διεθνούς δικαστηρίου πτωχεύσεων[5]. Ύπατος στόχος του προτύπου αυτού είναι η διατήρηση της πιστοληπτικής ικανότητας του κράτους και η κατά προτεραιότητα ικανοποίηση των πιστωτών του. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στο πρότυπο της εταιρικής πτώχευσης, όπως έχει τροποποιηθεί και εφαρμόζεται στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, κατά το αμερικανικό δίκαιο[6].
Θεωρητικά, οι συνέπειες της αποπληρωμής στην εθνική οικονομία των κρατών-οφειλετών συνυπολογίζονται, υπό το πρίσμα όμως του δόγματος της πάση θυσία επιβολής μακροικονομικής σταθερότητας μέσω του τριπτύχου: λιτότητα, ιδιωτικοποιήσεις και απορρύθμιση της αγοράς εργασίας. Αυτές οι διαρθρωτικές αλλαγές, που αποτελούν προϋπόθεση για τη χορήγηση του δανείου[7], συνιστούν τη λεγόμενη «συναίνεση της Ουάσινγκτον» («Washington consensus», έδρας τόσο του ΔΝΤ όσο και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και ο Σόρος έχει αποκαλέσει τη νεοφιλελεύθερη αυτή συνταγή «φονταμενταλισμό της αγοράς»[8].
Πέραν της πολιτικής αντίθεσης που μπορεί να έχει κανείς στο συγκεκριμένο πρότυπο, η βασική του αδυναμία από νομική άποψη είναι ότι παραγνωρίζει ότι τα κράτη δεν μπορούν να εξομοιωθούν με απλές επιχειρήσεις και αυτό όχι για λόγους αναγόμενους απλώς στην βεστφάλεια κυριαρχία τους, αλλά κυρίως γιατί ο βασικός νομιμοποιητικός λόγος ύπαρξης τους έγκειται στην εκπλήρωση των κοινωνικών τους σκοπών, πράγμα που το διεθνές δίκαιο οφείλει να σέβεται[9].
Το δεύτερο ρεύμα αντανακλά την κρατούσα μέχρι σήμερα προσέγγιση του Διεθνούς Δικαίου, όπως υιοθετείται όχι μόνον από την θεωρία στην ηπειρωτική Ευρώπη[10] αλλά και από την Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου των Ηνωμένων Εθνών. Το εξωτερικό δημόσιο χρέος, ως «sovereigndebt», συνάπτεται με διεθνείς συμβάσεις. Αυτές από συνταγματικής πλευράς μπορούν να καταγγελθούν οποτεδήποτε μονομερώς, στο πλαίσιο άσκησης κρατικής κυριαρχίας, όπως όλες οι συμβάσεις. Η νομιμότητα της καταγγελίας από πλευράς διεθνούς δικαίου εξαρτάται, κατά την μάλλον επικρατούσα άποψη, από την ύπαρξη σχετικής κατάστασης ανάγκης.
Τα παραπάνω γίνονται αποδεκτά τόσο από την Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου των ΗΕ όσο και το Διεθνές Δικαστήριο. Η πρώτη έχει συντάξει σχέδιο σύμβασης για την Ευθύνη των Κρατών από Παράνομες Πράξεις, που έγινε δεκτό από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 12 Δεκεμβρίου του 2001, χωρίς όμως ακόμη να έχει λάβει τη μορφή διεθνούς σύμβασης[11]. Σύμφωνα με το άρθρο 25 παρ. 1 του σχεδίου, τα κράτη μπορούν να επικαλεστούν κατάσταση ανάγκης ως λόγο μη συμμόρφωσης σε διεθνή τους υποχρέωση, εφόσον αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να εξασφαλισθεί ένα ζωτικό τους συμφέρον έναντι άμεσου και επικείμενου κινδύνου. Παρόμοιος εθιμικός κανόνας φαίνεται ότι έχει ήδη αναγνωριστεί από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ)[12].
Στην πραγματικότητα, πρόκειται μάλλον για γενική αρχή του δικαίου (saluspopulisupremalexest), που διατρέχει όλους τους δικαιικούς κλάδους[13]. Όπως παρατηρούσε εύστοχα ο Ιωάννης Γιούπης ως εκπρόσωπος του Ελληνικού Κράτους ενώπιον του Μόνιμου Διεθνούς Δικαστηρίου το 1938, όταν τα κράτη βαρύνονται με υποχρεώσεις έναντι των οφειλετών τους, τις οποίες δεν μπορούν να εκπληρώσουν παράλληλα με τις υποχρεώσεις τους έναντι του λαού τους, είναι υποχρεωμένα να ικανοποιήσουν κατά προτεραιότητα τις βασικές κοινωνικές ανάγκες, έστω και με βλάβη των πιστωτών[14].
Η περίπτωση της επαναδιαπραγμάτευσης χρέους από την Αργεντινή εντάσσεται σε αυτό το νομικο-πολιτικό πλαίσιο. Μετά από μια απέλπιδα προσπάθεια να ικανοποιήσει τους δανειστές της και στη συνέχεια της πλήρους αποτυχίας των σχετικών προγραμμάτων του ΔΝΤ[15], εκδόθηκε η πράξη 25.561 της 6ης Ιανουαρίου 2002 που κήρυξε κατάσταση «έκτακτης ανάγκης στην κοινωνική, οικονομική, διοικητική, οικονομική και συναλλαγματική πολιτική». Στη συνέχεια, με το Διάταγμα 256/2002 της 6ης Φεβρουαρίου του 2002 ανεστάλη η πληρωμή του εξωτερικού χρέους, με σκοπό την επαναδιαπράγματευση και την επαναδιάρθρωση του. Με τον τρόπο αυτό ουσιαστικά διαγράφηκαν τα δύο τρίτα του αργεντινού χρέους[16].
Παρά την κριτική που ασκήθηκε εναντίον τους από μεγάλο τμήμα της αμερικανικής θεωρίας[17], οι εν λόγω πράξεις κρίθηκαν σύμφωνες με το διεθνές δίκαιο από εθνικά και διεθνή δικαστήρια[18]. Για παράδειγμα, το Διεθνές Κέντρο για την Διευθέτηση Επενδυτικών Διαφορών (InternationalCentreforSettlementofInvestmentDisputes –ICSID-) το οποίο αποτελεί δικαιοδοτικό όργανο της Παγκόσμιας Τράπεζας, σε απόφαση του της 3ης Οκτωβρίου 2006 επί της υπόθεσης LG&EEnergyCorp κατά της Δημοκρατίας της Αργεντινής δέχθηκε ότι η τελευταία μπορούσε να επικαλεστεί κατάσταση ανάγκης για την περίοδο 2001 έως 2003 ως λόγο καταγγελίας σχετικής διμερούς συνθήκης με τις ΗΠΑ[19].
Το ιταλικό ακυρωτικό έκρινε, επίσης, ότι η εν λόγω πράξη αποτελούσε άσκηση κυριαρχικής αρμοδιότητας και ότι τα συμφέροντα της οργανωμένης από το κράτος κοινότητας έχουν απόλυτο προβάδισμα έναντι αντίθετων συμφερόντων, πράγμα που αποκλείει τον νομικό τους έλεγχο από αλλοδαπά δικαστήρια, ως actaiureimperii[20]. Και το γερμανικό ομοσπονδιακό συνταγματικό δικαστήριο θεώρησε ότι δεν υφίσταται υποχρέωση του γερμανικού κράτους για προστασία δικαιωμάτων πολιτών του (Schutzpflicht) που πλήττονταν από την εν λόγω πράξη[21].
Το τρίτο ρεύμα είναι πιο ριζοσπαστικό. Έλκει την καταγωγή του από την καταγγελία του τσαρικού χρέους από τη Σοβιετική Ένωση το 1921, με την αιτιολογία ότι «κανείς λαός δεν είναι υποχρεωμένος να πληρώνει χρέη-αλυσίδες που έφερε για αιώνες»[22]. Στις τελευταίες δεκαετίες αναδείχθηκε στις πολιτικές διεκδικήσεις των χωρών του Τρίτου Κόσμου για τη διαγραφή των χρεών τους, στο πλαίσιο του γενικότερου αιτήματος για την δημιουργία μιας δικαιότερης διεθνούς οικονομικής τάξης[23]. Το αίτημα αυτό, όμως, έχει ήδη υιοθετηθεί από ευρύτερους κύκλους, συμπεριλαμβανομένης της καθολικής εκκλησίας[24] και του Γραφείου του Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα[25]. Το βασικό κανονιστικό επιχείρημα του ρεύματος είναι ότι το διεθνές δίκαιο δεν πρέπει να προστατεύει ένα «επονείδιστο χρέος» (“odiousdebt”)[26].
Το γιατί και πότε ένα χρέος καθίσταται «επονείδιστο» δεν αποτελεί αντικείμενο ομοφωνίας ακόμη και στο εσωτερικό του ρεύματος αυτού. Άλλοι θεωρητικοί θέτουν ως αναγκαία προϋπόθεση το δάνειο να έχει συναφθεί από ένα μη δημοκρατικό καθεστώς, προς αποκλειστικό όφελος των αυταρχών του, άλλοτε υποστηρίζεται ότι το γεγονός και μόνον ότι οι τράπεζες ή οι διεθνείς δανειστές ήταν συνυπεύθυνοι για την διόγκωσή του (με την επιβολή, π.χ., υπέρογκων επιτοκίων), νομιμοποιεί την επαναδιαπραγμάτευση του, ιδίως εάν υφίσταται αδυναμία αποπληρωμής χωρίς σοβαρές κοινωνικές συνέπειες[27].
Η επαναδιαπραγμάτευση του χρέους του Ισημερινού αποτελεί το βασικό παράδειγμα εφαρμογής της θεωρίας αυτής στην πράξη. Ο Πρόεδρος Κορέα συγκρότησε το 2007 μια Διεθνή Επιτροπή Εξέτασης του Δημόσιου Χρέους, «με σκοπό την διερεύνηση της νομιμότητας, νομιμοποίησης, διαφάνειας, ποιότητας και αποτελεσματικότητας του»[28], η οποία στην από 20/11/2008 Έκθεση της διαπίστωσε μια σειρά παρανομιών και παραβάσεων[29]. Βάσει των πορισμάτων της Έκθεσης, ο Κορέα σταμάτησε την πληρωμή των κρατικών ομολόγων του έτους 2012 τον Δεκέμβριο του 2008 και των κρατικών ομολόγων του 2030 τον Φεβρουάριο του 2009. Ήταν η πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία όπου ένα κράτος διέγραψε μονομερώς δημόσιο χρέος χωρίς να επικαλεστεί κατάσταση ανάγκης που να επιβάλει την επαναδιαπραγμάτευση του[30]. Ήδη, κατόπιν συμφωνίας με τους δανειστές του, ο Ισημερινός έχει εξαγοράσει ένα μεγάλο τμήμα του χρέους στο 30% μόλις της αρχικής του τιμής[31].
Ο νόμος περιλαμβάνει τέσσερα παραρτήματα. Το δύο πρώτα είναι η Δήλωση των Αρχηγών Κρατών και Κυβερνήσεων της Ευρωζώνης της 25ης Μαρτίου 2010, με την οποία αποφασίστηκε η δημιουργία μηχανισμού στήριξης και η Δήλωση Στήριξης των ίδιων της 11ης Απριλίου 2010. Ως Παραρτήματα III και IV ενσωματώνεται το «σχέδιο προγράμματος» του μηχανισμού στήριξης, που αποτελείται από δύο κείμενα με την ονομασία «Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής» και «Μνημόνιο Συνεννόησης στις Συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής», το οποίο διαμορφώθηκε με διαπραγματεύσεις μεταξύ αφενός του Υπουργού Οικονομικών και του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας και αφετέρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.
Από τα κόμματα της αριστεράς (αρχικά από το ΚΚΕ, στη συνέχεια και από το Συνασπισμό) τέθηκε θέμα κύρωσης των «μνημονίων» αυτών με την διαδικασία του άρθρου 28 παρ. 2 για τις συνθήκες που αναγνωρίζουν σε διεθνείς οργανισμούς αρμοδιότητες που προβλέπονται από το Σύνταγμα. Η θέση αυτή δεν ήταν συνταγματικά ορθή, όχι διότι η εφαρμογή των μνημονίων δεν έχει επιπτώσεις στην άσκηση της λαϊκής κυριαρχίας και σε συνταγματικά δικαιώματα (έχει, προφανώς, βαρύτατες), αλλά γιατί αυτά δεν αποτελούν διεθνή συνθήκη, σύμβαση ή συμφωνία, κατά την έννοια του άρθρου 28 παρ. 1[32].
Και τούτο γιατί τα ελάχιστα αναγκαία εννοιολογικά στοιχεία της διεθνούς συνθήκης, κατά το σύνταγμα και το διεθνές δίκαιο είναι α) να περιέχει αυτή κανόνες δικαίου και β) τα υποκείμενα του διεθνούς δικαίου τα οποία συμβάλλονται να στοχεύουν να προσδώσουν διεθνή νομική δεσμευτικότητα στους εν λόγω κανόνες. Και τα δύο αυτά στοιχεία ελλείπουν από τα μνημόνια[33]. Αυτά χαρακτηρίζονται από τον ίδιο το νόμο ως «σχέδιο προγράμματος[34]», ενώ τα ίδια προσδιορίζουν τις προβλέψεις τους ως «σχέδιο δράσης».
Άλλωστε, το ΔΝΤ διαμορφώνει τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής, όπως το υπό κρίση, κατόπιν σχετικής «επιστολής πρόσκλησης» του ενδιαφερόμενου κράτους (letterofintent) που εγκρίνεται στη συνέχεια με απόφαση του Εκτελεστικού του Συμβουλίου. Είναι τα δύο αυτά κείμενα (επιστολή πρόθεσης του κράτους και απόφαση του ΔΝΤ) που συνιστούν από κοινού τη διεθνή συμφωνία δανείου[35] και όχι τα μνημόνια, τα οποία αποτελούν απλά προπαρασκευαστικά έγγραφα. Στην παρούσα περίπτωση, η σχετική επιστολή του Υπουργού Οικονομικών και του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας συζητήθηκαν στο Εκτελεστικό Συμβούλιο του Ταμείου την 9η Μαΐου, δηλαδή τρεις μέρες μετά την δημοσίευση του νόμου[36].
Με αυτόν τον τρόπο το ΔΝΤ εμφανίζεται να μην αναμιγνύεται στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών, αλλά απλώς ανταποκρίνεται στην πρόσκληση της «επιστολής προθέσεων». Άλλωστε, η εφαρμογή των επιταγών του δεν εξαρτάται από την δεσμευτική εφαρμογή κανόνων σύμβασης, αλλά από την ανάγκη του κράτους για χρηματοδότηση. Η δε συμμόρφωση του τελευταίου εξασφαλίζεται από το γεγονός ότι η εκταμίευση του συναλλάγματος γίνεται σε δόσεις και κατόπιν ελέγχων από εκπροσώπους του ΔΝΤ όχι μόνον της εξέλιξης των οικονομικών μεγεθών αλλά και –κυρίως- της υιοθέτησης των θεσμικών διαρθρωτικών αλλαγών που υπαγορεύει.
Πάντως, ενόψει του ότι κατ’αυτόν τον τρόπο η κυριαρχία του δανειζομένου κράτους υφίσταται εν τοις πράγμασι[37] σημαντικότατους περιορισμούς[38], αν και τυπικά δεν υφίσταται παραχώρηση αρμοδιοτήτων στο ΔΝΤ, πιστότερο στο πνεύμα του Συντάγματος θα ήταν η τελική συμφωνία με τον οργανισμό (αν και όχι τα μνημόνια) να υπαχθεί στην παρ. 2 του άρθρου 28 και να κυρωθεί με πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών. Σημειωτέον ότι η εν λόγω σύμβαση δεν έχει έλθει προς κύρωση στη Βουλή και κατά πάσα πιθανότητα απλώς θα ανακοινωθεί σε αυτή, όπως προβλέπεται με το άρθρο μόνο παράγραφος 9 του νόμου 3847/2010. (Για την αντισυνταγματικότητα της πρόβλεψης αυτής βλ. παρακάτω, Β-3).
Συνοψίζοντας: τα μνημόνια δεν αποτελούν διεθνή συνθήκη, ούτε περιλαμβάνουν κανόνες δικαίου. Αποτελούν κείμενα πολιτικής μόνον δεσμευτικότητας, στο βαθμό, βεβαίως, που είναι συμβατά με το Σύνταγμα και τους λοιπούς υπερνομοθετικής ισχύος κανόνες. Η ενσωμάτωση τους, ως παραρτήματα, στο ν. 3845/10, τους προσδίδει μεν τυπική ισχύ νόμου (αν και όχι διεθνούς συνθήκης), δεν τα μετατρέπει όμως και σε ουσιαστικό νόμο, ακριβώς γιατί οι προβλέψεις τους δεν συνιστούν κανονιστικές ρυθμίσεις αλλά απλές προγραμματικές και κατευθυντήριες κατευθύνσεις.
Κατά την αιτιολογική έκθεση του νόμου, οι διατάξεις του άρθρου δεύτερου αποτελούν νόµο πλαίσιο για την εφαρµογή του «προγράµµατος στήριξης». Κατά την παρ. 1. α. του άρθρου αυτού, «με προεδρικά διατάγματα, που εκδίδονται ύστερα από πρόταση του Υπουργού Οικονομικών και του κατά περίπτωση αρμόδιου Υπουργού, λαμβάνονται όλα τα ενδεικνυόμενα μέτρα δημοσιονομικής πολιτικής, με τη συμπλήρωση, την κατάργηση ή την τροποποίηση των κειμένων διατάξεων, για την επίτευξη των στόχων του προγράμματος του προηγούμενου άρθρου».
Σύμφωνα με την παρ. 4 του άρθρου 43 του Συντάγματος «μπορεί να παρέχεται εξουσιοδότηση έκδοσης κανονιστικών διαταγμάτων για τη ρύθμιση των θεμάτων που καθορίζονται σ’ αυτούς σε γενικό πλαίσιο». Προϋπόθεση, επομένως, της συνταγματικότητας της εξουσιοδότησης είναι τα θέματα που αφορά να ρυθμίζονται από τον εξουσιοδοτικό νόμο, έστω και κατά γενικό τρόπο. Συνεπώς, το γεγονός ότι τα εν λόγω μνημόνια δεν αποτελούν συνθήκες και δεν περιέχουν κανόνες δικαίου, έχει ως άφευκτη συνέπεια ότι ο ν. 3845/2010 δεν πληροί τις αναγκαίες αρχές και κατευθύνσεις που απαιτούνται σύµφωνα µε τη συνταγματική διάταξη, διότι δεν περιλαμβάνει, ούτε αναφέρεται, σε κανένα πρωτεύοντα κανόνα δικαίου[39].
Δεν αποτυπώνεται, δηλαδή, σε αυτόν, έστω και κατά γενικό και συνοπτικό τρόπο, η ρύθμιση της ύλης του, αλλά δίδεται μια λευκή εξουσιοδότηση στην εκτελεστική εξουσία. Απουσιάζει, με άλλα λόγια, έστω και ένα minimum ουσιαστικής ρύθμισης του αντικειμένου της εξουσιοδότησης, πράγμα που δεν είναι συνταγματικά ανεκτό[40]. Όπως έγραφε ο Βενιζέλος, ο νόμος-πλαίσιο πρέπει να περιέχει τον «καθορισμό ενός γενικού πλαισίου, που ψηφίζεται από τη Βουλή και παρέχει τις γενικές κατευθύνσεις»[41], πράγμα που δεν συμβαίνει στην υπό κρίση περίπτωση.
Σε αυτό το σημείο διαφοροποιείται ο ν. 3845/2010 από τον μοναδικό, ουσιαστικά, άλλο νόμο-πλαίσιο της ελληνικής έννομης τάξης, τον κυρωτικό της συνθήκης προσχώρησης στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες ν. 945/1979, που ορίζει στο άρθρο 2 ότι με προεδρικά διατάγματα μπορούν να ρυθμίζονται τα ζητήματα προσαρμογής της νομοθεσίας στο κοινοτικό δίκαιο: η εν λόγω εξουσιοδότηση είναι θεμιτή, παρά το μεγάλο εύρος της, γιατί αναφέρεται στην προσαρμογή σε υφιστάμενους πρωτογενείς κανόνες δικαίου[42], που στην υπό κρίση περίπτωση ελλείπουν παντελώς.
Επιπλέον, λόγω της αοριστίας της εξουσιοδότησης (όλες οι διατάξεις της κείμενης νομοθεσίας μπορούν να τροποποιηθούν, αρκεί να είναι σχετικές με την επίτευξη των στόχων του προγράμματος, που περιλαμβάνουν όμως το σύνολο του πεδίου άσκησης κυβερνητικής πολιτικής) αυτή δεν είναι ειδική και ορισμένη, υπό την έννοια ότι δεν προσδιορίζει καθ` ύλη το αντικείμενό της. Το ορισμένο, όμως, της εξουσιοδότησης απαιτείται και για τους νόμους-πλαίσιο, ανεξάρτητα από το ότι σε αυτούς είναι μεγαλύτερο το εύρος της και ο αριθμός των περιπτώσεων τις οποίες η Διοίκηση μπορεί να ρυθμίσει[43].
Την, κατά τα ανωτέρω, αντισυνταγματικότητα της παραβίασης των προϋποθέσεων του άρθρου 43 παρ. 4, δεν μπορεί να θεραπεύσει η υπαγωγή των Προεδρικών Διαταγμάτων που θα εκδοθούν στην διάταξη της παρ. 5 του άρθρου 78 του Συντάγματος, που προβλέπει ότι επιτρέπεται να ληφθούν με γενική εξουσιοδότηση οικονομικά μέτρα στο πλαίσιο των διεθνών σχέσεων της χώρας με οικονομικούς οργανισμούς ή μέτρα που αποβλέπουν στην εξασφάλιση της συναλλαγματικής θέσης της. Και τούτο γιατί και η ρύθμιση αυτή προϋποθέτει την ύπαρξη συνταγματικά επιτρεπτής εξουσιοδότησης κατά το άρθρο 43 παρ. 4, χωρίς να εισάγει εξαίρεση από τις διαδικαστικές προϋποθέσεις της τελευταίας[44].
Με το άρθρο πρώτο παράγραφος 4 του νόμου, παρασχέθηκε στον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιοδότηση να εκπροσωπεί το Ελληνικό Δημόσιο και να υπογράφει κάθε μνημόνιο συνεργασίας, συμφωνία ή σύμβαση δανεισμού, διμερή ή πολυμερή, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα κράτη – μέλη της ζώνης του ευρώ, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, προκειμένου να εφαρμοστεί το πρόγραμμα του «μηχανισμού στήριξης». Προβλέφθηκε δε, επίσης, ότι τα εν λόγω μνημόνια, συμφωνίες και συμβάσεις θα εισάγονται στη Βουλή για κύρωση. Στη συνέχεια, όμως, με το άρθρο μόνο παράγραφος 9 του νόμου 3847/2010 (ΦΕΚ 67α/11.5.2005) προβλέφθηκε ότι τα διεθνή αυτά κείμενα θα εισάγονται στην Βουλή όχι για «κύρωση», αλλά απλώς για «συζήτηση» και «ενημέρωση”».
Εφόσον τα «Μνημόνια» δεν αποτελούν «συνθήκη», κατά την έννοια του άρθρου 28 παρ. 1 Σ, ουσιαστικά ο νόμος εξουσιοδότησε τον Υπουργό Οικονομικών να συνάψει τη μόνη δεσμευτική, από πλευράς διεθνούς και συνταγματικού δικαίου, σύμβαση με το ΔΝΤ[45] χωρίς κύρωση από τη Βουλή. Τούτο όμως είναι ευθέως αντίθετο στο άρθρο 36 παρ. 2 Σ, που προβλέπει ότι οι συνθήκες για εμπόριο, φορολογία, οικονομική συνεργασία και συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς ή ενώσεις, και όσες άλλες περιέχουν παραχωρήσεις για τις οποίες, σύμφωνα με άλλες διατάξεις του Συντάγματος, τίποτε δεν μπορεί να οριστεί χωρίς νόμο, ή οι οποίες επιβαρύνουν ατομικά τους Έλληνες, δεν ισχύουν χωρίς τυπικό νόμο που τις κυρώνει[46].
Προσκρούει, επίσης, στην παρ. 4 του ίδιου άρθρου, κατά την οποία η κύρωση διεθνών συνθηκών δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο νομοθετικής εξουσιοδότησης κατά το άρθρο 43 παράγραφοι 2 και 4. Προφανώς δε δεν καλύπτει ούτε αυτή την αντισυνταγματικότητα η προαναφερθείσα πρόβλεψη του άρθρου 78 παρ. 5 Σ (ακόμη και εάν εθεωρείτο ότι είχε έδαφος εφαρμογής στη συγκεκριμένη περίπτωση, πράγμα μάλλον άτοπο) δεδομένου ότι αυτή αναφέρεται σε πράξεις που θα εκδοθούν με εξουσιοδότηση νόμων πλαισίων, δηλαδή από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και όχι τον Υπουργό Οικονομικών.
Εκτός από την γενική εξουσιοδότηση της παρ. 1. α. του άρθρου δεύτερου, ο νόμος περιλαμβάνει και ειδικές νομοθετικές εξουσιοδοτήσεις και επιμέρους ρυθμίσεις εργασιακών θεμάτων που παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα ουσιαστικής αντισυνταγματικότητας.
Γ-1 Οι λόγοι δημοσίου συμφέροντος για την επιβολή των μέτρων
Κατά τη νομολογία που διαμορφώθηκε επί της Πράξης Νομοθετικού Περιεχομένου της 18ης Οκτωβρίου 1985 (ΦΕΚ 179 Α`) «Μέτρα προστασίας της εθνικής οικονομίας», η οποία είχε επιβάλει περιοριστικά μέτρα που ωχριούν ενώπιον των δρακόντειων ρυθμίσεων του υπό κρίση νόμου, προϋπόθεση της συνταγματικότητας παρόμοιων περιορισμών είναι η ύπαρξη λόγου γενικότερου κοινωνικού συμφέροντος, συνδεόμενου με τη λειτουργία της εθνικής οικονομίας που να δικαιολογεί την επιβολή τους[47].
Το κριτήριο αυτό φαίνεται να ικανοποιείται τυπικά ως προς την επιβολή των καθαρά δημοσιονομικών μέτρων. Ο λόγος όμως τον οποίο επικαλείται η αιτιολογική έκθεση για τα μέτρα εργασιακής πολιτικής προδήλως δεν αποτελεί συνταγματικά προβλεπόμενο σκοπό δημοσίου συμφέροντος. Ειδικότερα, διαλαμβάνονται επί του θέματος αυτού τα εξής; «Επιπλέον, εισάγονται αλλαγές στην εργατική νοµοθεσία που κρίνονται διεθνώς αναγκαίες, προκειµένου να σταλεί το µήνυµα ότι η χώρα έχει λάβει την αµετακίνητη απόφαση να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητά της, να προσελκύσει επενδύσεις και µε τον τρόπο αυτό να προωθήσει την απασχόληση και την αναπτυξιακή της προοπτική προς όφελος των πιο αδύνατων πολιτών[48]
Συνεπώς, κατ’ ομολογία της Κυβέρνησης, τα εν λόγω μέτρα δεν είναι αυτά που η ίδια, στο πλαίσιο της κατά το άρθρο 82 παρ. 1 κατευθυντήριας αρμοδιότητας της, θεωρεί σκόπιμα, αλλά όσα ο διεθνής παράγοντας κρίνει ως αναγκαία. Ακόμη χειρότερα, προκύπτει ότι αυτά δεν λαμβάνονται για να επιτευχθούν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα καθεαυτά, αλλά «για να σταλεί το μήνυμα» (sic), προφανώς πάλι προς τον διεθνή παράγοντα, για την αποφασιστικότητα της χώρας! Από νομοθέτης η Βουλή καταντά αγγελιοφόρος των επιθυμητών μηνυμάτων προς το ΔΝΤ και τις διεθνείς τράπεζες…
Ελπίζω ότι δεν θα βρεθεί Έλληνας Δικαστής που να θεωρήσει ότι τα παραπάνω συνιστούν συνταγματικά αποδεκτό σκοπό δημόσιου συμφέροντος. Ούτε, προφανώς, μπορεί να υποκατασταθεί, κατά την δικανική κρίση, ο πανηγυρικά διακηρυσσόμενος αυτός σκοπός με βάση τις προσωπικές εκτιμήσεις του δικαστή, έστω και κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας. Συνεπώς, ελλείπει η βασική προϋπόθεση για τη συνταγματικότητα των περιορισμών επί των εργασιακών σχέσεων.
Το άρθρο Δεύτερο του νόμου προβλέπει μια σειρά επεμβάσεων στις εργασιακές σχέσεις που είναι όλες οριακής συνταγματικότητας[49], αν και, κατά την πρόβλεψη της παρ. 9, πρέπει να κινούνται «στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινοτικού Δικαίου». Ενδεχόμενη αντίθεση με το Σύνταγμα δεν φαίνεται να απασχόλησε ιδιαίτερα τους συντάκτες του.
Ειδικότερα προβληματικές είναι οι ρυθμίσεις οι σχετικές με τον ελάχιστο νόμιμο μισθό, όπως κατοχυρώνεται με την Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας. Κατ’αρχάς προβλέπεται στην παρ. 7 η δυνατότητα απόκλισης από τον ελάχιστο νόμιμο μισθό βάσει των προβλέψεων κλαδικών και ομοιοεπαγγελματικών σσε. Η ρύθμιση αυτή είναι προβληματικής συνταγματικότητας, αφενός ενόψει της κατοχύρωσης από το άρθρο 22 παρ. 1 του Συντάγματος δίκαιων συνθηκών εργασίας, αφετέρου –και κυρίως- λόγω της κατοχύρωσης στην ίδια διάταξη της ίσης αμοιβής για ίση εργασία.
Κατά τη γνώμη μου, το άρθρο 22 παρ. 1 και 2 λειτουργεί όχι μόνον ως κατευθυντήρια διάταξη αλλά και ως γνήσιο υποκειμενικό δικαίωμα που κατοχυρώνει δίκαιες, ασφαλείς και υγιεινές συνθήκες εργασίας[50]. Δίκαιες συνθήκες εργασίας είναι αυτές που εξασφαλίζουν το σεβασμό της ανθρώπινης αξίας και την ανάπτυξη της προσωπικότητας[51], σύμφωνα με τα διδάγματα της κοινής πείρας και σε ανταπόκριση με το οικονομικό περιβάλλον που έχει διαμορφωθεί στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή στη χώρα[52]. Συμπεριλαμβάνουν την απαίτηση για ένα αξιοπρεπή μισθό[53] και ένα λογικό ωράριο εργασίας[54]. Ενόψει των παραπάνω, η κατάργηση, ουσιαστικά, του κατώτατου νόμιμου μισθού φαίνεται να προσκρούει στις ανωτέρω συνταγματικές επιταγές[55].
Πρόδηλα αντισυνταγματική και αντίθετη στο κοινοτικό δίκαιο είναι, εξάλλου, η ρύθμιση της παρ. 9 ε, η οποία προβλέπει ότι με προεδρικά διατάγματα, που εκδίδονται ύστερα από πρόταση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης μπορεί να καθορίζεται κατώτατο ημερομίσθιο των νέων ηλικίας κάτω των 25 ετών που εισέρχονται στην αγορά εργασίας για πρώτη φορά, προφανώς κατώτερο από αυτό που προβλέπει η Εθνική Γενική Συλλογική Σύμβαση Εργασίας. Η εν λόγω ρύθμιση είναι, κατ’αρχάς, ευθέως αντίθετη στο δεύτερο εδάφιο του άρ. 22 παρ. 1 Σ, που παρέχει στον εργαζόμενο δικαίωμα να αξιώσει ίση αμοιβή για ίση εργασία[56], εφόσον οι εν λόγω νέοι θα πληρώνονται λιγότερο για ίδια εργασία.
Είναι, όμως, και κραυγαλέα αντίθετη στις ρυθμίσεις των Οδηγιών 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου της 29ης Ιουνίου 2000 και 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου της 27ης Νοεμβρίου 2000, που απαγορεύουν κάθε δυσμενή διάκριση λόγω ηλικίας στον τομέα της απασχόλησης και ενσωματώθηκαν στην εθνική έννομη τάξη με το ν. 3304/2005 «Εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού»[57].
Το άρθρο Τρίτο περιλαμβάνει σειρά ρυθμίσεων για την μείωση των αποδοχών όχι μόνον των δημοσίων υπαλλήλων αλλά και του προσωπικού με σχέση εργασίας ιδιωτικού δικαίου. Είναι σαφές ότι οι εν λόγω ρυθμίσεις αποτελούν σημαντικό περιορισμό της συλλογικής αυτονομίας, όπως κατοχυρώνεται συνταγματικά από την παρ. 2 του άρθρ. 22[58]. Βάσει της συνταγματικής αυτής διάταξης, η συλλογική διαπραγµάτευση αποτελεί τον κύριο ρυθµιστικό παράγοντα των εργασιακών σχέσεων, κατά περιορισμό της παντοδυναμίας του νομοθέτη[59], με αποτέλεσμα όρος συλλογικής σύµβασης εργασίας να μην µπορεί να τροποποιηθεί ή να καταργηθεί µε τυπικό νόµο.
Τα ανωτέρω ενισχύονται τόσο από τις διατάξεις του άρθρου 8 της ∆ιεθνούς Σύµβασης Εργασίας 151/1978[60], οι οποίες επιτάσσουν τον διακανονισµό των όρων απασχόλησης στη δηµόσια διοίκηση µε διαπραγµατεύσεις ή διαδικασία περιβαλλόµενη από εγγυήσεις ανεξαρτησίας και αµεροληψίας, όσο και του άρθρου 5 της ∆ΣΕ 154/1981[61], το οποίο απαιτεί να λαµβάνονται συµβατά µε τις εθνικές συνθήκες μέτρα για την προώθηση της συλλογικής διαπραγµάτευσης[62]. Επίσης, τα άρθρα 6 και 12 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη[63] κατοχυρώνουν το δικαίωµα αυτό.
Το Συμβούλιο της Επικρατείας δέχεται σχετικά, ότι µε την ανωτέρω συνταγµατική διάταξη «περιωρίσθη η υπό το κράτος των προ- γενεστέρων συνταγµάτων αναγνωριζόµενη παντοδυναµία του νοµοθέτου» και ότι µε αυτή «τίθεται φραγµός εις την παντοδυναµία του νοµοθέτου κατά τη ρύθµισιν των εν λόγω θεµάτων, ούτως ώστε να καθίσταται αντίθετος προς την συνταγµατικήν ταύτην διάταξιν η άσκησις της νοµοθετικής αρµοδιότητας κατά τρόπο άγοντα εις πλήρη αποδυνάµωσιν του θεσµού», ενώ ειδικότερα για τις αποδοχές των εργαζοµένων, η Ολοµέλεια δέχθηκε ότι ο καθορισµός των αποδοχών τους «δεν µπορεί να γίνει από το νόµο κατά τρόπο αποκλειστικό, να αφαιρεθεί δηλαδή από την ύλη της συλλογικής συµβάσεως»[64].
Είναι αλήθεια ότι το ∆ικαστήριο δέχεται, επίσης, ότι λόγοι γενικότερου κοινωνικού συµφέροντος, συνδεόµενοι µε τη λειτουργία της εθνικής οικονοµίας, τηρουµένης δε της αρχής της αναλογικότητας, δικαιολογούν την αποκλειστική από τον νόµο ρύθµιση των αποδοχών είτε όλων των µισθωτών είτε κατηγοριών µισθωτών[65]. Όπως όμως αναπτύχθηκε παραπάνω (Γ-1) ο λόγος δημοσίου συμφέροντος που επικαλείται ο νόμος δεν είναι συνταγματικός.
Περαιτέρω, με την παρ. 8 του ίδιου άρθρου επεκτείνονται οι ανωτέρω περιορισμοί και περικοπές αποδοχών και στις ατομικές συμβάσεις εργασίας. Ο νόμος είναι, επί του προκειμένου, αντίθετος στην ελευθερία των συμβάσεων, όπως καθιερώνεται στο άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος,[66]. Κατά τη νομολογία: «Με την ελευθερία των συµβάσεων, δεν συµβιβάζεται καταρχήν, µεταγενέστερη επέµβαση του νοµοθέτη, περιοριστική της ελευθερίας αυτής, εκτός από τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η ελευθερία των συµβάσεων προσβάλλει τα δικαιώµατα των άλλων ή ασκείται κατά παραβίαση του Συντάγµατος ή ενέχει προσβολή των χρηστών ηθών, καθώς επίσης και κατά τις περιπτώσεις που ασκείται προς βλάβη της εθνικής οικονοµίας[67].
Οι εν λόγω περικοπές ενδεχομένως προσκρούουν και στο άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των θεμελιωδών Ελευθεριών, που κατοχυρώνει το σεβασμό της περιουσίας του προσώπου, την οποία μπορεί να τη στερηθεί μόνο για λόγους δημόσιας ωφέλειας[68]. Στην έννοια της περιουσίας περιλαμβάνονται όχι μόνο τα εμπράγματα δικαιώματα, αλλά και τα δικαιώματα “περιουσιακής φύσεως” και τα κεκτημένα “οικονομικά συμφέροντα” και ειδικότερα απαιτήσεις, εφόσον υπάρχει νόμιμη προσδοκία, με βάση το ισχύον, έως την προσφυγή στο δικαστήριο, δίκαιο, ότι μπορούν να ικανοποιηθούν δικαστικά[69]. Παρόμοιας φύσης είναι και τα ενοχικά δικαιώματα επί του μισθού τα οποία απορρέουν από την εργασιακή σχέση, όπως και οι νόμιμες προσδοκίες απαιτήσεων, όπως είναι και αυτές που απορρέουν από σσε[70].
Ο νόμος προβλέπει στο άρθρο Τρίτο σειρά περιοριστικών ρυθμίσεων για τις συντάξεις, συμπεριλαμβανομένων των περικοπών των επιδομάτων («δώρων») Χριστουγέννων Πάσχα και αδείας[71]. Οι προβλέψεις αυτές είναι προδήλως αντισυνταγματικές, λόγω αντίθεσης προς το άρθρο 73 παρ. 2 του Συντάγματος, που επιβάλει τα νομοσχέδια για τις συντάξεις να είναι ειδικά, με ποινή μάλιστα την ακυρότητα. Επίσης, δεν υποβλήθηκε η προβλεπομένη από την ίδια διάταξη αναγκαία γνωμοδότηση του ΕΣ[72].
Ο ν. 3845/2010 δεν ρυθμίζει εξαντλητικά το ασφαλιστικό, εφόσον θα επακολουθήσει άλλο νομοσχέδιο. Τα μνημόνια, όμως, περιλαμβάνουν κατευθυντήριες διατάξεις που εάν υλοποιηθούν, ενδεχομένως να μειώσουν τις συντάξεις σε επίπεδα μη ανεκτά από τη συνταγματική και τη διεθνή έννομη τάξη [73].
Το ΕΔΔΑ, αν και προστατεύει τις συντάξεις ως περιουσιακό δικαίωμα στο πλαίσιο του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου αναγνωρίζει, κατ’αρχήν, μεγάλο εύρος ευχέρειας εκτιμήσεως υπέρ των εθνικών αρχών, ούτως ώστε ακόμη και ρυθμίσεις που εισάγουν διαφορετική μεταχείριση παρόμοιων καταστάσεων να θεωρούνται δικαιολογημένες εφόσον δεν «στερούνται προδήλως λογικής βάσεως».
Έτσι, η νομολογία δεν προστατεύει ούτε συγκεκριμένο ποσό σύνταξης, ούτε εμποδίζει την μεταρρύθμιση επί το δυσμενέστερο των όρων χορήγησης της σύνταξης[74], αν και ολική στέρηση της συνιστά προσβολή του σχετικού περιουσιακού δικαιώματος[75]. Κατά το Δικαστήριο, επίσης, προστατεύονται μόνον τα θεμελιωμένα στο νόμο ώριμα συνταξιοδοτικά δικαιώματα: «μόνη η ελπίδα να αναγνωρισθεί ένα περιουσιακό δικαίωμα όταν δεν υπάρχει η δυνατότητα να ασκηθεί αποτελεσματικά δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «αγαθό» που προστατεύει το άρθρο 1 του ΠΠΠ»[76]. Με ανάλογο σκεπτικό κρίθηκε ότι επί μη ώριμων συντάξιμων δικαιωμάτων δεν συνιστά παράβαση της Σύμβασης η πιθανή αποστέρηση μελλοντικών συντάξιμων αποδοχών[77].
Και η ελληνική νομολογία, παρά αντιρρήσεις της θεωρίας, επιτρέπει, γενικά, τη σχετική μείωση της ασφαλιστικής προστασίας ακόμη και έναντι ορισμένων μόνον κατηγοριών ασφαλισμένων[78]. Έχει κριθεί ότι δεν είναι αντίθετη στο Σύνταγμα η μείωση του ποσού συντάξεων[79] ή η αλλαγή του τρόπου υπολογισμού των παροχών[80] ή του καθορισμού των σχετικών προϋποθέσεων[81], ακόμη και εάν συνεπάγεται μείωση του αριθμού των δικαιούχων[82].
Όλα τα παραπάνω όμως αφορούν σχετικές μειώσεις της ασφαλιστικής προστασίας που δεν πλήττουν τον πυρήνα του δικαιώματος, ήτοι την παροχή σύνταξης που να καλύπτει αξιοπρεπώς τις ανάγκες διαβίωσης. Τόσο η νομολογία της Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη[83], όσο και η νομολογία συνταγματικών δικαστηρίων έχουν θεωρήσει αντισυνταγματική την υποβάθμιση των παροχών κάτω από το επίπεδο της εξασφάλισης αξιοπρεπούς διαβίωσης[84].
Τι νόημα έχουν όλα τα προηγούμενα εάν δεν υπάρχει εναλλακτική λύση στον οδοστρωτήρα ΔΝΤ-ΕΚΤ-ΕΕ; Ουσιαστικά η Κυβέρνηση (με τιμητική εξαίρεση τον Υπουργό Απασχόλησης) έχει αποδεχθεί το αναπόφευκτο της υποταγής στις επιταγές του ΔΝΤ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ως μονόδρομο για το χειρισμό του χρέους.
Σε ό,τι αφορά το νομικό σκέλος του θέματος, η απάντηση είναι δεδομένη: Τα συνταγματικά δικαιώματα και οι θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος μπορεί να αποτελέσουν ένα τελευταίο ανάχωμα απέναντι στις πιο ακραίες πλευρές της επιχειρούμενης κατεδάφισης του κοινωνικού κράτους. Σε όλες σχεδόν τις χώρες που επιχειρήθηκε η επιβολή των μέτρων της συναίνεσης της Ουάσιγκτον, πολλά από αυτά κρίθηκαν αντισυνταγματικά.
Ενδεικτικά και μόνον για τις περικοπές των συντάξεων, εκδόθηκαν οι εξής αποφάσεις συνταγματικών δικαστηρίων:
· Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Λετονίας με την απόφαση του. 2009-43-01 της 21ης Δεκεμβρίου 2009 έκρινε αντισυνταγματική τη μείωση των συντάξεων από 10% μέχρι και 70%, κατ’εφαρμογή του προγράμματος του ΔΝΤ[85]. Το Δικαστήριο έκρινε ότι οι «συμφωνίες που υπογράφονται με τους διεθνείς δανειστές δεν μπορούν να χρησιμεύσουν ως επιχείρημα για τον περιορισμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων”. Θεώρησε αντισυνταγματικό το σχετικό νόμο, ως αντίθετο όχι μόνο με το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση (άρθρο 109 του λετονικού Συντάγματος) και την αρχή της ισότητας (άρθρο 91), αλλά και με τη δημοκρατική αρχή και την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας (άρθρο 1).
· Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Κολομβίας με την απόφαση του C-754 έκρινε αντισυνταγματικό το νόμο που προέβλεπε άνοδο των ορίων ηλικίας από τα 60 στα 62 έτη από το έτος 2014, ως αντίθετο στη συνταγματική προστασία των ώριμων ασφαλιστικών δικαιωμάτων. Λόγω της απόφασης, το νέο συνταξιοδοτικό σύστημα θα εφαρμοστεί με πλήρη μεταβατική περίοδο είκοσι ετών, αντί για την αρχική πρόβλεψη για pari-passu εφαρμογή ήδη από την δεκαετία του 1990[86].
· Στην Αργεντινή το Συνταγματικό Δικαστήριο με την απόφαση του της 22ας Αυγούστου 2003, έκρινε ως αντισυνταγματική ακόμη και μια –μικρή σχετικά με τις εδώ πιέσεις ΔΝΤ και ΕΕ- μείωση των συντάξεων κατά 13%[87].
Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις ακολούθησε επαναδιαπραγμάτευση με το ΔΝΤ, ώστε να τροποποιηθεί το πρόγραμμα προσαρμογής και να καλυφθεί η αντισυνταγματικότητα.
Το πραγματικό όμως πρόβλημα δεν είναι νομικό, αλλά οικονομικό: όπως προαναφέρθηκε, ο τρόπος ελέγχου των εθνικών οικονομικών δεν γίνεται μέσω κανόνων του διεθνούς δικαίου, αλλά μέσω του μηχανισμού χρηματοδότησης: εάν ένα κράτος, επικαλούμενο τους περιορισμούς της συνταγματικής του τάξης, δεν συμμορφωθεί προς τας υποδείξεις του ΔΝΤ, αυτό απλώς δεν θα χορηγήσει την επόμενη δόση του δανείου. Πώς θα πληρωθούν οι μισθοί και οι συντάξεις, εάν επιμείνουμε στην προάσπιση της συνταγματικής μας ταυτότητας και της εθνικής μας κυριαρχίας;
Το ερώτημα, έτσι διατυπωμένο, αποκρύπτει το γεγονός ότι η εφαρμογή του προγράμματος όχι απλώς δεν ανακουφίζει αλλά επιδεινώνει την οικονομική κατάσταση της χώρας: Σύμφωνα με τις αποδοχές του ίδιου του ΔΝΤ, το χρέος από το 119% του ΑΕΠ που βρίσκεται σήμερα, θα εκτιναχθεί το 2013, τελευταίο έτος του Προγράμματος Στήριξης, μεταξύ του 150% και 177% του ΑΕΠ[88], και αυτό υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει ήπια ανάκαμψη της οικονομίας και ότι «οι αρχές θα εξακολουθήσουν να προωθούν ισχυρές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις (…) και ότι η χώρα θα αποκτήσει πρόσβαση στις αγορές με ικανοποιητικούς όρους»[89].
Εάν όλα πάνε καλά, επομένως[90], και εάν ληφθούν πρόσθετα μέτρα στη γνωστή κατεύθυνση, και αφού θα έχουμε κατεδαφίσει το κοινωνικό κράτος και διαλύσει την κοινωνική συνοχή, θα καταφέρουμε να αυξήσουμε το δημόσιο χρέος κατά το ήμισυ! (Αυτό οφείλεται απλούστατα στο γεγονός ότι δανειζόμαστε, στο πλαίσιο του Μηχανισμού «Στήριξης» με επιτόκιο 5% αποκλειστικά και μόνον για να εξυπηρετήσουμε δάνεια που είχαμε συνάψει με επιτόκιο γύρω στο 3%). Το αποτέλεσμα των θυσιών της διετίας θα είναι να έχουμε υποθηκεύσει το μέλλον της χώρας σε ακόμα χειρότερο βαθμό από ό,τι σήμερα και να έχουμε καταστήσει των πτώχευση της σχεδόν αναπόφευκτη. Ο προδήλως αναποτελεσματικός αυτός δανεισμός έχει ως μόνη λογική την καθυστέρηση της στάσης πληρωμών ώστε να διασωθούν οι αλλοδαπές (ιδίως Γερμανικές) τράπεζες που θα χρησιμοποιήσουν τον χρόνο που εμείς “αγοράζουμε” (δανειζόμενοι) εκ μέρους τους ώστε να προλάβουν να πουλήσουν τα ομόλογά μας[91].
Η προφανής εναλλακτική λύση είναι στάση πληρωμών και επαναδιαπραγμάτευση του χρέους τώρα, και όχι όταν θα έχει αυξηθεί κατά 100-150 δισεκατομμύρια Ευρώ επιπλέον[92]. Προφανώς και η επαναδιαπραγμάτευση θα έχει σημαντικό κοινωνικό κόστος, εφόσον για ένα μεγάλο διάστημα δεν θα είναι δυνατή η δανειοδότηση από τις διεθνείς αγορές ή το ΔΝΤ, με συνέπεια οι ανελαστικές δαπάνες (μισθοδοσία, συντάξεις, κοινωνική πολιτική) να πρέπει να καλύπτονται αποκλειστικά από τη φορολογία. Επίσης το τραπεζικό σύστημα θα υποστεί σοβαρό κλονισμό.
Όμως, η λύση αυτή θα είναι σχετικά πιο ανώδυνη από την κοινωνική ισοπέδωση του μηχανισμού στήριξης, για δύο λόγους[93]: Πρώτον, δεν είμαστε κατά μέσον όρο ούτε οι φτωχότεροι ούτε οι πιο υπερχρεωμένοι, δεδομένου ότι το ιδιωτικό μας χρέος είναι πολύ μικρότερο από το μέσο ευρωπαϊκό. Δεύτερον, οι ελληνικές τράπεζες βαρύνονται μόνον κατά το 25% του δημόσιου χρέους. (Το άλλο το έχουν αναλάβει ξένες τράπεζες). Μάλιστα, το ποσοστό αυτό το έχουν ήδη διαθέσει στην ΕΚΤ ως ενέχυρο για δανεισμό. Επιπλέον, έχουν πάνω από 150 δις πραγματικών καταθέσεων, ήτοι πάνω από το μισό ΑΕΠ.
Βεβαίως, ένα παρόμοιο σενάριο θα έχει σοβαρότατες επιπτώσεις στο Ευρώ και γενικότερα στη συνοχή της Ευρωζώνης. Η κρίση όμως απλώς ανέδειξε το εγγενές διαρθρωτικό πρόβλημα της ΟΝΕ: ότι η νομισματική ενοποίηση δεν συνοδεύθηκε από μηχανισμούς οικονομικής ενοποίησης, που να επιτρέπουν ανακύκλωση πλεονασμάτων και άλλα διαρθρωτικά μέσα παρεμβατικής πολιτικής. Με την παρούσα κατάσταση, είναι αναπόφευκτη η μετακίνηση πλούτου από τις λιγότερο προς τις περισσότερο παραγωγικές χώρες, με το Ευρώ να αποτελεί βρόγχο ασφυξίας για κράτη με μειωμένη ανταγωνιστικότητα, όπως αυτά του Ευρωπαϊκού νότου. Η κρίση αποτελεί ευκαιρία για την θεσμική επανεξέταση της σημαντικής αυτής ανισορροπίας.
Μέχρι τότε, είναι χρέος όλων των νομικών να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα που προσδιορίζουν τη συνταγματική ταυτότητα της Πολιτείας μας ως κοινωνικού κράτους δικαίου.
Inter IMF et EU non silent leges.
Sine leges Res Publica non stat.


* Αναπληρωτής Καθηγητής Δ.Π.Θ.
[1] Στην εν λόγω δήλωση αναφέρεται η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου του ΟΗΕ για να στοιχειοθετήσει την άποψη ότι αποτελεί εθιμικό διεθνές δίκαιο η επίκληση κατάστασης έκτακτης ανάγκης από ένα κράτος AddendumtotheeighthreportonStateresponsibility, in: YearbookoftheInternationalLawCommission 1980, Vol. II, σ. 13 κ.ε, αρ. παρ. 25.
[2]Βλ, αντίάλλων, W. W. Bratton, G. Mitu Gulati, Sovereign Debt Reform and the Best Interests of Creditors, 57 Vand. L. Rev. 1, 2004, L. C. Backer, Cuba and the IMF: Conflicts over the nature of the state and sovereign debt in the emerging global economic system, προσβάσιμοσε: http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=736923, Conference on Sovereign Debt Restructuring, The View From the Legal Academy, Emory University Law School, papers published at 53 Emory L.J. – 2004,
[3] M. H. Bouchet, The political economy of International Debt: Who, what, how much and why? 1987, J. Bulow, First World Governments and Third World Debts Brookings Papers on Economic Activity, 2002, 229.
[4] «Επαναδιαπραγμάτευση» σημαίνει μεταβολή της συμβατικής βάσης του δανείου, π.χ. μέσω της μονομερούς μείωσης της ονομαστικής τιμής του δανείου και της έκδοσης νέων ομολόγων με χαμηλότερο επιτόκιο και μακρότερη ωρίμανση.
[5] A. O. Krueger, A New Approach to Sovereign Debt Restructuring, International Monetary Fund, April 2002, πρβλ. P. Bolton, Toward a Statutory Approach to Sovereign Debt Restructuring: Lessons From Corporate Bankruptcy Practice Around the World, IMF Staff Papers No. 41, Jan. 1, 2003.
[6] A. O. Krueger, A New Approach to Sovereign Debt Restructuring, International Monetary Fund, σ. 12-14.
[7] Έχει ξεχαστεί στις μέρες μας το γεγονός ότι η επιβολή της αιρεσιμότητας (conditionality) για τη χορήγηση χρέους ανάλογα με τη συμμόρφωση προς ένα οικονομικό πρόγραμμα χρηματοικονομικής σταθερότητας είχε επιβληθεί στο BrettonWoods παρά την αντίδραση των Ευρωπαϊκών και των Λατινοαμερικανικών κρατών. Οι ΗΠΑ πέτυχαν να συμπεριληφθεί αυτή στα ArticlesofAgreement του ΔΝΤ μόνον και μόνον γιατί στην δεκαεταί του 1950 αυτές αποτελούσαν πρακτικά το μόνον διεθνή δανειστή. Βλ. σχετικά S. D. Krasner, Sovereignty: Organized Hypocrisy, Princeton University Press, Princeton, 1999, σ. 84-85.
[8] G. Soros, The Crisis of global capitalism, Public Affairs, New York, 2002, σ. 128, πρβλ. J. Stiglitz, Globalization and its discontents, Norton, New York, 2002, p. 53.
[9] Κατά το Διεθνές Διαιτητικό Δικαστήριο των Ηνωμένων Εθνών, «το διεθνές δίκαιο πρέπει να προσαρμόζεται στις δημόσιες ανάγκες». Affaire de l´indemnité Russe, UNRIAA, Vol. XI, 431, σ. 443. Πρβλ. καιπαρακάτω σημειώσεις13και14. Πρβλ. καιΑρ. Μάνεση, ΣυνταγματικόΔίκαιοΙ, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, 1980, σ. 21 κ.ε.
[10]Βλ., ενδεικτικά, R. Dolzer, Staatliche Zahlungsunfähigkeit: Zum Begriff und zu den Rechtsfolgen im Völkerrecht, in: Jekewitz (ed.), Des Menschen Recht zwischen Freiheit und Verantwortung: Festschrift für Karl Josef Partsch zum 75. Geburtstag 1989, σ. 550, P. Schantz, Verbraucher und Recht – VuR 2006. 210, σ. 211.
[11] Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, Annex to the Resolution of the United Nations General Assembly A/RES/56/83.
[12] Judgment of the International Court of Justice of 25 September 1997, Gabcikovo-Nagymaros Project (Hungary/Slovakia), I.C.J. Reports 1997, σ. 7, παρα. 51. Βλ και τις αντίστοιχες θέσεις περίδημιουργίαςσχετικούεθιμικούκανόνα της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου των ΗΕ σεAddendum to the eighth report on State responsibility, in: Yearbook of the International Law Commission 1980, Vol. II, σ. 13, Addendum to the eighth report on State responsibility, in: Yearbook of the International Law Commission 1980, Vol. II, σ. 13
[13] Κατά το Διεθνές Διαιτητικό Δικαστήριο των ΗΕ “το πρώτο καθήκον (του κράτους) είναι απέναντι στον εαυτό του. Η επιβίωση του αποτελεί πρωταρχικό στόχο. Τα έσοδα του ορθά αφιερώνονται στον σκοπό αυτό”, FrenchCompanyofVenezuelanRailroadsCase, UNRIAA, Vol. X, p. 285 (353))
[14] Permanent Court of International Justice (PCIJ), Series C, no. 87 (1938-1939), 187 κ.ε., ιδίως .σ. 205 κ.ε.. Πρβλ. και τη μειοψηφούσα άποψη της δικαστή Lübbe-Wolff στην απόφαση BVerfG 2 BvM 1-5/03.
[15]ΤηναποτυχίαπαραδέχεταιτοίδιοτοΔΝΤ. Βλ. σχετικά IMF, Report on the Evaluation of the Role of the IMF in Argentina, 1991-2001. June 30, 2004.
[16]Βλ. σχετικά J. F. Hornbeck Argentina’s Sovereign Debt Restructuring, Congressional Research Service RL32637, The Library of Congress, Washington, 2004.
[17]Βλ. ενδεικτικά, A.C. Porzecanski, From Rogue Creditors to Rogue Debtors: Implications of Argentina’s Default, CHICAGO JOURNAL OF INTERNATIONAL LAW, Summer 2005, 331.
[18]Βλ., αντίάλλων, C. Tietje, Die Argentinien-Krise aus rechtlicher Sicht: Staatsanleihen und Staateninsolvenz, Beiträge zum Transnationalen Wirtschaftsrecht, vol. 37, σ. 13.
[19] ICSID Case No. ARB/02/1 (Decision on Liability), παρα.. 267.
[20]CorteSupremadiCassazione, Ordinanza της 27 Μαΐου 2005, R.G.N. 6532/04
[21] BVerfG, 2 BvR 120/03 της 4.5.2006. Πρβλ. BVerfG, 2 BvM 1-5/03 της 8.5.2007.
[22] Ιστορικά, το επιχείρημα προβλήθηκε για πρώτη φορά από τις ΗΠΑ ήδη το 1898, μετά τη λήξη του Ισπανοαμερικανικού πολέμου, για να αποκλείσουν την εξόφληση του χρέους της Κούβας στην Ισπανία. Κατά τους αμερικανικούς ισχυρισμούς, αυτό δεν έπρεπε αν αποπληρωθεί, εφόσον δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας α) χωρίς τη συναίνεση του κουβανικού λαού, β) χωρίς αυτός να ωφεληθεί από αυτό και (γ) οι δανειστές από την αρχή είχαν αναλάβει τον κίνδυνο της επένδυσης. Βλ. σχετικά J. Moore, Digest of International Law. Washington, 1906.
[23]Βλ. τιςσχετικέςθέσειςτου Fidel Castro Ruz, Latin America’s Foreign Debt Must Be Canceled, σε Michael Tabor (επιμ.) Fidel Castro Speaches 1984-85, 1985, σ. 206, πρβλ. L. C. Backer, Cuba and the IMF: Conflicts over the nature of the state and sovereign debt in the emerging global economic system, ο.π. Βλ. ενδεικτικά για τη σύγκρουση «Βορρά-Νότου» στον τομέα αυτό Γ. Κατρούγκαλο, Ο ΟΗΕ σε αναζήτηση νέου ρόλου. Ανθρώπινα δικαιώματα και εθνική κυριαρχία στην τρίτη χιλιετία, ΝοΒ 9/2003. 986.
[24] Βλ., π.χ., την εγκύκλιο του Πάπα Ιωάννη-Παύλου ΙΙ, Ecclesia In America, (Apostolic Exhortation: To the Bishops, Deacons, and Priest, προσβάσιμη σε http://www.vatican.va/index.htm): “Ελπίζω ότι (…) οι εκπρόσωποι του Πρώτου Κόσμου, μαζί με τους ηγέτες της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου θα αναζητήσουν τρόπους επίλυσης του δημόσιου χρέους». Πρβλ. DesmondTutu, Debtcancellationavictoryfortheworld, TheBaltimoreSun, May 7/2008
[25] Σύμφωνα με τον Ειδικό Εισηγητή των ΗΕ ElHadjiGuisé, “Τα σύγχρονα χρηματοοικονομικά συστήματα οργανώνονται με τέτοιο τρόπο ώστε να ενεργούν ως αντλίες που απορροφούν την παραγωγή των εργαζόμενων μαζών για να την μεταφέρουν, υπό μορφή πλούτου και δύναμης, σε μια προνομιούχο μειονότητα.” United Nations, Economic and Social Council, Commission on Human Rights, Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities, The Realization of Economic, Social and Cultural Rights: The Question of Transnational Corporations, E/CN.4/Sub.2/1998/6, June 10, 1998, σ. 1
[26] E. F. Mancina, Note: Sinners in the Hands of an Angry God: Resurrecting the Odious Debt Doctrine in International Law, 36 GEO. WASH. INT’L L. REV. 2004. 1239 σ. 167, Anupam Chander, Odious Securitization, 53 EMORY L.J. 2004, 923, M. Kremer, S. Jayachandran1, Odious Debt, Harvard Seminar, 2002 προσβάσιμοσε: http://204.180.229.21/external/np/res/seminars/2002/poverty/mksj.pdf. Βλ. επίσηςτονιστότοποσχετικήςΜΚΟσε http://www.odiousdebts.org.
[27]Βλ. σχετικά T. Lothian, The Criticism of the Third-World Debt and the Revision of Legal Doctrine, 13 WIS. INT’L L.J. 1995.421, σ. 439. Πρβλ. P. Adams, Odious Debts: Loose Lending, Corruption and the Third World’s Environmental Legacy, Earthscan, Toronto, 1991, σ. 165.
[28] Βλ. το ΠΔ No. 472/2007, προσβάσιμο στον ιστότοπο http://www.auditoriadeuda.org.ec/index.php?option=com_content&view=article&catid=35&id=51&Itemid=55..
[29] Government of Ecuador. Internal Auditing Commision for the Public Credit of Ecuador, Ministry of Economy and Finances.,Final Report of the Integral Auditing of the Ecuadorian Debt.” Quito, Ecuador: Government of Ecuador, 2008, προσβάσιμοστονιστότοπο http://www.auditoriadeuda.org.ec/images/stories/documentos/Libro_CAIC_English.pdf.zip.
[30] L. C. Buchheit and G. Mitu Gulati, The Coroner’s Inquest, INTERNATIONAL FINANCIAL LAW REVIEW, September 2009, 2.
[31] A. C. Porzecanski, When Bad Things Happen to Good Sovereign Debt Contracts: The Case of Ecuador. MPRA Paper No. 20857, American University, February 2010, προσβάσιμοστονιστότοπο http://mpra.ub.uni-muenchen.de/20857, σ. 15.
[32] Α. Μπρεδήμα, Η «συμφωνία» δανεισμού της Ελλάδας από το ΔΝΤ: Θεσμικά και νομικά ζητήματα, Αυγή 09/05/2010.
[33] Το ότι παρόμοια κείμενα δεν αποτελούν διεθνή συνθήκη έκρινε και το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ταϊλάνδης το 2001. Βλ. σχετικά J.R. Klein, The Battle for Rule of Law in Thailand: The Constitutional Court of Thailand, 2003, προσβάσιμοσε: http://www.cdi.anu.edu.au/CDIwebsite_1998-2004/thailand/thailand_downloads/ThaiUpdate_Klien_ConCourt%20Apr03.pdf
[34] Άρθρο πρώτο, παρ. 3 του νόμου.
[35] Ακόμη και αυτή η συμφωνία αμφισβητείται εάν έχει χαρακτήρα διεθνούς σύμβασης. γιατί το ΔΝΤ δεν θεωρεί ότι πρόκειται για ένα δεσμευτικό κείμενο, αντιμετωπίζοντάς τη ως «soft law». Βλ. σχετικά Μπρεδήμα, Η «συμφωνία» δανεισμού της Ελλάδας από το ΔΝΤ, ό.π.
[36] Βλ. το έγγραφο EBS/10/77 του ΔΝΤ.
[37] Μέσω της ιδιότυπης αιρεσιμότητας (conditionality) και με κύρωση την μη καταβολή της επόμενης δόσης, η οικονομική πολιτική δεσμεύεται στις αυστηρές προδιαγραφές του μνημονίου και τα κράτη στερούνται πολλά από τα εργαλεία μακροοικονομικής πολιτικής. Βλ. σχετικά T. Lothian, The Criticism of the Third-World Debt and the Revision of Legal Doctrine, 13 WIS. INT’LL.J. 1995.421, σ. 442.
[38] «Ο διεθνής έλεγχος αποτελεί περιορισμόν και δη σημαντικόν των κυριαρχικών δικαιωμάτων του Κράτους» παρατηρούσε ο Σβώλος, μαζί με τους Μαριδάκη και Σπυρόπουλο, γνωμοδοτώντας επί της επίδρασης στην λαϊκή κυριαρχία των ελέγχων της Διεθνούς Επιτροπής που είχε συσταθεί το 1897 για την καταβολή της πολεμικής αποζημίωσης προς την Τουρκία. Η εν λόγω Επιτροπή είχε συγκροτηθεί για να μην προσβληθούν τα κεκτημένα δικαιώματα των άλλων διεθνών δανειστών της Ελλάδας. Βλ. Αλ. Σβώλο, Γ. Μαριδάκη, Ι. Σπυρόπουλο, Περί οικονομικού ελέγχου της Ελλάδος, Θέμις ΝΓ΄, 1941, 27-31.
[39] Το άρθρο πρώτο είναι απλώς αφηγηματικό, χωρίς κανονιστικό περιεχόμενο. Νομοτεχνικά η θέση του ήταν στην Εισηγητική Έκθεση, όχι στο νόμο.
[40] Βλ. σχετικά Π. Παραρά, Corpus, Ι, Α. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή 1982, σ. 508, με παραπομπές στον J. Charpentier, Lesloiscadresetlafonctiongouvernementale, R.D.P. 1958.253; ο οποίος επίσης επισημαίνει ότι οι νόμοι-πλαίσιο πρέπει να περιλαμβάνουν «το ουσιώδες» της επιχειρούμενης ρύθμισης.
[41] Ε. Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου Ι, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1991, σ. 121, πρβλ. και Π. Δαγτόγλου, Γενικό Διοικητικό Δίκαιο, τόμος Α, Α. Σάκκουλας, Αθήνα, 1997, σ. 67.
[42] Βλ. σχετικά ΣτΕ ΠΕ 407/80, ΤοΣ 1980.437 και Κ. Χρυσόγονο, Συνταγματικό Δίκαιο, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 349.
[43] Βλ. Επ. Σπηλιωτόπουλο, Εγχειρίδιο ∆ιοικητικού ∆ικαίου, Α. Σάκκουλας, Αθήνα, 2007, αρ. 55, 56 και Α. Παντελή, Εγχειρίδιο Συνταγµατικού ∆ικαίου, Αθήνα, Α. Σάκκουλας, 2007, αρ. 439, 441, πρβλ. ΣτΕ Ολομ. 1466/1995, ΣτΕ Ολ. 2304/1995.
[44] Βλ. σχετικά Π. Παραρά, Corpus, ΙΙ, Α. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή 1982, σ. 585.
[45] Η οποία, κατά τα ανωτέρω, πρέπει να θεωρηθεί ότι συνάφθηκε με την αποδοχή της επιστολής προθέσεων από το Εκτελεστικό Συμβούλιο του ΔΝΤ την 9η Μαΐου.
[46] Πρβλ. ΣτΕ ΠΕ 94/1995.
[47] ΣτΕ (Ολ.) 2289/1987, 955/1988, 1975/1991, πρβλ. ΣτΕ 2426/1983.
[48] Αιτιολογική Έκθεση, σ. 1.
[49] Βλ. και Μπ. Ανθόπουλο, Κρίση και Εργασία, Έθνος, 19/5/2010.
[50] Βλ. Γ. Κατρούγκαλο, Τα Κοινωνικά Δικαιώματα, Α. Σάκκουλας, Αθήνα, 2006, σ. 133 k.e.
[51] Πρβλ. Γ. Λεβέντη, Τα κοινωνικά δικαιώματα του πολίτη, ό.π., σ. 164, Γ. Κουκιάδη, Η κίνηση για την δημιουργία ανθρώπινων όρων εργασίας, ΕΕργΔ 1978.1.
[52] Πρβλ. και τις σχετικές παρατηρήσεις της Κυβερνητικής Επιτροπής του Κοινωνικού Χάρτη του Συμβουλίου της Ευρώπης, CG/Ch. Soc. (74) 14. σ. 6) σ. 211. Ανάλογη είναι και η διάταξη του άρθρου 18 του Θεμελιώδους Νόμου της ΟΔΓ, κατά την οποία «η αμοιβή της εργασίας πρέπει να ανταποκρίνεται στην εργασιακή απόδοση και να εξασφαλίζει στους εργαζόμενους και στις οικογένειες τους διαβίωση σύμφωνη προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια».
[53] Ο όρος “αξιοπρεπής” μισθός αναφέρεται στο άρθρο 4 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη και ερμηνεύεται ως “ο μισθός εκείνος που ικανοποιεί τις κοινωνικές, οικονομικές και πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου.” (Συμπεράσματα Ι, σ. 26 βλ. και Γ. Κρανιδιώτη, Ο Ευρωπαϊκός κοινωνικός χάρτης, 1961-1976, Επιθεώρηση ΕΚΚΕ, 28, 1976.198. σ. 212.
[54] Πρβλ. και το άρθρο 2 του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη. Κατά τα όργανα ελέγχου της εφαρμογής του Χάρτη, ο όρος “λογικός” είναι σχετικός και προσδιορίζεται από τις εκάστοτε περιστάσεις της εθνικής οικονομίας.
[55] Βλ. τις σχετικές παρατηρήσεις της Έκθεσης της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής, σ. 6, πρβλ. Ι. Κουκιάδη, Εργατικό ∆ίκαιο-Ατοµικές εργασιακές σχέσεις, 2009, σελ. 32 και 43 επ., Γ. Λεβέντη, Τα κοινωνικά δικαιώµατα του πολίτη, ΤοΣ 1976, σελ. 126, Κ. Χρυσόγονο, Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, ό.π., σ. 522, Σ. Μουδόπουλο, Το δικαίωμα εργασίας στο άρθρο 22 παρ. 1 του Συντάγματος, σε Σύνταγμα και εργασιακές σχέσεις, Εκδοση Επιθεώρησης Εργατικού Δικαίου, Αθήνα, 1987.113, σ. 124, Τ. Παπαδημητρίου, Η διασφάλιση του κατώτατου ορίου του καθαρού εισοδήματος του εργαζομένου, Ανάτυπο ∆. Τραυλού- Τζανετάτου, Το δικαίωµα εργασίας στο πεδίο έντασης µεταξύ Συντάγµατος και κοινωνικής πραγµατικότητας, σε Εργατικό δίκαιο και βιοµηχανική κοινωνία, 1977, σελ. 104. Κ. Παπαδηµητρίου, Το κοινωνικό δικαίωµα στην εργασία σε «Κοινωνικά δικαιώµατα και κρίση του Κράτους Πρόνοιας» – Όµιλος Αριστόβουλος Μάνεσης, 2006, σ. 93-125.
[56] Βλ. π.χ. ΑΠ (Ολ.) 32/93, 2057/90, ΕΕΝ 1991.799.
[57] Οι εξαιρέσεις που εισάγει το άρθρο 11 παρ. 1 α του νόμου ως «δικαιολογημένη διαφορετική μεταχείριση λόγω ηλικίας» πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ερμηνευτούν ως εκ της φύσης τους, οτι αφορούν σε μέτρα θετικής και όχι δυσμενούς διάκρισης.
[58] Βλ. σχετικά και τις παρατηρήσεις της Έκθεσης της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής, σ. 7 κ.ε., επίσης την Έκθεση της ίδιας επί του Νσχ «Προστασία της εθνικής οικονοµίας – Επείγοντα µέτρα για την αντιµετώπιση της δηµοσιονοµικής κρίσης» (ν. 3383/2010).
[59] Βλ. Κ. Χρυσόγονο, Ατοµικά και Κοινωνικά ∆ικαιώµατα, 2002, σελ. 485.
[60] Κυρώθηκε µε τον ν. 2405/1996.
[61] Κυρώθηκε µε το ν. 2403/1996.
[62] Βλ. σχετικά Γ. Κατρούγκαλου, Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις των δημοσίων υπαλλήλων: ένα παράδειγμα αμφισβήτησης του “αναθεωρητικού κεκτημένου” της αναθεώρησης του 2001 ΤοΣ 2006.457.
[63] Κυρώθηκε µε τον ν. 1426/1984.
[64] ΣτΕ (Ολ) 632/1978, ΤοΣ 1978, σελ. 178.
[65] ΣτΕ (Ολ) 2287/1987, ΝοΒ 1987, σελ. 1096, Ε∆∆ 1987, σελ. 250, καθώς και ΣτΕ 1975/1991, ΤοΣ 1991, σελ. 392
[66] Bλ., αντί άλλων, Μιχ. Σταθόπουλο, Γενικό Ενοχικό ∆ίκαιο, Αθήνα – Θεσσαλονίκη, 2004, § 13 αρ. 5 επ., 58 επ., και Απ. Γεωργιάδη, Ενοχικό ∆ίκαιο, Γενικό Μέρος, Αθήνα, 1999, αρ. 3 επ.
[67] ΑΠ 1465/2001, Ελλ∆νη 2003, σελ. 986
[68] Βλ. πάγια νοµολογία του Ευρωπαϊκού ∆ικαστηρίου των ∆ικαιωµάτων του Ανθρώπου, στο εξής Ε.∆.∆.Α., Pressos Compania Naviera SA κατά Βελγίου της 20.11.1995, Pine Valley Development κατά Ιρλανδίας της 2.11.1991, Γεωργιάδης κατά Ελλάδος της 28.3.2000, ΣτΕ 3739/1999, Ε.∆.Κ.Α. 1999, σελ. 16
[69] Βλ. ΑΠ (Ολ) 40/1998, 33/2002
[70] Van der Mussele v. Belgium, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1983, Series A no. 70, σ. 23, σκ. 48, Pine Valley Developments v. Ireland απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 1991, Series A no. 222, σ. 23, σκ. 51; Pressos Compania Naviera S.A. v. Belgium, απόφαση της 20ης Νοεμβρίου 1995, Series A no. 332, σ. 21, σκ. 31, πρβλ. ενδεικτικά Β. Καράκωστα, Περιουσία και υπερνομοθετική προστασία της περιουσίας, ΔΙΚΗ 2005, 547 και ΑΠ 1295/2004 και 104/2009, ΑΠ (Ολ.) 33/2002, ΑΠ 1465/2001, ΑΠ (Ολ) 40/1998, ΑΠ 510/2002, 957/2002, 71/2003, 79/2003.
[71] Άρθρο Τρίτο, παρ. 6.
[72] ΕΣ (Ολ.) 301/1987.
[73] Βλ. σχετικά Γ. Κατρούγκαλου, Τα Κοινωνικά Δικαιώματα, ό.π., σ. 166 κ.ε., Ξ. Κοντιάδη, Συνταγματικές εγγυήσεις και θεσμική οργάνωση του συστήματος κοινωνικής ασφάλειας, Α. Σάκκουλας, Αθήνα, 2004, σ. 385 κ.ε., Α. Στεργίου, Η συνταγματική κατοχύρωση της κοινωνικής ασφάλισης, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, 1994, σ. 24 Α. Παπαϊωάννου, Το Σύνταγμα και η μείωση της κρατικής προστασίας στο χώρο των κοινωνικών ασφαλίσεων, ΕΔΚΑ ΛΓ’ 1991.665 και 737 Γ. Παπαδημητρίου (Η συνταγματικότητα της κατάργησης αποκαταστατικών ρυθμίσεων υπέρ των αγωνιστών της εθνικής αντίστασης, ΕΔΚΑ ΛΔ, 1992.409, Γ. Βακαλόπουλος, Τα κατώτατα όρια συντάξεων μισθωτών μετά το ν. 2048/92, ΕΚΔΑ 1992.745.
[74] Απόφαση Αζινάς κατά Κύπρου της 20.6.2002
[75] Αποστολάκης κατά Ελλάδος της 22.10.2009, αρ. 39574/07
[76] Aπόφαση Gratzinger και Gratzingerova κατά Δημοκρατίας της Τσεχίας, της 10.7.2002, αρ. 39794/98.
[77] Aπόφαση Επιτροπής Wanda Paruszewska κατά Πολωνίας της 16-4-96, πρβλ. ΣτΕ 995/04, 3458/02, 2776/00, 3739/99
[78]ΣτΕ 898/79, ΣτΕ 2973/91, ΑΠ 450/78.
[79]ΣτΕ 967/87, 1 2914/83, 1511/82, 1508/82, 40/85, 797/77.
[80]ΣτΕ 2149/2001, 3824/2000, 2745/1999, 1635/89, 241/89, 2913/83, 3852/79
[81]ΣτΕ 139/2002, 2888/1999, 3127/2000, 4516/1997, 3177/1998, ΣτΕ 3010/1998
[82]ΣτΕ 2022/82.
[83] Conclusions XVIII-1 (Greece) σ. 13, Conclusions XVIII-1 (United Kingdom), σ. 520. Conclusions XVI- 1, Statement of Interpretation on Article 12, σ. 11. Βλ. σχετικά G. Katrougalos, Constitutional limitations of Social Security Privatisations: A human rights approach, European Journal of Social Security, 2010, σ. 16.
[84] Bλ. ιδίως την πολύ σημαντική απόφαση του Γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου της 2/9/2010, 1 BvL 1/09, 1 BvL 3/09, 1 BvL 4/09 τις αποφάσεις του Ουγγρικού Συνταγματικού Δικαστηρίου ΑΒ 43/95, 32/91, 26/93 και τις αποφάσεις των Συνταγματικών Δικαστηρίων Λετονίας, Κολομβίας και Αργεντινής που παρατίθενται παρακάτω, παράγραφος Δ, υποσημειώσεις 84, 85 και 86.
[85] Η απόφαση παρουσιάζεται από τον Κ. Γιαννακόπουλο, Το κράτος δικαίου και η εθνική κυριαρχία μπροστά στο ΔΝΤ, σε αυτήν την Εφημερίδα. τ. 1/2010, σ. 2.
[86]Βλ. σχετικάS. Clavijo, Social Security Reforms in Colombia: Striking Demographic and Fiscal Balances, International Monetary Fund Paper , WP/09/58 2009.
[87] IMF, Lessons from the Crisis in Argentina, Prepared by the Policy Development and Review Department In consultation with the other Departments, approved by Timothy Geithner October 8, 2003.
[88] IMF, Greece, Request for Stand-By Arrangement Prepared by the European Department in Consultation with Other Departments, EBS/10/77, Approved by Poul M. Thomsen and Martin Muhleisen May 5, 2010 , σ. 18, 36.
[89]Ibidem.
[90] Πράγμα για το οποίο το ΔΝΤ είναι ιδιαιτέρως σκεπτικιστικό. Βλ. IMF, Greece, Request for Stand-By Arrangement Prepared by the European Department in Consultation with Other Departments, EBS/10/77, σ. 21. Το χειρότερο σενάριο οδηγεί σε χρέος ύψους γύρω στο 230% του ΑΕΠ.
[91] Έτσι ο Γ. Βαρουφάκης, Η αισιόδοξη πλευρά της χρεοκοπίας, 2010, προσβάσιμο σε
http://www.protagon.gr/Default.aspx?tabid=70&smid=382&ArticleID=2121.
[92] Για το ότι η επαναδιαπραγμάτευση θα πρέπει να γίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα, βλ. M. Dickerson, A Politically Viable Approach To Sovereign Debt Restructuring 53 EMORY L.J., 2004.997.
[93] Βλ. σχετικά Γ. Βαρουφάκη Η αισιόδοξη πλευρά της χρεοκοπίας, ibidem.

Η στάση του Κ. Τσάτσου στο ανέβασμα των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη από το «Θέατρο Τέχνης» του Καρόλου Κουν

Κων. Γερ. Γιαννόπουλος

Η στάση του Κ. Τσάτσου στο ανέβασμα των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη από το «Θέατρο Τέχνης» του Καρόλου Κουν
α. Το 1959, η κωμωδία του Αριστοφάνη «Όρνιθες»[1] δεν ανέβαινε για πρώτη φορά[2]. Οι σκηνοθεσίες των αριστοφάνειων κωμωδιών από τον Αλέξη Σολωμό στον οποίο οφείλουμε μια θαυμάσια ανάλυση του αριστοφανικού έργου γενικά και των «Ορνίθων» ειδικά[3] είχαν θαυμαστά αποτελέσματα. Επάνω στον ίδιο ακριβώς δρόμο βάδισε και ο Κ. Κουν[4] με τους «Όρνιθες». Από εδώ και πέρα υπάρχει η διαφορά των ιδιοσυγκρασιών. Ο Σολωμός, πιο εγκεφαλικός και λεπταίσθητος, έδωσε ερμηνείες με ύφος κλασικίζον, χαρούμενο, ανάλαφρο, χαριτωμένο, χιουμοριστικό. Ο Κουν πιο πηγαίος, αλλά και πιο διεισδυτικός, επέτυχε αποτελέσματα, όπου ο χυμώδης ρεαλισμός συνδυάζεται αρμονικότατα με την πρωτόγονη ποιητικότητα. Τα πάντα –κείμενο, ηθοποιοί, μουσικοί, χώρος, ενδυμασίες– χρησιμοποιήθηκαν από τον σκηνοθέτη με δημιουργικό οίστρο, αλλά και εξυπηρέτησαν στην εντέλεια τις προθέσεις του. Η παράσταση των «Ορνίθων» θα φέρνη πάντοτε στη μνήμη μου την εικόνα μιας ξεχωριστής αισθητικής απολαύσεως»[5].
β. Τότε, τι ακριβώς συνέβη εκείνο το καλοκαίρι του 1959, οπότε ο μεν Κ. Τσάτσος ήταν Υπουργός Προεδρίας της Κυβερνήσεως στην Κυβέρνηση Κ. Καραμανλή –και από 27.3.1959 ανέλαβε προσωρινά καθήκοντα Υπουργού Εξωτερικών[6]– ο δε Κ. Κουν ανέβασε την παράσταση των «Ορνίθων»; Δημιουργήθηκε σκάνδαλο. Το σκάνδαλο είχε δύο σκέλη, ένα σκέλος τεχνικό (παράσταση ανώριμη, αμελέτητη, αδιοργάνωτη) κι ένα σκέλος ηθικό (ο ιερέας της αρχαίας ελληνικής λατρείας παρουσιάστηκε ντυμένος παραπλήσια με το «σχήμα» των κληρικών της ορθόδοξης χριστιανικής εκκλησίας και απάγγειλε τη δέηση προς τα πουλιά με ύφος επίσης παραπλήσιο του λειτουργικού της ίδιας εκκλησίας. Τούτο θεωρήθηκε ως απόπειρα διασυρμού της θρησκείας του ελληνικού λαού)[7].
Ο Κ. Τσάτσος απαγόρευσε τη συνέχιση της παράστασης. Σχετικά με την υπόθεση αυτή «Η Καθημερινή» γράφει στο φύλλο της την 1.10.1959: «Με την αγαθωτέραν θέλησιν του κόσμου δεν θα ημπορούσε κανείς να φανή επιεικής προς τα αίτια των επεισοδίων που προκάλεσαν το Σάββατον το βράδυ την αποδοκιμασίαν της παραστάσεως των «Ορνίθων» του Αριστοφάνους, η οποία εδίδετο από το συγκρότημα του κ. Καρόλου Κουν και το Ελληνικόν Χορόδραμα εις το Ηρώδειον και προεκάλεσαν την ματαίωσιν των επομένων παραστάσεων του έργου. […]
Ευθύς μετά το πέρας της παραστάσεως, ο υπουργός της Προεδρίας της Κυβερνήσεως κ. Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο οποίος παρίστατο εις το Ωδείον Ηρώδου του Αττικού […] εκάλεσε τους υπευθύνους του Φεστιβάλ και τους επέπληξε ζωηρότατα. Συγχρόνως, έδωσεν εντολήν όπως ματαιωθούν αι υπόλοιπαι παραστάσεις του έργου. […] Ο Διευθυντής του Θεάτρου Τέχνης ομιλών χθες εις τας εφημερίδας διά την απαγόρευσιν των παραστάσεων των «Ορνίθων», είπε, μεταξύ άλλων, και τα εξής: “Μένω κατάπληκτος από την απόφασιν του κ. Τσάτσου. Ανέβασα τους «Όρνιθες» σύμφωνα με το πνεύμα του Αριστοφάνη και με έναν τρόπο ερμηνείας που τον ακολουθώ εδώ και 25 ολόκληρα χρόνια. Οι υπεύθυνοι του Φεστιβάλ Αθηνών που είχαν από καιρό στα χέρια τους την διασκευή των «Ορνίθων» και που παρηκολούθησαν τις δοκιμές του έργου, ώφειλαν να γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο ανεβάζω την Αττική κωμωδία και να κάνουν εγκαίρως τις παρατηρήσεις τους. Άλλωστε, με τον ίδιο τρόπο είχα ανεβάσει προ διετίας τον «Πλούτο», πάλι υπό την αιγίδα του Φεστιβάλ Αθηνών”. […]»[8].
Ο λοιπός τύπος μίλησε για «φιάσκο», για «βεβήλωση», για «περιπέτεια», για «υστερική ορνιθομανία», για «βαθείαν αίσθησιν [που] προκάλεσαν αι καταγγελίαι διά τους «Όρνιθας» εμφανίστηκαν όμως σ’ αυτόν και διθύραμβοι για την παράσταση[9], ακόμη και σ’ εφημερίδες που δεν αντιπολιτεύονταν τον Κ. Τσάτσο, όπως η «Βραδυνή» στην οποία έγραφε την κριτική του ο Μ. Καραγάτσης[10], ο οποίος όμως δεν είδε την παράσταση του 1959 αλλά εκείνη του 1960, κατά την οποία ο ιερέας απείχε από τον προηγούμενο γιατί «αντί μαύρο φορούσε ράσο χρωματιστό» κι επειδή ίσως περιώρισε κάπως το έρρινό του.
Στο ίδιο κείμενο, ο πιο πάνω θεατρικός κριτικός αναρωτήθηκε αν «Αυτή η ανεπαίσθητη αλλαγή ήταν αρκετή για να μην αναζωπυρωθή το σκάνδαλο;» Και ο ίδιος απάντησε:
«Οπωσδήποτε όχι! Τον παππά δεν τον κάνει το ράσο ή η ψαλμωδία, αλλά η βαθύτερη πρόθεσις του συγγραφέως να εξάρη ή να διακωμωδήση τους λειτουργούς μιας οιασδήποτε θρησκείας ανάμεσ’ από αυτούς, αυτή τούτη τη συγκεκριμένη θρησκεία και, κατά προέκτασι, τη θρησκευτικότητα με το πιο πλατύ νόημα.
“Είναι αναμφισβήτητο πως ο Αριστοφάνης, σ’ όλα του τα έργα, παρουσιάζεται δεινός αρνητής και σαρκαστής της τότε θρησκείας και των λειτουργών της, χωρίς να προβάλλη το αντιστάθμισμα μιας άλλης θρησκείας καλύτερης. Απλούστατα είναι άθεος και μαχητικός καταλυτής της θρησκευτικότητος. Όταν λοιπόν, σήμερα, παραδεχόμαστε να παρουσιάζουμε από σκηνής το π λ α τ ύ τ α τ ο α ν τ ι θ ρ η σ κ ε υ τ ι κ ό κήρυγμα του Αριστοφάνη, η απόπειρα να εξαιρέσουμε από το κήρυγμα αυτό μια οποιαδήποτε συγκεκριμένη θρησκεία είναι τουλάχιστον σόλοικος. Με άλλα λόγια οι επαιρόμενοι ως ευσεβείς χριστιανοί δεν ενοχλήθηκαν από το αριστοφάνειο μαστίγωμα της ιδέας του θείου, αλλά μόνον από το χρώμα του ράσου του ιερέως! Και άρκεσε το ράσο, από μαύρο να γίνη μενεξελί, για να ξαναγυρίσουν τα πάντα στην απαρασάλευτη τάξι τους!
Προς Θεού! Μη νομίσετε ότι με τη διαπίστωσι αυτή εννοώ πως κακώς το μενεξελί ράσο του ιερέως δεν εξώργισε τους ευσεβείς εφέτος, όπως το μαύρο τους ερέθισε πέρυσι! Απεναντίας πιστεύω πως η περισυνή τους αγανάκτησις υπήρξε απόρροια θλιβερής μικρονοίας και μικροψυχίας. Ή, άσχετα από υποκειμενική θρησκευτικότητα, είμαστε πνεύματα αδέσμευτα και επιτρέπουμε (κάτι περισσότερο: χαιρόμαστε) την ελεύθερη εκδήλωσι κάθε «στάσεως» απέναντι στα ηθικά ζητήματα, αρκεί να φέρη την σφραγίδα της πνευματικής δημιουργίας (σφραγίδα που θα ήταν γελοίο ν’ αρνηθούμε στον Αριστοφάνη). Ή θα επιστρέψουμε στις ζοφερώτερες στιγμές του Μεσαίωνα θα απαγορεύσουμε κάθε παρέκκλισι από την επισήμως και διά ψυχικού καταναγκασμού επιβεβλημένη θρησκεία θα καταργήσουμε την ελευθερία της σκέψεως θα επανιδρύσουμε την Ιερά Εξέτασι και θα θεσμοθετήσουμε την διά πυράς καταστροφή των έργων του Αριστοφάνη και τον επί πυράς θάνατο του Καρόλου Κουν και των συνεργατών του.
“Υποψιάζομαι πως όλη αυτή η ιστορία του περυσινού δήθεν σκανδάλου είχε ελατήρια σκοτεινά και διόλου τιμητικά για την πολιτιστική στάθμη του λαού μας – ή, μάλλον, ωρισμένων πνευματικών ηγετών του. Αλλά μήπως και στας αρχαίας Αθήνας δεν παρουσιάζονταν παρόμοιες δυσεξήγητες αντινομίες; Την ίδια εποχή που ο άθεος Αριστοφάνης διέσυρε, επευφημούμενος από όλους τους Αθηναίους, την επίσημη θρησκεία τους και κάθε ιδέα θρησκευτικότητος, ο θρησκευόμενος Σωκράτης καταδικαζόταν σε θάνατο, από τους ίδιους Αθηναίους, διότι δήθεν παρεξέκλινε κατά τι από την ορθοδοξία της θρησκείας τους!
“Όπως πολλές φορές ανέφερα από τη στήλη αυτή, η σημερινή σκηνική αναβίωσις του Αριστοφάνη παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες. Η κατά γράμμα απόδοσις του κειμένου που αναφέρεται, κατά μεγάλο ποσοστό, στην επικαιρότητα του αθηναϊκού Ε΄ αιώνος π.Χ. το καθιστά ακατανόητο στο σημερινό θεατή (αλλά και στον αναγνώστη, αν δεν ανατρέξη σε έκδοσι καταλλήλως σχολιασμένη). Συνεπώς μόνον διασκευή μπορεί να ευσταθήση σκηνικώς. Διασκευή που να προωθή την επικαιρότητα κατά 25 αιώνες, χωρίς όμως να παραμορφώνη την ουσία και τη μορφή το έργου. Στην περίπτωση των «Ορνίθων», φρονώ ότι ο κ. Ρώτας χειρίσθηκε το ζήτημα χωρίς απαράδεκτες τολμηρότητες, αλλά και χωρίς πολύ ευτυχή φαντασία μεταφοράς των τότε εις τα καθ’ ημάς. Επί πλέον αναγκάσθηκε να προχωρήση σε σημαντικήν αποκάθαρσι του αριστοφανείου κειμένου από την ελευθεροστομία, επειδή «δεν την σηκώνει η εποχή μας». Λυπάμαι που θα διαφωνήσω. Πιστεύω ότι η εποχή μας είναι πρόθυμη να δεχθή οποιαδήποτε εκδήλωσι της αξεπέραστης μεγαλοφυΐας του αρχαίου Ελληνισμού, αρκεί να πεισθή γι’ αυτό από τους σημερινούς θ α ρ ρ α λ έ ο υ ς πνευματικούς ηγέτας της. Δυστυχώς, η πνευματική ηγεσία της σημερινής Ελλάδος δεν διακρίνεται για ευψυχία. Με συνέπεια να δυσφημή αδίκως την εποχή μας ως κατώτερη του οποιουδήποτε μεγίστου πολιτιστικού επιτεύγματος που γνώρισε η Ανθρωπότης.
“Δεύτερη και σοβαρώτερη ασχολία είναι η σκηνοθετική ερμηνεία του καταλλήλως διασκευασμένου κειμένου. Ενώ στην τραγωδία, η φαντασία του συγχρόνου σκηνοθέτου οφείλει ν’ ανατρέξη στο παρελθόν για ν’ αντλήση διδάγματα, στην κωμωδία πρέπει να γίνη κάτι εντελώς διαφορετικό και άκρως δυσχερές: δηλαδή η φαντασία του σκηνοθέτου πρέπει να μπη σε δημιουργικό πυρετό, με στόχο να βρεθή ο καταλληλότερος τρόπος ερμηνείας, που να φέρνη το έργο στην προσληπτικότητα του σημερινού θεατού, χωρίς όμως να νοθεύεται, με υπερβολικές παρεκκλίσεις, η πρέπουσα ατμόσφαιρα»[11].
γ. Η σύγκρουση της Εξουσίας και της Τέχνης ήταν αναπόφευκτη και αντισυνταγματική. Η Εξουσία ξεκινούσε από τη θέση ότι υπάρχουν απόλυτα κριτήρια ορθότητας της σκηνοθετικής και ενδυματολογικής σύλληψης της αρχαίας κωμωδίας και ότι σκοπός της εξουσίας είναι, ακόμα και στην περιοχή της αρχαίας κωμωδίας, να διατυπώνει κανόνες αισθητικούς σύμφωνα με τα κριτήρια αυτά. Ιδίως αν, τα κριτήρια για τα οποία γίνεται λόγος, είναι κριτήρια κάποιου ιερατείου το οποίο κρίνει ότι κινδυνεύει να απωλέσει το κύρος του, αν δεν λειτουργήσουν απολύτως τα κριτήρια τα οποία το προστατεύουν απέναντι στο θεατρικό κοινό.
Συγκεκριμένα ο Κ. Τσάτσος από τη μια ερμήνευε κατά τρόπο απόλυτο την θρησκευτική πίστη, δίνοντάς της ορισμένο περιεχόμενο[12] κι από την άλλη υπέτασσε κανονιστικά το θέατρο στην πλατωνική μεταφυσική του: «Οργίζομαι όταν ακούω να λεν ότι το θέατρο διδάσκει ψυχαγωγόντας ή ψυχαγωγεί διδάσκοντας. Το θέατρο δεν υπάρχει ούτε για να διδάσκη, ούτε για να ψυχαγωγή. Ούτε μόνο με τη λογική δουλεύει, για να διδάξη, ούτε μόνο με τα άλογα στοιχεία, για να ψυχαγωγήση strictosensu. Το θέατρο, όπως η ποίηση, λυρική και επική, όπως η μουσική και οι εικαστικές τέχνες, δίνει μορφή και υπόσταση, μέσα στη συνείδηση του ανθρώπου, σε νοήματα, που ούτε μόνο η λογική, ούτε μόνο η αίσθηση μπορούν να συλλάβουν, νοήματα, που με τη συνδυασμένη συνδρομή όλων των δυνάμεών της, μόνο μέσω συμβόλων, μπορεί η άξια συνείδηση να προσπελάση, πέρα από τον συνειρμικό λόγο και την κοινή αίσθηση.
Δεν διδάσκει την αρετή το θέατρο, δεν νουθετεί αποκαλύπτει την ουσία του ανθρώπου, τη θέση του μέσα στο ρου της ζωής και απέναντι της μοίρας και του Θεού. Διδάσκει, αν θέλετε να μεταχειρισθούμε αυτές τις λέξεις, όχι αυτά που οι πολλοί περιμένουν από το θέατρο και για τα οποία το επαινούν, αλλά άλλα, άλλου γένους διδάγματα. Διδάσκει με το ύψος των μεταφυσικών του συμβόλων και ανεβάζει τον άνθρωπο, από έναν δρόμο πολύ πλατύτερο από ό,τι είναι ο δρόμος της κοινωνικής ηθικής, στον κόσμο όπου η θεραπεία όλων των αξιών γίνεται πλήρωση της ψυχής του»[13].
Διερωτάται κανείς, αν ο Κ. Τσάτσος είχε ποτέ δει και είχε γελάσει σε μια παράσταση Καραγκιόζη[14].
Η Τέχνη ξεκινάει από τη θέση ότι δεν υπάρχουν τέτοια απόλυτα τεκμήρια και ότι στην περιοχή της σύλληψής της, της σκηνοθετικής και ενδυματολογικής σύλληψης της αρχαίας κωμωδίας, δεν νοείται η επιβολή κανόνων και συστάσεων στον σκηνοθέτη, στον ενδυματολόγο, στον ηθοποιό, στο όνομα αυτής ή εκείνης της σκοπιμότητας[15].
Συγκεκριμένα ο Κ. Κουν ξεκινούσε από τις θέσεις ότι (α) δεν κάνει θέατρο για το θέατρο ούτε και για να ζήσει αλλά για να πλουτίσει τον εαυτό του, το κοινό που τον παρακολουθεί και να βοηθήσει να δημιουργηθεί ένας πλατύς, ψυχικά πλούσιος και ακέραιος πολιτισμός στον τόπο μας[16], (β) ότι ένας καλλιτέχνης δεν τολμά να θέσει περιοριστικούς νόμους στην τέχνη[17], (γ) ότι για να δώσεις αισθητική συγκίνηση σήμερα πρέπει να ανατρέξεις σε νέες μορφές, σε νέα νοήματα, σε σύγχρονα μέσα έκφρασης βγαλμένα από τις ανάγκες της εσωτερικής και εξωτερικής πραγματικότητας[18], (δ) ότι πρέπει να αποφύγει από τη μια την παράδοση ενός ρομαντικού ακαδημαϊσμού, με τον κλασικό στόμφο, την τεχνητή και επιτηδευμένη απαγγελία κρεσέντου, ντοκουμέντου κλπ., καλούπια εγκεφαλικά που δεν ανταποκρίνονται σε καμιά ανθρώπινη, σε καμιά ζωική αλήθεια και από την άλλη το θέατρο του βουλεβάρτου με τους γνωστούς κλισεδαρισμένους τρόπους εμφάνισης[19], (ε) ότι η Ελλάδα που υπάρχει σήμερα θα οδηγήσει εμάς τους Έλληνες να αποφύγουμε ό,τι νεκρό στην εξωτερική μορφή του αρχαίου θεάτρου και να παριστάνουμε ελεύθερα, σκηνικά και σκηνοθετικά, προσαρμοσμένο στο θεατρικό χώρο και τις απαιτήσεις του θεατή της εποχής μας, ένα έργο που γράφτηκε πριν από δύο χιλιάδες χρόνια και παραμένει στην ουσία του ζωντανό[20], (ζ) ότι αν θέλουμε να αναπαραστήσουμε το θέατρό μας δημιουργικά, τότε πρέπει να προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε όλες τις παραστάσεις που προσλάμβαναν εκείνοι [ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης, ο Αριστοφάνης], συνειδητά ή ασυνείδητα[21], (η) ότι είμαστε ένα προοδευτικό θέατρο, χωρίς παρωπίδες, χωρίς κομματική ένταξη. Συγκρότημα με πίστη στις δημοκρατικές ιδέες. Τα παιδιά ανήκουν σε όλους τους χώρους της προοδευτικής παράταξης κι εγώ προσωπικά είμαι ένας άνθρωπος που μισώ την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, τα συστήματα που δίνουν άνισες ευκαιρίες, τις υπερδυνάμεις, τα μονοπώλια, τη βία[22], (θ) όσο για τον Αριστοφάνη, σατιρίζει στους «Όρνιθες» όλα τα κακά του ανθρώπινου νου και της κατασκευασμένης κοινωνίας. Ακόμα και η χρονικά πια άκαιρη σάτιρα πραγμάτων και προσώπων, που δημιουργούν ανία σε σημερινό θεατή και που χρέος του σκηνοθέτη είναι είτε να την παραλείψει, ή να την αναπληρώσει με σύγχρονους σωστούς και καίριους παραλληλισμούς, αποτελούν μέρος του κοινωνικοπολιτικού διαγράμματος που με το γέλιο θα παρασύρει ο ποιητής τους θεατές σε πιο ουσιαστικούς στόχους[23], (ι) το καλό θέατρο νομίζω είναι πάντα πολιτικό. Το θέατρο εξάλλου από την αρχαιότητα είναι πολιτικό. Πολιτικό όμως δεν σημαίνει κομματικό[24].
Όσο για τον ιερέα που εμφανίζεται στην παράσταση όπως πιο πάνω περιγράψαμε και τους θεούς στους οποίους αυτός θυσιάζει, ας δούμε πως τους αντιμετώπισαν τρεις άλλοι θεατράνθρωποι.
Ο πρώτος, είναι ο γνωστός σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου, ο Α. Σολωμός: «Πρώτος μουσαφίρης [στους «Όρνιθες»] είναι ένας ιερέας που θέλει να κάνει την θυσία σύμφωνα με την κούφια και φλύαρη ρουτίνα»[25].
Ο δεύτερος, είναι ένας διαπρεπής θεατρογράφος, ο DouglasMacDowell: «Πρώτος, έρχεται ο ιερέας. Ο Πεισέταιρος τον φέρνει για να διευθύνει τη θρησκευτική τελετή της ίδρυσης της νέας πόλης [Νεφελοκοκκυγίας]. Ο ιερέας αρχίζει με μια μακροσκελή προσευχή, επικαλούμενος βεβαίως τα πουλιά αντί για τους θεούς, αλλά ο κατάλογος είναι τόσο μακρύς, που στο τέλος ο Πεισέταιρος τον διακόπτει και τον διώχνει, φοβούμενος πως ο τράγος της θυσίας δεν θα φτάσει για όλους»[26].
Και ο τρίτος είναι ένας εξίσου διαπρεπής θεατρογράφος, ο Th. Hubbard: «Είναι όμως χαρακτηριστικό το γεγονός ότι οι θεοί στους οποίους γίνεται η θυσία, δεν είναι σε καμμία περίπτωση οι παραδοσιακοί θεοί της κρατικής θρησκείας των Αθηνών αλλά «νέοι θεοί» (στ. 848), σαν το καινόν δαιμόνιον που κατηγορήθηκε ότι λάτρευε ο Σωκράτης (Νεφέλες, στ. 247-74). Οι Όρνιθες ως σύνολο συνειδητοποιούν, όχι μόνο την εγκατάλειψη της αθηναϊκής δημοκρατίας, αλλά και την απόρριψη της παραδοσιακής θρησκείας και ευλάβειας της πόλεως εις όφελος ενός νέου, τεχνητά κατασκευασμένου συστήματος, επηρεασμένου από τον ριζικό υποκειμενισμό των σοφιστικών διδαγμάτων»[27].
δ. Ύστερα από τις πιο πάνω αναλύσεις, φρονούμε ότι πρέπει και μπορούμε να ασκήσουμε την ακόλουθη κριτική στον Κ. Τσάτσο.
Ο Κ. Τσάτσος, αν και έμπειρος αναλυτής των αντινομιών του λόγου εν γένει[28], ενδεχομένως δεν αντελήφθη ότι, ναι μεν ανάμεσα στις αισθητικές κατηγορίες του «τραγικού» και του «κωμικού» υπάρχει αντινομία[29], όμως έτσι και ξεπεράσουμε αυτή την αντινομία και βρεθούμε οριστικά στην περιοχή του «κωμικού», δεν χωρεί επάνοδος στην κατηγορία του «τραγικού» για οποιοδήποτε φυσικό ή μεταφυσικό λόγο. Ο Αριστοτέλης είναι σαφής: «Το γαρ γελοίον εστίν αμάρτημα τι και αίσχος ανώδινον και ου φθαρτικόν». Ένα παιγνίδι είναι ανώδυνο, μήτε σ’ αυτόν που το προκαλεί, μήτε σ’ αυτόν που το δέχεται φέρνει πόνο[30].
Ο συγγραφέας, ο σκηνοθέτης, ο ενδυματολόγος, ο ηθοποιός της κωμωδίας, δεν λειτουργούν μέσα σε αυστηρά πλαίσια του «τραγικού», σοβαρού ή ιερού αλλά μέσα σε πλαίσια «κωμικά» παιγνιώδη, σκωπτικά, διασκεδαστικά. Ο λόγος δεν είναι στοιχείο διατήρησης ενός statusquo αλλά στοιχείο δυνάμει ανατρεπτικό και τρόπος για απομυθοποίηση και αμφισβήτηση αυτών που πρεσβεύουν ότι η αλήθεια τους είναι η μοναδική αλήθεια.
Ο λόγος στην αρχαία κωμωδία, όπως και στο θέατρο σκιών, χαρακτηρίζεται από παραδοξότητες, παραβάσεις, ανατροπές, αντιφάσεις, αντιθέσεις, αμφισημίες. Οι αντιθέσεις γενικότερα, αφορούν όχι μόνο το λόγο του θεάματος και τη σκηνοθεσία, αλλά και την εικαστική παράσταση των προσώπων[31]. Αν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τον κόσμο όρθιο, κρυμμένο μέσα σε μια γλώσσα και ένα λογικό κώδικα, η κωμωδία και ο Καραγκιόζης τον αναποδογυρίζουν, τον διαστρέφουν για να τον δούμε με μια καινούργια ματιά. Το κοινό μέσα στην κωμωδία βρίσκει το χώρο για να γελοιοποιήσει τα κακώς κείμενα και την όποια εξουσία και να ενισχύσει το ορθώς σκέπτεσθαι. Ο Αριστοφάνης όπως και ο Καραγκιόζης, διακωμωδεί τη σοβαρή πλευρά της ζωής, την επίσημη όψη της, σχετικοποιεί την τραγικότητά της, λειαίνει τις αντιφάσεις της και τα απόλυτα νοήματά της, δεν δεσμεύεται από κρατούσες κοινωνικές ή ηθικές αξίες και δε μετριέται με τα συνήθη μέτρα και σταθμά. Παίζει με τη σχετικότητα των πραγμάτων, την αντιφατικότητα του ανθρώπου και της ζωής με το υψηλό και το χαμηλό, τη σοβαρότητα και την ελαφρότητα, το ηρωικό και το αντιηρωικό, με την ευσέβεια και την ασέβεια, με το όνειρο και την πραγματικότητα, με το καλό και το κακό, το όμορφο και το άσχημο. Αποτέλεσμα είναι, πρόσωπα και πράξεις, κατεβαίνοντας από το βάθρο τους που τους στήνει η ανάγκη της συγκεκριμένης ιστορικής εποχής, τοποθετούνται χωρίς δάφνες και τιμές στην πραγματική θέση τους[32].
«Κείνο που με τρώει κείνο που με σώζει, είναι που ονειρεύουμαι σαν τον Καραγκιόζη» θα τραγουδήσει ο Δ. Σαββόπουλος και εμείς θα προσθέσουμε: «… και σαν τον Αριστοφάνη». Στο κάτω κάτω της γραφής, το ζήτημα είναι ζήτημα συναισθηματικής νοημοσύνης[33].
Πριν καταδικάσουμε τη σάτιρα, ας σκεφτούμε ότι όταν ενοχλείται κανείς από την κατάχρηση της συμπεριφοράς ενός ιερατείου που συχνά εγκαταλείπει την ουσία και καταφεύγει στους τύπους και δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να εκδηλώσει την αντίθεσή του, καταφεύγει αναγκαστικά στο μόνο μέσο που του παρέχουν οι δυνάμεις του, στη σάτιρα[34].
Επιπλέον, το ζήτημα ήταν και είναι ζήτημα συνταγματικής νομιμότητας.
Είναι συνταγματικά αθεμελίωτη και μεθοδολογικά αστήρικτη η αοριστόλογη επίκληση του συμφέροντος της εκκλησίας και των λειτουργών της, προκειμένου να παρακαμφθούν συνταγματικά κατοχυρωμένες ατομικές ελευθερίες, όπως είναι η ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης και η απαγόρευση της προληπτικής και κατασταλτικής λογοκρισίας. Σε παρόμοιες περιπτώσεις ανακύπτει έκδηλος κίνδυνος, ώστε μια επιχειρηματολογία υπερσυνταγματικού –κατ’ ουσίαν αντισυνταγματικού– χαρακτήρα να κατισχύσει απέναντι σε συνταγματικά εγγυημένες ελευθερίες των πολιτών.
Άλλωστε είναι ανεπίτρεπτη ηθικά και πολιτικά αλλά και συνταγματικά η θεώρηση της «θρησκείας» ως βάσης του κράτους. Παρόμοια ερμηνεία είναι πολλαπλά τρωτή:
Κατά πρώτον, συγχέει σημασιολογικά τη συνταγματικά κατοχυρωμένη θρησκευτική ελευθερία με τη θρησκεία αυτή καθ’ εαυτήν. Συγχέει δηλ. ένα συνταγματικό δικαίωμα με ένα θεολογικό ζήτημα. Όμως το Κράτος και η κρατική εξουσία δεν μπορεί να θρησκεύεται. Το θρησκεύεσθαι, όχι μόνο είναι απολύτως προσωπικό ενέργημα καθενός, αλλ’ επιπλέον είναι δικαίωμα του ατόμου και όχι υποχρέωση.
Στη συνέχεια, η θρησκεία δεν υποστασιοποιείται σε περιωπή θεμελίου του κράτους, με μόνο επιχειρηματολογικό στήριγμα ότι στο ελληνικό Σύνταγμα γίνεται αναφορά σε «επικρατούσα θρησκεία». Ότι επικρατεί ορισμένο θρήσκευμα, σημαίνει απλώς ότι έχει το πολυπληθέστερο κοινό πιστών. Ούτε ότι επιβάλλεται επί της κοινωνίας, ούτε ότι επικρατεί έναντι των άλλων θρησκευμάτων, ούτε ότι απαγορεύει την αναπαλλοτρίωτη ευχέρεια οποιουδήποτε να αλλάξει θρήσκευμα οποτεδήποτε, δικαίωμα που έχουν τόσο οι πιστοί της επικρατούσας θρησκείας, όσο και οι πιστοί των λοιπών θρησκειών.
Η αναγόρευση ορισμένου θρησκεύματος ως θεμέλιο της ελληνικής πολιτείας δεν είναι έργο της οποιασδήποτε εξουσίας. Αποτελεί απλώς απόρροια της προσωπικής κοσμοθεωρίας του προσώπου το οποίο οφείλει να απέχει των μεταφυσικών credo του, αν ασκεί το λειτούργημα του Υπουργού, γιατί μέσα σ’ αυτό δεν περιλαμβάνεται και το να εκλαμβάνει τους πολίτες ως πιστούς ή μη πιστούς.
Επιπλέον, δεν περιλαμβάνεται μεταξύ των εξουσιών του Υπουργού να αποφασίζει ετερόνομα και εκ των άνω για λογαριασμό των πολιτών τι είναι καλό να επιλέξουν ως ψυχαγωγία και τι όχι. Αυτή η απόφαση προσβάλλει επομένως την αυτονομία των πολιτών –ακόμη και αυτών που ακολουθούν την επικρατούσα θρησκεία– αφ’ ενός ως υποκειμένων δικαίου και αφ’ ετέρου ως ηθικών υποκειμένων. Αν μερίδα πολιτών εκτιμά ότι συγκεκριμένη παράσταση ή σκηνοθεσία προσβάλλει τα δικά της θρησκευτικά φρονήματα, δύναται βεβαίως να επικρίνει την επίμαχη παράσταση ή σκηνοθεσία, αποτρέποντας τους ομόφρονες προς αυτή πολίτες στην παρακολούθηση της παράστασης. Σε καμία περίπτωση όμως, μερίδα πολιτών, όσο μεγάλη και αν είναι, δεν δικαιούται να εκπροσωπείται από κρατικό λειτουργό και να επιδιώξει γενικευμένη απαγόρευση της επίμαχης παράστασης.
Τέλος, η πιο πάνω ερμηνεία αντιστρατεύεται κατάφωρα τη φιλελεύθερη φυσιογνωμία του πολιτεύματος, αφού η δήθεν θρησκευτική βάση του κράτους, θα καταντούσε φραγμός στην απόλαυση ατομικών ελευθεριών και στη μετατροπή του πολιτεύματός μας από φιλελεύθερο σε θεοκρατικό[35].
Θα επρόκειτο για ασύγνωστη αμεριμνησία, αν η νομική ερμηνεία απέληγε σε φαλκίδευση των ατομικών και των πολιτικών ελευθεριών χάριν ορισμένων δήθεν υπερθετικών αρχών δικαίου. Η ελληνική και η ξένη ιστορία των θεσμών είναι κατάφορτη από παρόμοια αρνητικά παραδείγματα. Ας μη λησμονούμε ότι στη νεότερη πολιτική ιστορία οι εκτροπές σε λύσεις δικτατορικές έγιναν σχεδόν πάντοτε στο όνομα του «συμφέροντος του Έθνους» ή άλλων μεταφυσικών «αξιών», «υπέρτερων» δήθεν από τη δημοκρατική συνταγματική νομιμότητα[36].
Είναι συνταγματικά αθεμελίωτη και μεθοδολογικά έωλη η αοριστόλογη επίκληση του «εθνικού συμφέροντος», προκειμένου να παρακαμφθούν συνταγματικά κατοχυρωμένες ατομικές ελευθερίες, όπως η ελευθερία της επιστημονικής γνώμης (άρθ. 16 Συντ.) και η απαγόρευση προληπτικής και κατασταλτικής λογοκρισίας (άρθ. 14 Συντ.). Σε παρόμοιες περιπτώσεις ανακύπτει έκδηλος κίνδυνος, ώστε μία επιχειρηματολογία «υπερσυνταγματικού» –κατ’ ουσίαν αντισυνταγματικού– χαρακτήρα να κατισχύσει απέναντι σε συνταγματικά εγγυημένες ελευθερίες των πολιτών.
Παραδείγματος χάριν, είναι ανεπίτρεπτη ηθικά και πολιτικά η θεώρηση της «θρησκείας» ως «βάσης του κράτους». «Η θρησκεία δεν είναι καθαρά ατομική υπόθεση, όλως εσωτερική σχέση της ψυχής προς τον Θεό, περί της οποίας το κράτος μπορεί να αδιαφορήσει, αλλά αποτελεί τη βάση του κράτους (…)» αποφάνθηκε απόφαση ελληνικού δικαστηρίου (υπ’ αρ. 17115/1988 Μον. Πρωτ. Αθηνών, σε διαδικασία ασφαλιστικών μέτρων εναντίον της προβολής κινηματογραφικής ταινίας με θέμα τη ζωή του Ιησού Χριστού). Παρόμοια ερμηνεία είναι πολλαπλά τρωτή.
α) Κατά πρώτον, συγχέει σημασιολογικά τη συνταγματικά κατοχυρωμένη θρησκευτική ελευθερία (άρθ. 13 του Συντάγματος) με τη θρησκεία αυτή καθ’ εαυτήν. Συγχέει δηλαδή ένα συνταγματικό δικαίωμα με ένα θεολογικό ζήτημα. Όμως το Κράτος δεν μπορεί να θρησκεύεται. Το θρησκεύεσθαι, όχι μόνον είναι απολύτως προσωπικό ενέργημα καθενός, αλλά επί πλέον είναι δικαίωμα του ατόμου και όχι υποχρέωση. Η θρησκευτική ελευθερία περιλαμβάνει, εξ άλλου, και την αναπαλλοτρίωτη ευχέρεια οποιουδήποτε να αλλάξει θρήσκευμα οποτεδήποτε, δικαίωμα που έχουν φυσικά και οι πιστοί της επικρατούσας θρησκείας.
β) Ακολούθως, με δεύτερη εννοιολογική ακροβασία, η απόφαση υποστασιοποιεί τη «θρησκεία» σε περιωπή θεμελίου του κράτους, με μόνο επιχειρηματολογικό στήριγμα ότι στο ελληνικό Σύνταγμα γίνεται αναφορά σε «επικρατούσα θρησκεία». Ότι επικρατεί ορισμένο θρήσκευμα, σημαίνει απλώς ότι έχει το πολυπληθέστερο κοινό πιστών. Ούτε ότι επιβάλλεται επί της κοινωνίας, ούτε ότι επικρατεί έναντι των άλλων θρησκευμάτων.
Η αναγόρευση ορισμένου θρησκεύματος σε θεμέλιο της ελληνικής Πολιτείας αποτελεί απλώς απόρροια της προσωπικής κοσμοθεωρίας του δικαστή. Στηρίζεται σε ένα μεταφυσικό credo, σε μία εξωσυνταγματική «αξία», ανεπίδεκτη έλλογης διαβούλευσης και πάντως εντελώς ξένη προς τις οργανωτικές βάσεις της (ελληνικής) συνταγματικής τάξης. Μετατρέπει το ζήτημα του θεμελίου της έννομης τάξης σε θέμα πίστης και όχι πια επιστημονικής γνώσης, εκλαμβάνοντας επίσης τους πολίτες ως πιστούς.
γ) Τρίτον, εν προκειμένω δικαστικό όργανο του Κράτους αποφασίζει ετερόνομα και εκ των άνω για λογαριασμό των πολιτών τι είναι καλό να επιλέξουν ως ψυχαγωγία και τι όχι. Η απόφαση αυτή προσβάλλει, επομένως, την αυτονομία των πολιτών – ακόμη και αυτών που ακολουθούν την επικρατούσα θρησκεία -, αφ’ ενός ως υποκειμένων δικαίου και αφ’ ετέρου ως ηθικών υποκειμένων.
Αν μερίδα πολιτών εκτιμά ότι συγκεκριμένη κινηματογραφική ταινία προσβάλλει τα δικά της θρησκευτικά φρονήματα, δύναται να επικρίνει την επίμαχη ταινία στη δημόσια σφαίρα επικοινωνίας, αποτρέποντας τους ομόφρονες προς αυτή πολίτες, πραγματικούς ή δυνητικούς, από την παρακολούθηση της ταινίας. Σε καμία περίπτωση, όμως, μερίδα πολιτών, όσο μεγάλη κι αν είναι, δεν δικαιούται να επιδιώξει γενικευμένη απαγόρευση της περαιτέρω προβολής της ταινίας. Τουλάχιστον όχι μέσα σε φιλελεύθερη και δημοκρατική πολιτεία που παίρνει στα σοβαρά τις θεμελιώδεις αρχές της.
δ) Τέλος η ανωτέρω ερμηνεία αντιστρατεύεται κατάφωρα τη φιλελεύθερη φυσιογνωμία του πολιτεύματος, αφού η δήθεν «θρησκευτική βάση του κράτους» θα καταντούσε φραγμός στην απόλαυση ατομικών ελευθεριών. Στην περίπτωση αυτή θιγόμενες ελευθερίες – κατά μία συστηματική και συνάμα τελολογική ερμηνεία του Συντάγματος – είναι η καλλιτεχνική δημιουργία, η ακώλυτη απόλαυση των έργων τέχνης από το κοινό, σε πνεύμα αμοιβαίας ανοχής (toleration) προς ανθρώπους διαφορετικών αισθητικών προτιμήσεων και θρησκευτικών πεποιθήσεων, καθώς επίσης η ελευθερία συνείδησης των αλλόδοξων, αλλόθρησκων ή αρνησίθρησκων Ελλήνων πολιτών.
Ο ιδεατός τύπος (Idealtypus) του φιλελεύθερου και κοσμικού κράτους, συνυφασμένος φιλοσοφικά με τα νάματα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, διακρίνεται για αξιολογική ουδετερότητα απέναντι στα θρησκευτικά και τα κοσμοθεωρητικά φρονήματα των πολιτών. Αντίθετα προς αυτή την αδιατίμητη φιλοσοφική και πολιτική κληρονομιά, η ανωτέρω ερμηνεία αποφαίνεται ότι το θρήσκευμα δεν είναι ακραιφνώς προσωπικό θέμα καθενός, αδιάφορο στην κρατική εξουσία, αλλά σχεδόν κρατική υπόθεση. Κατά ένα σχεδόν μυστικιστικό τρόπο, μάλιστα, η ερμηνεία αυτή αναγορεύει τελικά συγκεκριμένο θρήσκευμα σε «βάση» της υπόστασης του ελληνικού Κράτους, ως εάν επρόκειτο για θεοκρατικό πολίτευμα!

Σε πολιτεία θεσμοποιημένης ελευθερίας δεν νοείται καν «αντίθεση», πολύ λιγότερο επιβολή, των πιστών της επικρατούσας θρησκείας προς τους πιστούς άλλων θρησκειών ή προς τους μη θρησκευόμενους πολίτες. Στην ανωτέρω υπόθεση, όμως, δεν πρόκειται καν για υπόνοια παρόμοιας αντίθεσης. Πρόκειται απλώς για μία μισαλλόδοξη ή έστω μη ανεκτική συμπεριφορά μερίδας πολιτών απέναντι στο θρησκευτικό φρόνημα και τις αισθητικές προτιμήσεις όλων των άλλων. Στους τελευταίους συγκαταλέγονται ασφαλώς και εκείνοι οι πιστοί της κρατούσας θρησκείας που θα επιθυμούσαν να κρίνουν μόνοι τους το περιεχόμενο της ταινίας και το βιβλίο στο οποίο αυτή βασίσθηκε, σεβόμενοι τις διαφορετικές πεποιθήσεις και προτιμήσεις των άλλων πολιτών.»



[1] Βλ. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Αριστοφάνης, Όρνιθες, μετάφραση Τ. Ρούσος. Εισαγωγή σχόλια μεταφραστική ομάδα Κάκτου, 1993, Βιβλιοπωλείο της «Εστίας» Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη. Μετάφραση Θρ. Σταύρου, δέκατη έκδοση, 2006, σελ. 319 επ., Εκδόσεις Ζήτρος Αριστοφάνης Μετάφραση Θ. Μαυρόπουλος, 2007, σελ. 457 επ. Πρβλ. γενικότερα Θ. Καρζής Η σάτιρα και η παγκόσμια ιστορία της. Από τους προγόνους του Αριστοφάνη μέχρι τους απογόνους του Σουρή. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2005, A. LeskyΙστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Μετάφραση Αγ. Τσοπανάκης, 5η έκδοση, Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη, 1981, σελ. 582 επ., 339 επ., 582 επ., J. deRomillyΛεξικόν της ελληνικής λογοτεχνίας αρχαίας και νέας. Επιμέλεια Ν. Νικολάου. Μετάφραση Γ. Αραμπατζής – Ορ. Καραβάς – Ρ. Παπαδομιχελάκη – Κ. Περιστεράκη – Ξ. Τσελέντη, Δαίδαλος/Ζαχαρόπουλος, 2004, σελ. 43 επ.
[2] Οι Όρνιθες του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Κ. Κουν ανέβηκαν κατά τα έτη 1931-1932, 1938-1939, 1958-1959, 1959-1960, 1961-1962, 1974-1975. Μετά το θάνατο του Κουν οι Όρνιθες παίχτηκαν το 1987, το 1997 και το 2008. Βλ. σχετικά: Κ. Κουν Οι παραστάσεις. Επιστημονική επιμέλεια Πλ. Μαυρομούστακος, Μουσείο Μπενάκη, 2008, σελ. 43, 55, 217-229 (όπου και για την παράσταση της 29.8.1959 στο Φεστιβάλ Αθηνών, Ωδείο Ηρώδου του Αττικού) 234-235, 258-259, 304, 358-359 όπου πλήρη στοιχεία για τις παραστάσεις (μετάφραση, σκηνοθεσία, σκηνικά-κοστούμια, μουσική, χορογραφία, τραγούδι και διδασκαλία της χορωδίας, διανομή, θέατρα και πλήρης κριτικογραφία) Ανακεφαλαιωτικά βλ. σελ. 475.
[3] Α. Σολωμός Ο ζωντανός Αριστοφάνης. Από την εποχή του ως την εποχή μας, Δίφρος, 1961, passim και σελ. 212 επ.
[4] Γ. Δάλλας Κάρολος Κουν. Οι δυνατότητες της Κυκλικής Σκηνής, στου Ίδιου Υπερβατική Συντεχνία. Δοκίμια, 1958, σελ. 81 επ., Κ.Κουν Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1987, ιδίως σελ. 11 επ., 40 επ., 96, 97, 98, Γ. Πηλιχός Δέκα σύγχρονοι Έλληνες, Αστερίας 1974, σελ. 59 επ., Γ. Σύκκα Ταξίδι στο μύθο του Κ. Κουν , «Η Καθημερινή» 26.9.2008, σελ. 17.
[5] Μ. Καραγάτσης Οι «Όρνιθες» Θέατρο Τέχνης, εφ. Βραδυνή 11.6.1960 (= ο Ίδιος Κριτική θεάτρου, 1946-1960. Πρόλογος: Κ. Γεωργουσόπουλος. Εισαγωγή, επιμέλεια Ι. Βιβιλάκης, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1999, σελ. 642 επ. ιδίως σελ. 644).
[6] Α. Προβατάς Πολιτική ιστορία της Ελλάδος 1821-1980. Νομοθετικά και εκτελεστικά σώματα, 1980, σελ. 690, 693.
[7] Μ. Καραγάτσης ο.π. σελ. 642.
[8] «Η Καθημερινή», 30.8.2008, δεύτερη σελίδα, 49 Χρόνια πριν…, σελ. 2.
Σε μία συνέντευξη που έδωσε ο Κ. Κουν στις 9.12.1938, τονίζονται, μεταξύ των άλλων τα ακόλουθα: «Αν ο Αριστοφάνης είχε ζήσει στις μέρες μας, δεν θα έγραφε όπως τότε, αλλά θα είχε αντλήσει αφορμές από τη μοντέρνα ζωή για να σατιρίσει. Έτσι, ο κ. Κουν προσπαθεί να προβάλει το πνεύμα του Αριστοφάνη μέσα στη σύγχρονη ζωή. Γιατί, λόγου χάριν, ο «κήρυξ» δεν υπάρχει και έτσι δεν έχει νόημα, όμως αν τον αντικαταστήσουμε με τον δημοσιογράφο μιας εφημερίδας του οποίου η αρμοδιότητα, πάνω κάτω, είναι ανάλογη με εκείνη του «κήρυκα», αυτός ο αριστοφανικός τύπος αυτόματα μεταμορφώνεται σε κάτι ξεκάθαρο μέσα στο μυαλό μας, το οποίο μπορούμε να καταλάβουμε και με το οποίο μπορούμε να γελάσουμε. Ο τρόπος με τον οποίο ενεργούσε ένας «αριστοκράτης» στις μέρες του Αριστοφάνη, δεν μπορεί να αναπαραχθεί με ακρίβεια, όμως αν δώσουμε μερικές ντελικάτες πινελιές στον «αριστοκράτη», δίνοντάς του ένα ζευγάρι γάντια για να κρατάει ή κάνοντάς τον να προφέρει τα «ρ» με γαλλικό τρόπο, γίνεται ένας τύπος οικείος με μας. Μ’ αυτόν τον τρόπο το έργο γίνεται προσιτό στον καθένα και όσο πιο πολύ το κατανοεί ο θεατής, τόσο περισσότερο εκτιμάει το λεπτό χιούμορ που βρίσκεται πίσω από όλα τα έργα του Αριστοφάνη». Στην ίδια συνέντευξη ο δημοσιογράφος στον οποίο ο Κ. Κουν έδωσε τη συνέντευξη αναφέρει τα ακόλουθα: «Λέει ότι οι Όρνιθες έχουν δύο είδη χαρακτήρων, τα πουλιά τα ίδια και, μετά, τους διάφορους άλλους αριστοφανικούς τύπους. Τα πουλιά δίνουν τη λυρική νότα στο έργο. Χορεύουν, τραγουδούν. Από την άλλη πλευρά, οι άλλοι χαρακτήρες είναι οι τύποι που θα έβρισκε κανείς στην αρχαία αγορά, ενδιαφέροντες και γοητευτικοί από μόνοι τους. Δίνουν το σατιρικό στοιχείο της κωμωδίας και σε αυτούς ο κ. Κουν αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος της δημιουργικότητάς του.»: Κ. Κουν Οι παραστάσεις. Επιστημονική επιμέλεια Πλ. Μαυρομούστακος, Μουσείο Μπενάκη, 2008, ελ. 57 επ., ιδίως σελ. 58, 59.
[9] Θέατρο Τέχνης – Κάρολος Κουν Αριστοφάνη Όρνιθες, Καλοκαίρι 2008, όπου, στις σελ. 34-36 αποσπάσματα από τον ελληνικό τύπο της εποχής, στη σελ. 17 εικόνες από τα κοστούμια του Τσαρούχη για τους «Όρνιθες» μεταξύ των οποίων και το κοστούμι του ιερέα και στη σελ. 22 μια από τις πολλές γελοιογραφίες του Φ. Δημητριάδη που εμφανίζουν τον Κ. Τσάτσο με μια κότα (όρνιθα) καθώς και μια άλλη γελοιογραφία άγνωστου, σε μας, γελοιογράφου. Βλ. και Α. Αργυρίου Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια της επισφαλούς δημοκρατίας (1950-1960), Ε, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2005, σελ. 94.
[10] Μ. Καραγάτσης ο.π. σελ. 652 επ.
[11] Μ. Καραγάτσης ο.π. σελ. 642-644.
[12] Πρβλ. Κ. Τσάτσος Προεδρικά κείμενα για την Ελλάδα και την εποχή μας. Πρόλογος Κ. Τσιρόπουλος, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1990, σελ. 30 επ., 35 επ., 42 επ., ο Ίδιος Η μυστική συνέντευξη στον Κ. Τσιρόπουλο, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1997, σελ. 28-29.
[13] Κ. Τσάτσος Θεωρία της Τέχνης, Τρίτη έκδοση, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1990, σελ. 137-138.
[14] Πρβλ. Ν. Εγγονόπουλος Ο Καραγκιόζης, ένα ελληνικό θέατρο σκιών, Ύψιλον, 1980, Γ. Ιωάννου Ο Καραγκιόζης, Εστία, τομ. Α, 1971, τομ. Β, 1979, τομ. Γ 1996, Κ. Μπίρης Ο Καραγκιόζης. Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο, 1952, Αικ. Μυστακίδου Karagoz Το θέατρο σκιών στην Ελλάδα και στην Τουρκία, Ερμής, 1982, Περιοδικό «Θέατρο», τευχ. 10, Ιούλιος 1963, passim, Η. Πετρόπουλος Υπόκοσμος και Καραγκιόζης, Γράμματα 1978, Φ. Πολίτης Θεατρικές επιφυλλίδες, Εκδόσεις Γαλαξία, 1964, Β. Πούχνερ Σύντομη αναλυτική βιβλιογραφία του θεάτρου Σκιών στην Ελλάδα, «Λαογραφία» ΛΑ (31) 1976-1978, Αθήνα, 1978, Σ. Σπαθάρης Απομνημονεύματα και η τέχνη του Καραγκιόζη, Πέργαμος, 1960, Κ. Τσιπήρας Ο ήχος του Καραγκιόζη. Συμβολή στη μελέτη της δημιουργίας και της εξέλιξης του ελληνικού λαϊκού θεάτρου Σκιών, «Νέα Σύνορα» – Α. Λιβάνη, 2001, Α. Χρυσικοπούλου Ο αντινομικός μισθός του Καραγκιόζη, Πορεία, 2008.
[15] Πρβλ. R. EscarpitΤο χιούμορ. Quesais-je, μετάφραση Ι. Γαλανός, Ι. Ζαχαρόπουλος, 1963, H. BergsonΤο γέλοιο. Μετάφραση Ν. Καζαντζάκη, Εκδοτικός Οίκος Γ. Φέξη, 1914, ο Ίδιος Το γέλιο. Μετάφραση Β. Τομανάς, Εξάντας-Νήματα, 1998, Θ. Καρζής Η σάτιρα και η παγκόσμια ιστορία της. Από τους προγόνους του Αριστοφάνη μέχρι τους απογόνους του Σουρή, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2005, Κ. Κωστίου Παρωδία. Από την ανακύκλωση στην ανάπλαση, “Revuedes Εtudes Νeο-helleniques, 1997/VI2, Daedalus, Paris-Athènes, σελ. 251 επ., M. MerchantΚωμωδία. Μετάφραση Α. Παρίση, Ερμής, 1984, J. MilnerDavisΦάρσα. Μετάφραση Ι. Ράλλη – Κ. Χατζηδήμου, Ερμής, 1984, D. MueckeΕιρωνεία. Μετάφραση Κ. Πύρζας, Ερμής, 1974, Ε. Παπανούτσος Θέατρο και Πλήθος, στου Ίδιου Επίκαιρα και ανεπίκαιρα, Ίκαρος, 1962, σελ. 156 επ., ο Ίδιος Αισθητική, Εκδόσεις Νόηση, 2003, σελ. 301 επ., 309 επ., Γ. Πεφάνης Ζητήματα αισθητικής του ελληνικού θεάτρου στην αρχή της τρίτης χιλιετίας, «Revuedes Εtudes Νeo-helleniques», 1997/VI, 2, Daedalus, σελ. 221 επ., L. PirandelloΗ αισθητική του χιούμορ. Μετάφραση Ε. Νταρακλίτσα, Πολύτροπον, 2005, A. PollardΣάτιρα. Μετάφραση Θ. Παπαμάργαρης, Ερμής, 1972, Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών Κύκλος διαλέξεων. Το θέατρο, Δίφρος, 1960, σελ. 7 επ. (Α. Τερζάκης), 22 επ. (Π. Χάρης), 36 επ. (Γ. Κουρνούτος), 44 επ. (Τ. Μουζενίδης), 63 επ. (Γ. Βακαλό), 73 επ. (Π. Κατσέλης), 78 επ. (Μ. Πλωρίτης), 83 επ. (Δ. Μυράτ), 100 επ. (Κ. Πράτσικα), 110 επ. (Μ. Αμαριώτου), Ph. ThompsonΤο γκροτέσκο. Μετάφραση Ι. Ράλλη – Κ. Χατζηδήμου, Ερμής, 1984, Δ. Φωτόπουλος Ενδυματολογία στο ελληνικό θέατρο, Εμπορική Τράπεζα, 1986, Γ. Χουΐζινγκα Ο άνθρωπος και το παιχνίδι (Homojudens). Μετάφραση Στ. Ροζάκης – Γ. Λυκιαρδόπουλος. Εκδόσεις «Γνώση», 1989, σελ. 119 επ., 235 επ.
[16] Κ. Κουν Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας. Εκδόσεις Καστανιώτη, 1987, σελ. 12.
[17] Κ. Κουν ο.π. σελ. 16 και 21.
[18] Κ. Κουν ο.π. σελ. 25.
[19] Κ. Κουν ο.π. σελ. 27.
[20] Κ. Κουν ο.π. σελ. 40.
[21] Κ. Κουν ο.π. σελ. 94.
[22] Κ. Κουν ο.π. σελ. 119.
[23] Κ. Κουν ο.π. σελ. 124.
[24] Κ. Κουν ο.π. σελ. 129.
[25] Α. Σολωμός Ο ζωντανός Αριστοφάνης, Δίφρος, 1961, σελ. 225.
[26]D. Mac Dowell Aristophanes and Athens, Oxford University Press, 1995. Από το πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου, Αριστοφάνη Όρνιθες. Καλλιτεχνικός Διευθυντής Ν. Κούρκουλος. Πρόεδρος ΔΣ, Ε. Αρβελέρ, Πρώτη παράσταση Σάββατο 17 Ιουλίου 1999, σελ. 30.
[27] Th. Hubbard The Mask of comedy. Aristophanes and the Intertextual Parabasis, Cornell University Press, 1991. Από το ίδιο ο.π. πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου σελ. 43.
[28] Πρβλ. Κ. Τσάτσος Αι αντινομίαι του πρακτικού λόγου, στο: Ακαδημία Αθηνών. Έκτακτος Συνεδρία της 27.1.1962. Υποδοχή του ακαδημαϊκού Κ. Τσάτσου. Ανάτυπον τομ. 27 (1962) (= ο Ίδιος Μελέται φιλοσοφίας του δικαίου, ΙΙ, Επιμέλεια Μ. Καράσης, Κλασική Νομική Βιβλιοθήκη, 2008, σελ. 389 επ.).
[29] Ε. Παπανούτσος Αισθητική, νέα έκδοση, Εκδόσεις Νόηση, 2003, σελ. 301 επ. Πρβλ. Μ. Καράσης Δίκαιο και αισθητική. Προλεγόμενα σε μια «Αισθητική του Δικαίου», Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, 2004, σελ. 119 επ., 122 επ.
[30] Αριστοτέλης Περί Ποιητικής, κεφ. 5 § 1, 1449α, στίχοι 34-35.
[31] Α. Χρυσικοπούλου Ο αντινομικός μύθος του Καραγκιόζη, Πορεία, 2008, σελ. 85-86.
[32] Α. Χρυσικοπούλου ο.π. σελ. 212, 213, 215-216.
[33]D. GolemanΗ συναισθηματική νοημοσύνη. Γιατί το «EQ» είναι πιο σημαντικό από το «IQ», Μετάφραση Α. Παπασταύρου, Επιμέλεια Ι. Ν. Νέστορος, Χρ. Ξενάκη, β΄ έκδοση, Ελληνικά Γράμματα, 1997.
[34] Ε. Παπανούτσος Η σάτιρα, στου: Ίδιου Το δίκαιο της πυγμής. Εκδόσεις «Δωδώνη», 1975, σελ. 161 επ., ιδίως σελ. 163.
[35] Βλ. και για τα επόμενα Κ. Σταμάτης Η θεμελίωση των νομικών κρίσεων. Ένα κριτικά πρακτικό πρότυπο ερμηνείας του δικαίου, ζ΄ έκδοση, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2006, σελ. 529-531. Πρβλ. Ν. Αλιβιζάτος Κράτος, εκκλησία και θρησκευτική ελευθερία, «Σύγχρονα Θέματα» τευχ. 73, Ιούνιος 2000, σελ. 7 επ., Ε. Βενιζέλος Οι σχέσεις κράτους και εκκλησίας, Παρατηρητής, 2000, Γ. Κοντογιώργης Το Ιερατείο. Η δεσποτική μετάλλαξη της ελλαδικής εκκλησίας. Ελληνισμός και Χριστιανισμός, Epicom, 2000, Γ. Κωνσταντίνου Από το γράμμα του νόμου: Επικρατούσα θρησκεία και ερμηνεία, «Σύγχρονα Θέματα», τευχ. 76-77/Ιαν.-Ιουλ. 2001, σελ. 38 επ., Α. Μάνεσης – Κ. Βαβούσκος Αι σχέσεις κράτους και εκκλησίας κατά το νέον Σύνταγμα, ΝοΒ 1975, σελ. 1031 επ., Α. Μανιτάκης Οι σχέσεις της εκκλησίας με το Κράτος-Έθνος. Στη σκιά των ταυτοτήτων, Νεφέλη, 2000, Κ. Μαυριάς Συνταγματικό δίκαιο. Τέταρτη έκδοση. Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, 2005, σελ. 803 επ., Φ. Σπυρόπουλος Το σύστημα των σχέσεων Εκκλησίας και Πολιτείας στην Ελλάδα, ΕΔΔΔ 1981, σελ. 337 επ., Μιχ. Σταθόπουλος Μελέτες Ι. Γενική θεωρία του Δικαίου. Ανθρώπινα Δικαιώματα. Δικαστική Εξουσία και Σύνταγμα. Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, 2007, σελ. 295 επ., 353 επ., 373 επ., 417 επ., Γ. Σωτηρέλης Θρησκεία και εκπαίδευση. Κατά το σύνταγμα και την ευρωπαϊκή σύμβαση. Από τον κατηχητισμό στην πολυφωνία. Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, 1993, Δ. Τσάτσος Συνταγματικό δίκαιο, Β΄ Έκδοση, Αντ. Σάκκουλα, 1992, σελ. 502 επ., ο Ίδιος Η αναθεώρηση του Συντάγματος. Τέσσερα κείμενα. Εκδοτικός Οίκος Α. Λιβάνη, 2006, σελ. 59 επ.
[36] Κριτικά τοποθετημένοι επίσης απέναντι σε παρόμοιες ιδεαλιστικές επινοήσεις, μεταξύ πολλών άλλων, οι BerndRüthers, WirdenkendieRechtsbegriffeum… Weltanschauung als Auslegungsprinzip, Zürich, 1987, ιδίωςσ. 98, R. Christensen Was heist Gesetzesbindung?, ο.π., σ. 179 επ. E.-W. Böckenförde, ο.π., σ. 69 επ., 81-91 κατά παραπομπή Κ. Σταμάτη Η θεμελίωση των νομικών κρίσεων, ζ΄ έκδοση, Αντ. Σάκκουλας, 2006, σελ. 529.

«Μνημόνιο», Σύνταγμα, Ευρωπαϊκή Συνθήκη και ΕΣΔΑ. Συζήτηση στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών

Γεώργιος Κασιμάτης, Κώστας Χρυσόγονος, Ξενοφών Κοντιάδης

«Μνημόνιο», Σύνταγμα, Ευρωπαϊκή Συνθήκη και ΕΣΔΑ. Συζήτηση στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών

Για να δείτε τα πρακτικά πατήστε στο σχετικό εικονίδιο του αρχείου .pdf

Μια διαμάχη του Κ. Τσάτσου με τρεις κεντρώους διανοούμενους

Κων. Γερ. Γιαννόπουλος

Μια διαμάχη του Κ. Τσάτσου με τρεις κεντρώους διανοούμενους
Α. Σε όσους γνωρίζουν ιδίως την παιδεία και την ιδεολογία του Κ. Τσάτσου δεν κάνει εντύπωση η αντικομμουνιστική τοποθέτησή του.
Ο Κ. Τσάτσος, όταν γύρισε από το Παρίσι σε ηλικία 19-20 ετών, είχε διαμορφώσει μια κοσμοθεωρία «πολύ αισθησιοκρατική», σχεδόν υλιστική. Όταν, τελειώνοντας το στρατιωτικό του, πήγε στη Γερμανία, ξεκίνησε από τον Καντ, προσχώρησε στο γερμανικό ιδεαλισμό κι από εκεί στους νεοκαντιανούς[1] στους οποίους και παρέμεινε μέχρι τέλους.
Όταν επέστρεψε από τη Γερμανία, τέλος του 1928, τον απασχολούσε ο κομμουνισμός όχι ως πολιτικό αλλά ως κοσμοθεωρητικό πρόβλημα. Έλαβε μέρος στις δημόσιες συζητήσεις τις οποίες έκαναν στο Πανεπιστήμιο, κατά τα έτη 1931-1932, εκείνος και ο Π. Κανελλόπουλος από τη μια πλευρά και οι Σάββας Κωνσταντόπουλος, Αναστάσιος Χριστοφιλόπουλος και Άγγελος Προκοπίου από την άλλη οι τελευταίοι ήσαν εκείνο τον καιρό κομμουνιστές – καθοδηγητές στο φοιτητικό κίνημα[2]. Την ίδια περίπου εποχή (1932-1933) είχε, για το ίδιο ζήτημα, ένα έντονο διάλογο με τον Δ. Γληνό[3].
Πριν, κατά και μετά τον εμφύλιο πόλεμο ο Κ. Δ. Τσάτσος ήταν με το μέρος των νικητών. Έγινε φανατικός αντικομμουνιστής[4]. Στη θέση αυτή – μια θέση επηρεασμένη από τις «καθαρά φιλοσοφικές ρίζες» του, αλλά κυρίως από τα τραύματα του εμφυλίου πολέμου – παρέμεινε ο Κ. Τσάτσος έως το τέλος της ζωής του[5].
Στο κεφάλαιο αυτό ενδιαφέρουσα είναι η σύγκριση της ιδεολογίας του Κ. Τσάτσου με την ιδεολογία του Κ. Καραμανλή.
Παρά τη φιλία και την εκτίμηση του Κ. Καραμανλή προς τον Κ. Τσάτσο, τον οποίο χρησιμοποίησε ως υπουργό στις κυβερνήσεις του, ο Κ. Καραμανλής δεν ταυτίστηκε απόλυτα με τη φιλοσοφία του Κ. Τσάτσου. Σε αντίθεση με τον τελευταίο, για τον οποίο έχει κανείς την εντύπωση ότι ο φόβος του κομμουνισμού ήταν ο κεντρικός άξονας των θεσμικών επιλογών του, ο Κ. Καραμανλής διεπόταν από ένα συνταγματικό ρεαλισμό, πεμπτουσία του οποίου ήταν η ταχύτητα και η αποτελεσματικότητα στην κρατική δράση και όχι η ιδεολογική απομόνωση ούτε η πολιτική εξουδετέρωση του αντιπάλου με άλλα μέσα, πλην εκείνων του εκλογικού συστήματος, στη διαμόρφωση του οποίου υπήρξε δεξιο-τέχνης[6]
Β. Αντίθετα, εκείνο που κάνει εντύπωση ιδίως σε εκείνους που επιμένουν να βλέπουν τα ζητήματα με τρόπο ανιστορικό και αφηρημένο και δεν συνηθίζουν να ανάγουν τη μικρο-ιστορία στη μακρο-ιστορία – είναι η ευκολία με την οποία ο Κ. Τσάτσος, αρκετά χρόνια μετά τον εμφύλιο, εξίσωνε τους κομμουνιστές με τους κεντρώους, επιθέτοντας μάλιστα στα ονόματα των δεύτερων το χαρακτηρισμό «βλάκες».
Μεταξύ αυτών των «βλακών», ήταν οι Γ. Θεοτοκάς, Ε. Παπανούτσος και Φ. Βεκλερής μόνο και μόνο, γιατί είχαν διαφορετική εκτίμηση από εκείνη που ο Κ. Τσάτσος είχε για μια σειρά ιστορικών γεγονότων: εκείνων τα οποία ακολούθησαν τις εκλογές του 1961, τον «ανένδοτο αγώνα», τη σύγκρουση Κ. Καραμανλή με τα ανάκτορα, την κυβέρνηση Πιπινέλη, εκείνη των πενήντα ημερών, την υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ, τη σύγκρουση Γ. Παπανδρέου – Κωνσταντίνου, την πτώση της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου και τις «κυβερνήσεις της αποστασίας»[7].
α. Εδώ απλώς θυμίζουμε ότι ύστερα από τις εκλογές της 11.5.1958 τις οποίες κέρδισε ο Κ. Καραμανλής, ακολούθησαν τρεις εκλογικές αναμετρήσεις.
Τις εκλογές της 29.10.1961 κέρδισε η ΕΡΕ με απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή (176 έδρες) αλλά και στο εκλογικό σώμα (50,8%). Ο συνασπισμός της ΕΚ και του ΚΠ αναδείχθηκε στη δεύτερη θέση συγκεντρώνοντας 100 έδρες και το 33,7%, ενώ το ΠΑΜΕ περιορίστηκε στην τρίτη θέση με 24 έδρες και 14,6%. Όμως τις εκλογές αυτές τα κόμματα της αντιπολίτευσης κατήγγειλαν ότι ήσαν προϊόν «βίας και νοθείας». Η Ένωση Κέντρου δεν παρουσιάστηκε στη Βουλή κατά την εκφώνηση του λόγου του θρόνου, ούτε μετέσχε στην εκλογή του Προεδρείου της Βουλής και δεν εμφανίστηκε σ’ αυτή κατά την ανάγνωση των προγραμματικών δηλώσεων της κυβέρνησης. Οι βουλευτές της ορκίστηκαν με επιφύλαξη. Από την κοινοβουλευτική ομάδα της Ένωσης Κέντρου κατατέθηκε πρόταση για παραπομπή του υπηρεσιακού πρωθυπουργού Κ. Δόβα και άλλων υπουργών στο ειδικό δικαστήριο[8].
Ακολούθησαν οι εκλογές της 3.11.1963 τις οποίες κέρδισε η Ένωση Κέντρου με ισχνή πλειοψηφία. Έλαβε 138 έδρες και το 42,4% των ψήφων, η ΕΡΕ 132 έδρες και το 39,37% των ψήφων και η ΕΔΑ 28 έδρες και 14,34% των ψήφων[9].
Στις εκλογές της 16.2.1964 η Ένωση Κέντρου απέκτησε απόλυτη πλειοψηφία. Έλαβε 52,8% των ψήφων και 171 έδρες. Η ΕΡΕ με αρχηγό τον Π. Κανελλόπουλο 32,3% των ψήφων και 107 έδρες από τις οποίες 8 ανήκαν στον Σπ. Μαρκεζίνη και η ΕΔΑ 11,8% των ψήφων και 22 έδρες. Στις 19.2.1964 ο βασιληάς Παύλος, βαρύτατα ασθενής όρκισε την κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου και δεκαπέντε μέρες μετά την ορκωμοσία πέθανε. Υπουργός Εθνικής Αμύνης ανέλαβε ο Π. Γαρουφαλιάς με υφυπουργό τον Μιχ. Παπακωνσταντίνου[10], στον οποίο οφείλουμε τις πιο εκτενείς περιγραφές για εκείνη την ταραγμένη εποχή, ιδίως εωσότου στις 15.7.1965 η Κυβέρνηση αναγκασθεί να παραιτηθεί για να αναλάβουν στη συνέχεια και διαδοχικά οι αλλεπάλληλες κυβερνήσεις της αποστασίας των Γ. Αθανασιάδη-Νόβα, Ηλ. Τσιριμώκου και Στ. Στεφανόπουλου[11].
β. Ο εκ Κοζάνης βουλευτής και υφυπουργός Εθνικής Αμύνης στην κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου Μ. Παπακωνσταντίνου αφηγείται στο δίτομο έργο του τις προσπάθειες της κυβέρνησης να αποκομματικοποιήσει το στρατό, την αντίδραση των ανακτόρων, την πραξικοπηματική μετονομασία του στρατού σε «βασιλικό στρατό», τον εκ μέρους του υπουργού Π. Γαρουφαλιά, αλλά και της ηγεσίας του στρατεύματος και των ανακτόρων προβολή του ελλοχεύοντος κομμουνιστικού κινδύνου, την αθρόα κυκλοφορία μεταξύ των στελεχών των ενόπλων δυνάμεων της «Σοβιετολογίας» του μετέπειτα υπουργού της Χούντας Γ. Γεωργαλά[12], τη δημοσίευση στην Εφημερίδα «Ακρόπολις» άρθρου του απόστρατου στρατηγού Θρ. Τσακαλώτου με το οποίο προειδοποιούσε τις Ένοπλες Δυνάμεις για τον «επερχόμενο κομμουνιστικό κίνδυνο», την πρωτοβουλία του στρατηγού Δόβα να οργανώσει στο Στάδιο εορτή με την ευκαιρία των γάμων του νεαρού βασιληά για να διαπιστώσει, όπως ο ίδιος έλεγε, το βαθμό αφοσίωσης του λαού προς τη δυναστεία, το οργανωμένο σαμποτάζ κατά τον εορτασμό της μάχης του Γοργοπόταμου, τη συνεχή υπονόμευση της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, την ανακάλυψη του σχεδίου Περικλής, την υπόθεση Ασπίδα, την ανάπτυξη παραστρατιωτικών οργανώσεων, την κρίση στην αεροπορία, την διά στόματος του στρατηγού και Σωματάρχη του Α΄ Σώματος Στρατού Γρ. Σπαντιδάκη αναγγελία του ευτυχούς γεγονότος της εγκυμοσύνης της Άννας Μαρίας, τη δολιοφθορά στον Έβρο που προκάλεσε ο άγνωστος τότε συνταγματάρχης Γ. Παπαδόπουλος, τη συμπεριφορά του Υπουργού Εθνικής Αμύνης Π. Γαρουφαλιά ο οποίος αποπέμπεται από την κυβέρνηση αλλά δεν παραιτείται, τη ρήξη παλατιού και πρωθυπουργού, την παραίτηση του Γ. Παπανδρέου, τις επιστολές του βασιληά στον Γ. Παπανδρέου, τις κυβερνήσεις των αποστατών και την καταψήφισή τους, την δίωξη του Α. Παπανδρέου και τον καλπασμό προς τη Χούντα.
Την εικόνα που μας δίνει ο Μ. Παπακωνσταντίνου, συμπληρώνει ο Θ. Ξηρός ο οποίος – σε μια ενδιαφέρουσα μονογραφία του που κυκλοφορήθηκε πρόσφατα[13] – διερευνά σε βάθος όχι μόνο τα «Ιουλιανά» αλλά και όσα προηγήθηκαν αλλά και ακολούθησαν, αποτελώντας το υπόστρωμα που ευνόησε την κυοφορία και τη θλιβερή εξέλιξη από το Σύνταγμα του 1952 στη δικτατορία των συνταγματαρχών.
γ. Από το σύνολο των γεγονότων τα οποία συγκροτούν την ιστορική συγκυρία του 1965/1966, αρκεί να συγκρατήσουμε το πώς ξεκίνησε το νέο έτος 1966. Με την ανατολή του καινούργιου χρόνου η αυλή, με το διάγγελμα του βασιληά Κωνσταντίνου, έδωσε το σύνθημα που θα’ πρεπε ν’ ακολουθηθεί έναντι της κομμουνιστικής Αριστεράς και των «συνοδοιπόρων» Κεντρώων. Οι σύμβουλοι των ανακτόρων παρέσυραν τον νεαρό βασιλιά σε μια ενέργεια που θα είχε επιπτώσεις προς πολλές πλευρές. Στο μήνυμά του, λοιπόν, ο Κωνσταντίνος ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι: «Ο κομμουνισμός αποτελεί μίασμα γεννηθέν έξω της Ελλάδος, εμπνεόμενον και κινούμενον έξωθεν. Ηθική του είναι το ψεύδος και η προδοσία. Μολύνει και καθιστά ανύποπτον εχθρόν της πατρίδος πάντα ερχόμενον εις επαφήν με αυτόν, άτομον ή ομάδα, πάντα καλόν Έλληνα, μη διαβλέποντα κίνδυνον…». Ασχέτως με τη γνώμη που μπορεί να έχει οποιοσδήποτε για τον κομμουνισμό, μία τέτοια φράση στο διάγγελμα του ανωτάτου άρχοντα αποτελούσε ολίσθημα. Προκλήθηκε σάλος στον πολιτικό κόσμο. Η Ε.Κ., με δήλωση «εγκύρων κύκλων» της, χαρακτήρισε «βαρύ λάθος» το απόσπασμα αυτό του διαγγέλματος και ζήτησε ευθύνες από την κυβέρνηση. Το ίδιο αντέδρασε η εφημερίδα «Μάχη» του Ηλία Τσιριμώκου, όπως και η «Ελευθερία» του Π. Κόκκα που υποστήριζε τον Κ. Μητσοτάκη, ενώ οι αρχηγοί της ΕΡΕ και των Προοδευτικών Π. Κανελλόπουλος και Σπ. Μαρκεζίνης, ζήτησαν από την κυβέρνηση διευκρινίσεις. Φυσικά, η πιο έντονη αντίδραση υπήρξε από την ΕΔΑ η οποία χαρακτήρισε το διάγγελμα «υβριστικό» για τις «δημοκρατικές δυνάμεις». Οι πληροφορίες όλες ανέφεραν ότι το διάγγελμα ήταν έργο του Κ. Χοϊδά και του Π. Πιπινέλη, με τη συνεργασία της Φρειδερίκης. Κάτω από τον θόρυβο που προκλήθηκε, στις 5 Ιανουαρίου, ανακοινώθηκε ότι ο βασιληάς δέχθηκε την παραίτηση του διευθυντού του πολιτικού του γραφείου Κ. Χοϊδά και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Δ. Μπίτσιος[14].
δ. Πρέπει να σημειωθεί ότι με τον καθένα από τους πιο πάνω τρεις διανοούμενους, ο Κ. Τσάτσος είχε, στο παρελθόν, άριστες, καλές ή μετρίως καλές σχέσεις, πάντως όχι κακές, ούτε κάκιστες.
(i) Στον πρώτο από αυτούς, στον Γ. Θεοτοκά, φίλο του αδελφού της γυναίκας του (κόρης του καθηγητή του Διεθνούς Δικαίου Στ. Σεφεριάδη), δηλ. του Γ. Σεφέρη, είχε ο Κ. Τσάτσος πολύ πριν γνωρίσει τη γυναίκα του, πρόθυμα στο παρελθόν ανοίξει το σαλόνι του για να προσφέρει φιλόξενη φιλολογική στέγη σε νεοσσούς της ελληνικής διανόησης μεταξύ των οποίων ήταν και ο Γ. Θεοτοκάς[15] Μπορεί ο τελευταίος να’ χε αρκετές επιφυλάξεις για τη γερμανική παιδεία, την ιδεοκρατία και το σχολαστικισμό του Κ. Τσάτσου[16]. Ωστόσο λόγω και της αδυναμίας που είχε στον Γ. Σεφέρη και στην αδελφή του, την Ιωάννα Τσάτσου[17], ήταν εκείνος που πρώτος έσπευσε στα 1930 να τον υποδεχθεί στην Αθήνα, όταν ο Κ. Τσάτσος και η Ιωάννα γύρισαν νεόνυμφοι από το γαμήλιο ταξίδι τους[18]. Επιπλέον στο παρελθόν οι δυο τους βρέθηκαν κοντά όχι μόνο κοινωνικά, αλλά και ιδεολογικά, αφού εμπνέονταν από την ιδέα της ελληνικότητας αλλά και από κοινούς αντικομμουνιστικούς αγώνες που διεξήγαγαν κατά το μεσοπόλεμο[19] πρωτοστάτησαν στην ίδρυση στα 1948 της «Εθνικής Εταιρείας Λογοτεχνών»[20], κατάθεσαν από κοινού διαμαρτυρία για το παιδομάζωμα[21] και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, όταν ο Γ. Θεοτοκάς υπέγραψε εκ μέρους του πνευματικού κόσμου τη διαμαρτυρία κατά της Σοβιετικής Ένωσης που κατέπνιξε την ουγγρική εξέγερση του 1956[22], θα’ χε τη σιωπηρή συναίνεση και του Κ. Τσάτσου.
Φαίνεται, ότι ο Γ. Θεοτοκάς, κατά τα τελευταία έτη της ζωής του, είχε πλησιάσει περισσότερο από άλλοτε την ορθοδοξία[23]. Ωστόσο – αν και o Γ. Θεοτοκάς, από τα φοιτητικά χρόνια του, έτρεφε συμπάθειες προς ένα από τους τρεις μετέπειτα πρωθυπουργούς της αποστασίας, τον Ηλ. Τσιριμώκο, το χαρακτήρα του οποίου κάποτε είχε μεταπλάσει στην «Αργώ» σε μυθιστορηματικό ήρωά του[24] – διατηρούσε ακέραια τα δημοκρατικά ανακλαστικά του και υπέφερε πραγματικά με τα γεγονότα που οδήγησαν τη χώρα στα Ιουλιανά του 1965[25] και στις μετέπειτα πολιτικές εξελίξεις. Άλλωστε, η όποια «ευσέβεια» του Γ. Θεοτοκά, ποτέ δεν τον εμπόδισε να πράξει εκείνο το οποίο πίστευε ως το πολιτικά ορθό. Δεν έχουμε παρά να θυμηθούμε τα γεγονότα.
Το 1946 υπογράφηκε η «Διακήρυξη της Χριστιανικής Ένωσης Επιστημόνων», ένα βιβλίο 207 σελίδων που πουλήθηκε σε 150.000 αντίτυπα. Ήταν ένα είδος επισημοποίησης και επιβλητικής καθιέρωσης του χριστιανικού κινήματος στον κοινωνικό και πολιτικό χώρο. Η διακήρυξη αντλούσε κεφάλαια από τα βιβλία του καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Π. Τρεμπέλα που αποτελούσαν τη βάση του κατηχητικού έργου της «κινήσεως» και ήταν λουστραρισμένη από την επιδέξια γραφίδα του καθηγητή της Νομικής Σχολής Α. Τσιριντάνη ο οποίος την εποχή εκείνη ήταν η ψυχή της «Ενώσεως» και ο εγκέφαλός της. Η διακήρυξη έφερε τις υπογραφές 220 κορυφαίων επιστημόνων, εν πολλοίς αντιθέτων πολιτικών πεποιθήσεων και επιστημονικών ή καλλιτεχνικών ροπών. «Τελικά δεν μπορούμε να ξέρουμε πόσοι παρασύρθηκαν καλοπροαίρετα από τον ιδεαλισμό του κειμένου και πόσοι υπογράψανε από φόβο μήπως χαρακτηριστούν υποστηριχτές “του στρατού της αθεΐας και του υλισμού”. Οι υπογραφές λ.χ. του Πικιώνη, του Παπαλουκά, του Βεγλερή, του Τερζάκη, του Σωκράτη Κουγέα, του Μαρή Καλλιγά, του Παπατσώνη είναι μάλλον αίνιγμα. Αντίθετα, φαίνεται πως ήταν υποψιασμένοι και αρνήθηκαν υπογραφή ο Κόντογλου, ο Θεοτοκάς, ο Μπαστιάς, ο Πεντζίκης. Φιγουράρουν όμως οι υπογραφές του Πέτρου Χάρη, του Ν. Λούρου, του Σπ. Μαρινάτου».[26]
Το 1975 το φιλελεύθερο ένστικτο του Γ. Θεοτοκά τον οδηγεί να διακηρύξει, με ξεχωριστή γενναιότητα στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, ότι το σύνθημα «ελληνοχριστιανικός πολιτισμός» ήταν ιστορικά επικίνδυνο[27].
Κατά το παρελθόν, ο Γ. Θεοτοκάς ενός μόνο «εθνικόφρονα» τη συναίνεση δεν είχε εξασφαλίσει: του ακαδημαϊκού Γρ. Ξενόπουλου. Με ένα άρθρο που έφερε την υπογραφή W (Β. Βαρίκας;) και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Νεοελληνική Λογοτεχνία» ελέγχθηκε η Ακαδημία Αθηνών, επειδή δεν βράβευσε κανένα μυθιστόρημα το 1936, ενώ το έτος εκείνο είχαν εκδοθεί οι «Παραστρατημένοι» της Λιλίκας Νάκου και η «Αργώ» του Γ. Θεοτοκά. Ελέγχεται επίσης ο Γρ. Ξενόπουλος, επειδή σε άρθρο του στην εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα» υπερασπίστηκε την απόφαση της Ακαδημίας που θεωρούσε το πρώτο έργο «ανήθικο» και το δεύτερο «αριστερό»[28]. Μα, οι ευλογημένοι, δεν είχαν προσέξει ότι η Αριστερά τον Γ. Θεο-τοκά, θεο-κουτά τον ανέβαζε, θεο-κουτά τον κατέβαζε;[29]
(ii) Ακόμα πιο χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του Ε. Παπανούτσου[30]. Για τον τελευταίο ο Κ. Τσάτσος είχε τόσο καλή γνώμη, ώστε: Την μεν εποχή που ο Κ. Τσάτσος ήταν φιλελεύθερος και ο φιλελεύθερος επίσης Ε. Παπανούτσος είχε έλθει σε διάσταση με τον Γ. Παπανδρέου, ο Κ. Τσάτσος έκανε τα αδύνατα δυνατά για να τους συμφιλιώσει, πράγμα που και πέτυχε[31]. Τη δε εποχή που ο Κ. Τσάτσος είχε προσχωρήσει στον Κ. Καραμανλή, ζήτησε από τον Ε. Παπανούτσο, παρά τον διαφορετικό πολιτικό προσανατολισμό του, να λάβει μέρος στην Επιτροπή Παιδείας και την Επιτροπή Γραμμάτων και Τεχνών που είχε συσταθεί από τον Κ. Καραμανλή, για να μελετήσουν και να εισηγηθούν μέτρα ανορθωτικά των θεσμών στους δύο αυτούς τομείς, πράγμα το οποίο ο Ε. Παπανούτσος δέχθηκε[32].
(iii) Του Φ. Βεγλερή η περίπτωση ήταν κάπως διαφορετική. Ο Φ. Βεγλερής γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1903, δευτερότοκος υιός του Θεοχ. Βεγλερή και της Ευγενίας το γένος Αθ. Αντίπα. Φοίτησε στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο και το Λύκειο Ζαμαρία του Πέραν. Σπούδασε νομικά στη Γαλλία (1919-1927). Το πρώτο μεν έτος στο Bordeaux όπου τον κατηύθυνε ο πατέρας του, διδάκτωρ του εκεί Πανεπιστημίου (1890), τα λοιπά δε έτη στη Νομική Σχολή του Παρισιού κι έγινε πτυχιούχος (1923) της Σχολής αυτής. Τον Ιανουάριο του 1929, μετά τις κανονικές εξετάσεις επ’ αδεία, διορίστηκε δικηγόρος στην Αθήνα. Κατά πως αφηγείται ο Κ. Τσάτσος, ο Φ. Βεγλερής «παρά τις καλές σπουδές, πρόσφυγας και άγνωστος δεν έβρισκε δουλειά. Ο Μίστος τότε, πρώτος δικηγόρος στο Συμβούλιο της Επικρατείας, τον βοήθησε γενναιόδωρα. Το ίδιο έκανε και ο πεθερός μου. Έγινε φίλος του σπιτιού, του δικού μου και του σπιτιού του Μίστου. Όταν το 1936 φυλακίσθηκε στην Αίγινα από τον Μεταξά, η Ιωάννα του πήγαινε ό,τι χρειαζόταν στη φυλακή, τρόφιμα και κουβέρτες. Φιλοξενούσαμε τον πατέρα του, έναν ευγενικό γέροντα, όταν ερχόταν για να δη το παιδί του στην Αίγινα. Αδιατάρακτη συνεχίσθηκε η φιλία αυτή για χρόνια. Όταν όμως ο Μίστος βρέθηκε συνεργάτης του Καραμανλή, η φιλία αυτή έσβησε. Ο Βεγλερής ήταν άνθρωπος του Συγκροτήματος που πάντα μισούσε τον Μίστο»[33]. Από το 1933 έως το 1941 ο Φ. Βεγλερής υπήρξε νομικός συνεργάτης της τότε Ενώσεως των Δήμων και Κοινοτήτων της Ελλάδος. Η Νομική Σχολή Αθηνών τον εξέλεξε το 1935 υφηγητή του διοικητικού δικαίου, έκτακτο καθηγητή το 1956 και τακτικό το 1960. Η βαθειά πολιτική κρίση που ξέσπασε τον Ιούλιο του 1965, υποκίνησαν τον Φ. Βεγλερή να λάβει δημόσια κριτική θέση απέναντι στη στάση των πολιτειακών παραγόντων και στις γνώμες ή τη σιωπή των περισσότερων θεωρητικών. Την αρθογραφία που είχε εγκαινιάσει, τη συνέχισε για την υπεράσπιση των ίδιων αξιών[34]. Τρία χρόνια αργότερα με υπουργική απόφαση της 15.1.1968, η οποία στηρίχθηκε στις συντακτικές πράξεις Ι΄ και ΙΖ΄ του 1967 «περί εξυγιάνσεως των Δημόσιων και άλλων τινών Υπηρεσιών», απολύθηκε από την καθηγητική θέση του, μόνος αυτός από τους τακτικούς καθηγητές της Νομικής Σχολής Αθηνών στον οποίο η δικτατορική κυβέρνηση έκρινε σκόπιμο να επιβάλει το μέτρο. Ευτυχώς γι’ αυτόν, ύστερα από πρόταση του Γνωμοδοτικού Συμβουλίου των Γαλλικών Πανεπιστημίων διορίστηκε εταίρος καθηγητής (professeur associé) στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου για το πανεπιστημιακό έτος 1967-1968. Κατά το διάστημα της θητείας αυτής που ανανεώθηκε για τα επόμενα έξι έτη (ως το 1973-74), ανέλαβε διάφορες διδασκαλίες κλάδων του δημοσίου δικαίου, ιστορίας των πολιτικών ιδεών (από το τέλος του 18ου αιώνα) και πολιτικής επιστήμης. Από το έτος 1970-71 του ανετέθη και η διδασκαλία του μαθήματος των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία εισήγετο για πρώτη φορά σε γαλλικό πανεπιστήμιο ως μάθημα αυτοτελές και εξεταζόμενο, εντεταγμένο στα προγράμματα του 4ου έτους της Νομικής και του μεταπτυχιακού κύκλου μαθημάτων για την απόκτηση διπλώματος ανωτέρων σπουδών. Παράλληλα με τα καθήκοντά του στη Νομική Σχολή, το Ινστιτούτο Πολιτικών Επιστημών (ΙΕΡ) του Στρασβούργου του ανέθεσε από το 1968-69 το μάθημα των Διεθνών Παγκοσμίων Οργανώσεων. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, όπου αποκαταστάθηκε ως ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Φ. Βεγλερής επανέλαβε την άσκηση της δικηγορίας. Το Δεκέμβριο του 1974, με πρόταση του εκδότη νομικών βιβλίων Νίκου Α. Σάκκουλα, ανέλαβε με άλλους νομικούς την έκδοση τριμηνιαίας επιθεωρήσεως συνταγματικής θεωρίας και πράξεως με τίτλο «Το Σύνταγμα» που εκδίδεται από το 1975 και της οποίας υπήρξε μέλος της συντακτικής επιτροπής και τακτικός συνεργάτης[35].
ε. Ό,τι και να συνέβη στο παρελθόν, βέβαιο είναι ότι στα 1966, ο Κ. Τσάτσος, όταν διαπίστωσε ότι οι Γ. Θεοτοκάς, Ε. Παπανούτσος και Φ. Βεγλερής είχαν διαφορετικές από αυτόν πολιτικές εκτιμήσεις για τα «Ιουλιανά» του 1965 και τον «ανένδοτο» αγώνα, λησμόνησε και τις φιλοσοφικές ρίζες του και την παληά φιλελεύθερη παράδοσή του και επιτέθηκε με σφοδρότητα εναντίον τους με κείμενα που δεν θύμιζαν σε τίποτα, ούτε το Δημοσθένη, μήτε τον Κικέρωνα – τους οποίους ωστόσο θαύμαζε και μετέφρασε, για να αποδείξει ότι «η δημοτική γλώσσα είναι όργανο ικανό να καλύψη και το ρητορικό λόγο»[36] – ούτε τον προσεκτικό επιμελητή του τόμου για τη νεοελληνική ρητορεία,[37] ούτε, τέλος, το συγγραφέα των νηφάλιων «αφορισμών»: «μεγάλο χασομέρι το μίσος, ασυγχώρητο στους γέρους»[38]. Τα σχετικά κείμενά του αποτελούν υπόδειγμα λιβελλογραφήματος[39], εκτοξευθέντος μάλιστα την άλλη μέρα του θανάτου του Γ. Θεοτοκά.
Μπορεί, στο σημείο αυτό, ο Κ. Τσάτσος να λησμόνησε τα όρια της ευπρέπειας, ωστόσο δεν πρέπει να λησμονηθεί ο Αριστοτέλης. Σύμφωνα με αυτόν[40], κατά την εξέταση των «παθών», πρέπει να διακρίνονται τα ακόλουθα: α) η ψυχική κατάσταση του ατόμου που βιώνει ένα ορισμένο «πάθος», β) εναντίον ποίων κατευθύνεται το «πάθος» του και γ) το για ποιους λόγους αυτό προκαλείται[41]. Δηλ. οφείλουμε να εξετάσουμε το ζήτημα με τους όρους της σύγχρονης κοινωνιολογίας των συγκινήσεων[42], σε συνδυασμό με τους όρους της σύγχρονης ανάλυσης της συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας. Με ειλικρινή πρόθεση όχι να στήσουμε – κι εμείς με τη σειρά μας – ένα κατηγορητήριο κατά του Κ. Τσάτσου αλλά να τον αποκαταστήσουμε και να τον εξανθρωπίσουμε, αν επιτρέπεται η λέξη. Δηλ. να τον κατανοήσουμε ως άνθρωπο και ως πολιτικό, διαμέσου του αναστοχασμού και της αναβίωσης της συγκεκριμένης ιστορικής αφορμής που τον εξανάγκασε να προβεί στον πιο πάνω χαρακτηρισμό.
στ. Ποιος λοιπόν ήταν, κατά τη γνώμη μας πάντοτε, ο πραγματικός λόγος της καταφοράς του Κ. Τσάτσου κατά των Γ. Θεοτοκά, Ε. Παπανούτσου και Φ. Βεγλερή οι οποίοι αρθρογράφησαν το καλοκαίρι του 1965 για να υπερασπίσουν τις δημοκρατικές τους απόψεις;
Ήταν όχι ακριβώς το τελευταίο αλλά ένα άλλο γεγονός. Το γεγονός ότι, όπως σημειώθηκε και πιο πάνω, η ΕΡΕ, στις εκλογές της 16.2.1964, έχασε την πλειοψηφία από την Ένωση Κέντρου η οποία συγκέντρωσε το 52,72% και 171 έδρες, έναντι της ΕΡΕ-Κόμματος Προοδευτικών που συγκέντρωσαν το 35,36% και 107 έδρες. Η Ε.Κ. μαζί με την ΕΔΑ, που συγκέντρωσε το 11,80% των ψήφων και 22 βουλευτές, με ή και χωρίς αυτούς, θα ρύθμιζε τα πολιτικά πράγματα. Κι αυτόν τον κίνδυνο δεν το έβλεπαν οι πιο πάνω «βλάκες» διανοούμενοι.
Για όσους είναι συλλέκτες «λημμάτων» ή «τσιτάτων», από την παράθεση των οποίων προκύπτει το αξίωμα, ότι δεν ευσταθεί η διάκριση μεταξύ «Δεξιάς» και «Αριστεράς», ιδού ακόμη ένα από αυτά. Είναι παρμένο από στίχους αριστερού ποιητή τον οποίο κάποιοι αυτόκλητοι καθοδηγητές εννοούν, παρά τη θέλησή του, να τον συμβουλεύουν να γράφει ελεύθερα όσα γράφει, υπό ένα όμως όρο: να μη βοηθάει τον εχθρό. Ιδού το λήμμα:
«Οι διανοούμενοι είναι ανεύθυνοι
οι ποιητές ευάλωτοι
με δαμόκλεια σπάθη το βιωμένο φόβο
μην άθελά σου βοηθήσεις τον εχθρό»[43].
ζ. Για να επανέλθουμε στο θέμα μας, η κορύφωση του αντικομμουνιστικού μένους ήταν αναμενόμενη. Το Κράτος «κινδύνευε» να περιέλθει σε πολιτικές δυνάμεις οι οποίες δεν ελέγχονταν πλέον από την ΕΡΕ[44], μια και οι πολιτικές ισορροπίες είχαν διαταραχθεί ανεπανόρθωτα μετά την αποχώρηση του Κ. Καραμανλή από την ενεργό πολιτική το 1963 και οι αδυναμίες προσαρμογής της παράταξης στα νέα κοινωνικά δεδομένα αναδείχθηκαν δραματικά υπό την ηγεσία του μετριοπαθούς αλλά με έλλειψη πολιτικού βάρους – κατά την άποψη της συντηρητικής παράταξης – Π. Κανελλόπουλου[45]. Από τη σκοπιά αυτή, την πολιτική και όχι τη φιλοσοφική, ο λίβελλος που έγραψε ο Κ. Τσάτσος, ήταν «τελεολογικά» εύστοχος. Ως σκοπό του είχε να επιτύχει την πόλωση και την υπόμνηση του εμφυλιακού τραύματος. Η ιδεολογική σύγχυση στην οποία υπέπεσε ο πολιτικός Κ. Τσάτσος ήταν ότι αντιπαρέβαλε τον δημοκρατικό με τον ανένδοτο αγώνα, υποστηρίζοντας ότι ο δεύτερος χρησιμοποιούσε όλα τα μέσα, θεμιτά και αθέμιτα, σύμφωνα προς το πνεύμα της «δημοκρατίας ανατολικού τύπου, της μονοκομματικής κομμουνιστικής δημοκρατίας», χωρίς ευπρέπεια και μέτρο και έξω από τους ηθικούς κανόνες που διέπουν τις δημοκρατίες, η Ένωση Κέντρου ανήγαγε σε θεμιτή μέθοδο πολιτικού αγώνα την «αδίστακτον συκοφαντίαν», ακριβώς όπως οι κομμουνιστές. Βασικός όρος της δημοκρατίας ήταν, τότε, σύμφωνα με τον Κ. Τσάτσο, η επιστροφή στο μέτρο, στην ευπρέπεια, στην εντιμότητα και στο σεβασμό του αντιπάλου, στο δημοκρατικό ήθος δηλαδή, το οποίο έχει πληγεί από τον «ανένδοτο αγώνα» και τους «κρυπτόμενους όπισθεν αυτού ερυθρούς λόγους»[46].
η. Η συνέχεια της ιστορίας εκείνης έχει ιστορικό και πολιτικό ενδιαφέρον.
Η αντίδραση του Γ. Θεοτοκά στην πιο πάνω επίθεση του Κ. Τσάτσου ήταν άμεση αλλά ευπρεπής. Έστειλε την παραίτησή του από το ΔΣ του Ιδρύματος Παλαμά, στο οποίο μετείχε και ο Κ. Τσάτσος. Στη συνοδευτική επιστολή του έγραφε με πικρία μεταξύ των άλλων: «Τι υπηρεσίες μπορεί να προσφέρει στο Ίδρυμα […] ένας «ημίβλακας» που επιπλέον είναι «δημόσιος κίνδυνος»;[47]
Εκ μέρους του Ε. Παπανούτσου αντίδραση σε εκείνο το λιβελλογράφημα δεν υπήρξε. Σε χρόνο ανύποπτο είχε ήδη αναλύσει, με ήρεμο και φιλοσοφημένο τρόπο, στους αναγνώστες της επιφυλλίδας του, τις συνειδητές και ασύνειδες προθέσεις εκείνων που γράφουν παρόμοιους λιβέλλους. Ότι δηλ. με το διασυρμό «εξυπηρετείται μια ορισμένη κοινωνική [= πολιτική] ανάγκη: να διαπομπευθεί ο ένοχος, για να μην ξαναπέσει στο ίδιο αμάρτημα και για να παραδειγματισθούν οι άλλοι».[48] Βάζοντας νερό στο κρασί του ο Ε. Παπανούτσος, όταν αργότερα συναντήθηκε με τον Κ. Τσάτσο, του είπε – με την ευκαιρία της συζήτησης ενός εκπαιδευτικού νομοσχεδίου που πρότεινε η κυβέρνηση του Κέντρου, στην οποία ο Ε. Παπανούτσος ήταν Γενικός Γραμματέας του Υπ. Παιδείας – «να προσπαθήσει η συζήτηση του νόμου από το κόμμα του να κρατηθεί σε υψηλό επίπεδο νηφαλιότητας και ευπρέπειας», πράγμα που ο Κ. Τσάτσος «τον διαβεβαίωσε ότι θα το κάνει» αλλά, όπως αφηγείται στη συνέχεια ο Ε. Παπανούτσος «φαίνεται ότι δεν πέτυχε να πείσει τους συναδέλφους του. Γιατί οι «εθνικόφρονες» βουλευτές επιτέθηκαν λαύροι κατά της κυβερνητικής πολιτικής στην Εκπαίδευση και διακήρυτταν σε όλους τους τόνους ότι, αν εφαρμοστεί, το «καταχθόνιο» τούτο πρόγραμμα, το Έθνος θα αποκοπεί από την … «ελληνοχριστιανική του παράδοση και το δυτικό πολιτισμό, θα αλλαξοπιστήσει και θα εκβαρβαρωθεί. Στους λόγους των δεν άφηναν ευκαιρία να μην εκτοξεύουν εναντίον μου τις πιο απίθανες κατηγορίες. Μερικοί μάλιστα εξημμένοι πατριώτες ανέσυραν από τα σκονισμένα ντουλάπια τις παλαιές καταγγελίες για … εαμοκομμουνισμό και με αποκαλούσαν (παρά τις έντονες διαμαρτυρίες των κυβερνητικών βουλευτών) «σατανικόν» άνθρωπο που θα τινάξει στον αέρα τα κοινωνικά θεμέλια της «θρησκείας, της πατρίδας και της οικογένειας».[49] Ευτυχώς για κείνον, ο Ε. Παπανούτσος κράτησε τη ψυχραιμία του. Δεν θέλησε καν να υπενθυμίσει στους ασεβείς, ότι ξεκίνησε την επιστημονική σταδιοδρομία του ως διδάκτωρ της Θεολογίας.
Ίσως ο Ε. Παπανούτσος να επιβεβαίωσε για μια ακόμη φορά εκείνο το οποίο θα μετέφερε αργότερα στη μελέτη του για τον Α. Δελμούζο: «Η ελληνική αστική τάξη είναι αντιδραστική. Δεν εγνώρισε και δεν έζησε καμιά από τις αρετές που αποτελέσανε την αξία, τον υπαρχτικό λόγο των αστικών τάξεων της Δύσης. Ούτε τη δίψα της απροκατάληπτης αλήθειας, ούτε το γενναίο πέταγμα της ελεύθερης έρευνας, ούτε το σεβασμό της ελευθερίας της συνείδησης, ούτε την τιμή προς τους δημιουργούς του καλύτερου μέλλοντος. Η ελληνική αστική τάξη φέρνει μέσα της βαθύτατα τα σπέρματα της αδυναμίας. Παραγνώρισε και παραγνωρίζει πεισματικά τις βασικές αλήθειες που έφεραν την Αναγέννηση στη Δύση, τη μετάβαση από το σκοτεινό μεσαίωνα στον ανοιχτό ορίζοντα της σκέψης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας των Νεωτέρων Χρόνων. Η ελληνική αστική τάξη είναι προορισμένη να στολίζεται με φράκο και κολλαριστό πουκάμισο και να’ χει τη στεγνή ψυχή μεσαιωνικού καλόγερου. Υποκρισία, σεμνοτυφία, ηθική κούφια, αρετή των λόγων και εκμετάλλευση. Αν η τάξη αυτή που κυβερνάει το δύσμοιρο λαό και τον εξαπατά εκατό χρόνια τώρα, είχε κόκκο μυαλού, θα είχεν αγκαλιάσει την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση. Γιατί η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση, όπως διατυπώθηκε στα νομοσχέδια του 1913, στο πρόγραμμα του Εκπαιδευτικού Ομίλου του 1914 και στην προσπάθεια του Μαράσλειου Διδασκαλείου, ήταν το θεμελίωμα της ελληνικής παιδείας απάνω στα ζωντανά δεδομένα του γνήσιου ελληνικού κόσμου, ήταν αληθινή εκπαιδευτική αναγέννηση μέσα στο πλαίσιο όλων των χαρακτηριστικών μιανής σύγχρονης προοδευτικής αστικής κοινωνίας. Μα οι Νεοέλληνες αστοί, πότε με τις κατηγορίες για τσαρικά ρούβλια, πότε με αθεΐες, πότε με μπολσεβικισμούς, πότε με ανηθικότητες, κλοτσοβόλησαν κάθε φορά, έφτυσαν, ερύπαναν κάθε «άνθρωπο» που αγαπώντας πλατιά το λαό του ήρθε για να τους μεταδώσει λίγο φως. Έτσι έκαμαν και άλλες «κυρίαρχες τάξεις». Μα κανείς δεν προβληματίζεται από το τέλος των»[50].
Δεκάξη χρόνια από τότε που ο Ε. Παπανούτσος δέχθηκε την επίθεση του Κ. Τσάτσου, η ανθρώπινη μοίρα έπαιξε τον περίεργο ρόλο της. Το Μάϊο του 1982, κατά την επίσημη υποδοχή του Ε. Παπανούτσου ως νέου μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας Κ. Καραμανλή, μετά το χαιρετισμό του Προέδρου της Ακαδημίας Ι. Ν. Καρμίρη, τακτικού καθηγητή της Δογματικής και Χριστιανικής Ηθικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών[51], ο Π. Κανελλόπουλος προσφώνησε το νέο ακαδημαϊκό αντί του εκδημήσαντος Ι. Θεοδωρακόπουλου που, όπως τόνισε ο Π. Κανελλόπουλος: «Θα ήταν πολύ αρμοδιώτερος από μένα για να σας προσφωνήσει, κύριε συνάδελφε». Υπήρξε δε ο Ι. Θεοδωρακόπουλος εκείνος που, κατά τη σύσκεψη της επιτροπής για τη μελέτη των εκπαιδευτικών προβλημάτων στα 1959, αντέκρουσε μαχητικά τις απόψεις του Ε. Παπανούτσου. Όπως εξήγησε ο Π. Κανελλόπουλος – που από καιρό ήταν ένας άνθρωπος για τον οποίο η περίοδος της μαθητείας είχε λήξει πια. Ίσως και η περίοδος της αυτοέρευνας. Ό,τι απέμενε ήταν η εξομολόγηση[52] – «Δεν κατορθώσαμε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος κι εγώ, να συμβιβάσουμε τις διϊστάμενες απόψεις». Ο ίδιος ομιλητής, δεν παρέλειψε μάλιστα να πει ότι η βασική γραμμή της εκπαιδευτικής πρότασης του Ε. Παπανούτσου ήταν ορθή. «Η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 κατέστρεψε το έργο σας εκείνο. Εθριάμβευσε τότε η αμάθεια, η πομπώδης ασυναρτησία»[53]. Αυτή τη φορά, ο «συνοδοιπόρος», είχε δικαιωθεί εκ μέρους της συντηρητικής παράταξης. Αλλά και μετά θάνατο[54]. Όχι όμως και εκ μέρους, όλων τουλάχιστον, των «συνοδοιπορούμενων»[55].
Η αντίδραση του Φ. Βεγλερή – που, εκτός από «βλάκα» που τον είχε αποκαλέσει ο Κ. Τσάτσος, κάποιος, όνομα και μη χωριό, τον αποκάλεσε, για τον ίδιο λόγο, και «χαζό», με έμφαση μάλιστα («χαα-ζός»)[56] – ήταν φοβερή. Εκδηλώθηκε σε δύο φάσεις. Κατά την πρώτη φάση, παρέλαβε τον Κ. Τσάτσο, περνώντας τον τότε (1966) – στο μυστικό τετράδιο που επί πενήντα τρία έτη τήρησε – γενεές δεκατέσσερεις[57]. Κατά τη δεύτερη φάση, παρέλαβε τον αδελφό του, τον Θ. Τσάτσο. Όταν ο τελευταίος υπέβαλε, το 1964 υποψηφιότητα στο Πανεπιστήμιο, για την έδρα της Πολιτειολογίας, ο Φ. Βεγλερής, αφού τον παίδεψε τρία χρόνια, κατάθεσε στις 3.5.1967, μαζί με τον Μ. Δένδια και τον Κ. Ευσταθιάδη, αρνητική εισήγηση. Με αποτέλεσμα, ο μεν Θ. Τσάτσος να μην εκλεγεί ως τακτικός καθηγητής αλλά να λάβει απλώς εντολή διδασκαλίας επί τριετή θητεία[58], ο δε Κ. Τσάτσος, να περάσει στα απομνημονεύματά του, με τη σειρά του, τον Φ. Βεγλερή γενεές δεκατέσσερεις, χαρακτηρίζοντάς τον «αριστερό της πολυθρόνας». Βαθύτατα πληγωμένος για τον αδελφό του, ο Κ. Τσάτσος γράφει ότι «ό,τι δεν κατόρθωσε να πετύχει αμέσως ο Βεγλερής, το κατόρθωσε μερικούς μήνες αργότερα ο Χάρος».[59]
Αν διά στόματος Π. Κανελλόπουλου, δικαιώθηκε δεκάξη χρόνια μετά, το 1982, ένας από τους πιο πάνω τρεις διανοούμενους, δηλ. ο Γ. Θεοτοκάς, διά γραφίδος Κ. Τσάτσου δικαιώθηκαν τριάντα τέσσερα χρόνια μετά, το 2000, και οι τρεις τους, δηλ. και ο Γ. Θεοτοκάς και ο Ε. Παπανούτσος και ο Φ. Βεγλερής, για όσα έγραψαν για τα Ιουλιανά του 1965 για να δεχθούν τότε την πιο πάνω επίθεση του Κ. Τσάτσου. Ιδού τι ο τελευταίος, στο μείζον αυτοβιογραφικό κείμενό του, γράφει:
«Ο θάνατος του Παύλου στάθηκε ένα πλήγμα και για τον τόπο και για τη δυναστεία. Ήταν ένας απλός και τίμιος στη σκέψη άνθρωπος, γεμάτος καλές προθέσεις, με μεγάλη αρχοντιά και φυσική ευγένεια. Αλλά η Φρειδερίκη τον επηρέαζε αποφασιστικά και τον παρέσυρε σε ολισθήματα, που μόνος του δεν θα είχε κάνει ποτέ. Ο θάνατός του ήταν μια εθνική απώλεια, γιατί ο γιος, σχεδόν παιδί, ήταν ακόμη πιο υποταγμένος στη μάνα του. Η Φρειδερίκη ήταν προφανώς η δυνατώτερη, και στη σκέψη και τη βούληση, από όλη την οικογένεια. Ήταν πολύ έξυπνη στα μικρά και στα μεγάλα άκριτη. Χωρίς λογικά να το παραδέχεται, στο υποσυνείδητό της κρατούσε η πεποίθηση ότι τα βασιλικά γένη είναι ένα είδος ζωϊκού βασιλείου διαφορετικό από τους υπόλοιπους θνητούς. Και αυτή η πεποίθηση δεν κρυβόταν πάντα, όπως θα έπρεπε. Είχε σφοδρές επιθυμίες και ενθουσιασμούς που γρήγορα εξανεμίζονταν. […]. Της Φρειδερίκης άρεσε η πολιτική δράση. Μάλλωνε με τον Παπάγο. Είχε εγκάρδιες φιλίες με τον Σοφοκλή Βενιζέλο. Από το 1955 ως το 1958 υποστήριζε τον Καραμανλή και από το 1958 ως το 1964 τον υπέσκαπτε ώσπου να τον εξοντώση. Ύστερα, εγκολπώθηκε τον Γεώργιο Παπανδρέου, όταν στην αρχή της έκανε μερικά χατήρια για να κερδίση την εύνοιά της. Αλλά το 1965, επηρεασμένη από πρόσωπα πολιτικώς ασήμαντα, ευλόγησε την γνωστή αποστασία που με την ακαταστασία που δημιούργησε οδήγησε στη δικτατορία. Όχι όμως σε αυτήν που ήθελε, αυτήν με τους αντιστρατήγους, αλλά στη δικτατορία των συνταγματαρχών που δεν ήθελε και επιχείρησε με ένα ηλίθια οργανωμένο κίνημα να ανατρέψη. Νόμιζε ίσως πως, απαλλαγμένη από τον Καραμανλή και τον Παπανδρέου, θα μπορούσε να κυβερνήση αυτή με δικούς της ανθρώπους. Για όλα αυτά τα μασκαριλίκια δεν φταίει μόνο η Φρειδερίκη αλλά ένα άθλιο περιβάλλον και ένα μέρος του πολιτικού κόσμου. Λιγώτερο από όλους φταίει ο Κωνσταντίνος, ένας 25χρονος άπειρος και αμόρφωτος νέος. Η Ελληνική Δυναστεία δεν θα κατέρρεε αν δεν έκανε αλυσιδωτά λάθη που οφείλονταν κυρίως στη Φρειδερίκη, που δεν κατόρθωσε ποτέ να έχη μια γενικώτερη εποπτεία. Δρούσε στο βρόντο, χωρίς να βλέπη ποτέ τις συνέπειες της δραστηριότητάς της. Η τελευταία στροφή της προς την ινδική φιλοσοφία δείχνει ότι δεν είχε καταλάβει τίποτα από Ευρώπη, και τίποτα από Ελλάδα, και αμφιβάλλω αν προχώρησε ουσιαστικά στο μυστικό βάθος της ινδικής φιλοσοφίας. Με την αποχώρηση του Καραμανλή και τον θάνατο του Παύλου, που ήταν συνετός και δημοκρατικός, ο νέος βασιλεύς, και προπαντός η μητέρα του, έκαναν το μοιραίο λάθος, μόλις πέρασαν οι μήνες του μέλιτος με τον Γ. Παπανδρέου, να διεκδικήσουν έναν ενεργότερο ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις, ρόλο που δεν τους άρμοζε. Αυτή η συμπεριφορά ταίριαζε στο βασιλικό περιβάλλον. Έτσι, από την άνοιξη του 1965 άρχισαν να διαφαίνονται τα σημεία όπου θα ξεσπούσε η ρήξη μεταξύ Παλατιού και Κυβερνήσεως. Στην Ελλάδα τα κόμματα δεν ανατρέπονται από τις αντιπολιτεύσεις τα κόμματα αυτοδιαλύονται. Έτσι έγινε με το κόμμα των Φιλελευθέρων, έτσι με το Λαϊκό, έτσι και με την Ένωση Κέντρου. Το Παλάτι, επιδιώκοντας περισσότερες αρμοδιότητες στον στρατιωτικό τομέα, επωφελήθηκε από τις ρωγμές που ήδη είχαν παρουσιασθή μέσα στο κυβερνών κόμμα, επενέβη κατά τρόπο αντιδημοκρατικό και προκάλεσε την κρίση του Ιουνίου 1965. Αν ήταν πιο συνετή και υπομονετική, θα άφηνε, χωρίς αυτή να αναμιχθή, τον Παπανδρέου να καταρρεύση μόνος, ίσως και σε ένα εξάμηνο. Βιάσθηκε και ηρωοποίησε τον Παπανδρέου. Και ενώ, αν διαλυόταν ο Παπανδρέου από μόνος του, την ευθύνη της διάλυσης θα είχαν μόνο όσοι επιδίωκαν τη δημιουργία ενός νέου πολιτικού κινήματος, με όσα έπραξε το Παλάτι έμπλεξε τον Βασιλέα, χωρίς λόγο, σε αυτή την υπόθεση και με το μπλέξιμο αυτό υπόγραψε την καταδίκη του για ένα μεγάλο τμήμα της κοινής γνώμης.»[60]
Ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας μπορεί να φθάσει έως εδώ. Τίποτε όμως δεν εμποδίζει ένα δημοσιογράφο να πάει ακόμη πιο πέρα: «Όσο για το περιβόητο χαστούκι που λέγεται ότι «άστραψε» ο μετέπειτα ιδρυτής της Ν.Δ. στη βασίλισσα Φρειδερίκη, οι διαστάσεις του στιγμιοτύπου ξεπερνούν τη μεθοδολογία του ανδρός. Ιστορικά ουδέποτε αποδόθηκε σε έλλειψη τακτ, αλλά θεωρήθηκε επιβεβλημένη πολιτική πράξη»[61].


[1]Κ. Τσάτσος Η μυστική συνέντευξη του Κ. Τσάτσου στον Κ. Τσιρόπουλο, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1997, σελ. 13 επ.
[2] Γ. Δ. Δασκαλάκης Η συζήτηση ιδεοκρατίας και μαρξισμού στο Πανεπιστήμιο, «Ιδέα» Ιούνιος 1933, τευχ. 6, σελ. 395-401, Α. Χριστοφιλόπουλος Ο Κ. Τσάτσος και το Πανεπιστήμιο, «Νέα Εστία», Αφιέρωμα στον Κ. Τσάτσο (1899-1987). Στα δέκα χρόνια από τον θάνατό του, Χριστούγεννα 1997, σελ. 30 επ., ιδίως σελ. 31.
[3] Δ. Γληνός Πνευματικές μορφές της αντίδρασης στο: Δ. Γληνός Εκλεκτές σελίδες τομ. Δ, επιμέλεια Λ. Αξελός, Στοχαστής, 1975 σελ. 50 επ., ιδίως σελ. 71, σελ. 95 επ., 101 επ., Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη) Ο περιοδικός τύπος στο μεσοπόλεμο. Επιστημονικό Συμπόσιο (26-27.3.1999), 1999, σελ. 283 επ., ιδίως σελ. 288 επ., 293, 299 επ., 305, 306 (Γ. Αλεξανδράτος), ΚΜΕ Δ. Γληνός 100 χρόνια από τη γέννησή του. Επιστημονικό διήμερο του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών, 1-2.12.1982, Σύγχρονη Εποχή 1983, σελ. 13 επ., ιδίως σελ. 17, 19, 21-22 (Α. Μπαγιώνας), Τομέας Φιλοσοφίας Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Δ. Γληνός παιδαγωγός και φιλόσοφος, Gutenberg, 1987, σελ. 25 επ., ιδίως σελ. 33 (Ε. Μπιτσάκης), 39 επ., ιδίως σελ. 54, 56 σημ. 35 (Ν. Ψημμένος), Π. Νούτσος Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974, τομ. Γ (1926-1955). Εκδόσεις «Γνώση», 1993, σελ. 180 επ. ιδίως σελ. 187-188, Χρ. Ντουνιά Λογοτεχνία και πολιτική. Τα περιοδικά της Αριστεράς στο μεσοπόλεμο, β΄ έκδοση, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1999, σελ. 193.
Επισημαίνεται ότι ο διάλογος αυτός δεν κατέληξε πουθενά. Ο Κ. Τσάτσος, βέβαιος για τη θέση του, υποστήριξε ότι «μπορεί να βρεθεί σε μερικά σημεία σύμφωνος» με τον Δ. Γληνό. Εξίσου βέβαιος για τη δική του θέση ήταν και ο Δ. Γληνός τόσο, ώστε διέκοψε τη συνέχεια του διαλόγου, τονίζοντας ότι «μόνο σ’ ένα σημείο θα συμφωνήσει» με τον Κ. Τσάτσο. Ότι «δεν μπορεί να συμφωνήσει σε τίποτα». Δ. Γληνός Απάντηση σε θεληματικές απορίες, στου: Δ. Γληνού, Εκλεκτές σελίδες, τομ. Δ, επιμέλεια Λ. Αξελός, Στοχαστής, 1975, σελ. 95 επ., ιδίως σελ. 100.
Η παρακολούθηση αυτού του «διαλόγου» γίνεται κατανοητή ύστερα από τη γνώση των ιστορικών συνθηκών της ζωής των δύο διαλεχθέντων, οι οποίοι ηλικιακά διέφεραν μεταξύ τους κατά μισή γενεά. Το 1899, όταν ο Δ. Γληνός τέλειωσε το Γυμνάσιο, γεννήθηκε ο Κ. Τσάτσος. Βλ. σχετικά, από τη μια Φ. Ηλιού Από τον Μιστριώτη στον Λένιν, στο: Τομέας Φιλοσοφίας Φιλοσοφικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων Δημήτριος Γληνός Παιδαγωγός και φιλόσοφος, Gutenberg 1983, σελ. 11-23. Πρβλ. ο Ίδιος Δημήτρης Γληνός Άπαντα τομ. Α 1898-1910. Εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή, σημειώσεις Φ. Ηλιού, Εκδόσεις Θεμέλιο, 1983, σελ. 19 επ., Ε. Μπιτσάκης Δ. Γληνός: Από τον αστικό στον σοσιαλιστικό ανθρωπισμό, στο Τομέας κλπ. ο.π. σελ. 24 επ., Π. Νούτσος Η συζήτηση για τους κοινωνικούς νόμους στην «Αναγέννηση», στο: Τομέας κλπ. ο.π. σελ. 38 επ., Α. Φραγκουδάκη Ο Γληνός και η παιδεία, στο: Τομέας κλπ. ο.π. σελ. 77 επ. και από την άλλη, Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Α-Β, 2000. Οι Εκδόσεις των Φίλων, 2000, καθώς και Η μυστική συνέντευξη του Κ. Τσάτσου στον Κ. Τσιρόπουλο, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1997.
[4] Ν. Αλιβιζάτος Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος και το Σύνταγμα του 1952, στο: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη, 1949-1967 Η εκρηκτική εικοσαετία, 2000, σελ. 191 επ., Δ. Παπαδημητρίου Από το λαό των νομιμοφρόνων στο έθνος των εθνικοφρόνων. Η συντηρητική σκέψη στην Ελλάδα 1922-1967, 2006, σελ. 203 επ., 267 επ., 272 επ., Κ. Τσάτσος Η μυστική συνέντευξη στον Κ. Τσιρόπουλο, 1981, η οποία δημοσιεύθηκε το 1997, σελ. 13-19, 51, 67-68, 80, Α. Χριστοφιλόπουλος Ο Κ. Τσάτσος και το Πανεπιστήμιο, «Νέα Εστία», Αφιέρωμα στον Κ. Τσάτσο (1899-1987). Στα δέκα χρόνια από το θάνατό του, Χριστούγεννα 1997, σελ. 30 επ., ιδίως σελ. 31.
Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι κατά το δεύτερο έτος της δικτατορίας [1969], ο Κ. Τσάτσος επανεκδίδει την «Ελληνική Πορεία», σε β΄ έκδοση βελτιωμένη και εμπλουτισμένη με νέα κείμενα. Σ’ αυτή έχει προσθέσει, σε σχέση με την α΄ έκδοση, Ίκαρος, 1952, κείμενο 54 σελίδων το οποίο τιτλοφορείται «Έθνος και Κομμουνισμός» και έχει αφαιρέσει, πάντα σε σχέση με την α΄ έκδοση, το κεφάλαιο που αναφερόταν στον Ελ. Βενιζέλο. Στη θέση του τελευταίου έχει μπει, όχι μόνο στη β΄ έκδοση, ο Κ. Καραμανλής που εκείνο τον καιρό ήταν αυτοεξόριστος στο Παρίσι.
[5] Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Β, 2000, σελ. 594, 602, 610-620.
Απ’ ό,τι γράφει ο Γ. Σεφέρης οι αντικομμουνιστικές θέσεις του Κ. Τσάτσου διαμορφώθηκαν πολύ νωρίτερα απ’ τον εμφύλιο, από την εποχή της Κατοχής και της Απελευθέρωσης: «Απόγευμα με Κωστάκη στο Χαλάνδρι 6.30΄. Υποστηρίζει απόψεις που μου είπε χτες, αλλά άσχημα. Έχει σε τρομερό βαθμό, όχι μόνο το σύμπλεγμα του Δεκεμβρίου, αλλά και το σύμπλεγμα του Λιβάνου μαζί με τις μανίες πρώην υπουργού της Υπηρεσιακής Βούλγαρη. Δε βγαίνει τίποτε από την κουβέντα». Και λίγο πιο κάτω: «Τ’ απόγευμα αργά στις 7 με Κωστάκη στο Χαλάνδρι. Παρατάσσει όλα τα επιχειρήματα που θα μπορούσε να κάνει σήμερα ένας που σπρώχτηκε στο βασιλισμό από τον πανικό της εποχής » Γ. Σεφέρης Πολιτικό Ημερολόγιο, Β, 1945-1947, 1949, 1952. Επιμέλεια Α. Ξύδης, Ίκαρος, 1985, σελ. 55 και 57 αντίστοιχα.
[6] Πρβλ. Ν. Αλιβιζάτος Ο Κ. Τσάτσος και το Σύνταγμα του 1952, 1947-1967. Η εκρηκτική εικοσαετία, Εταιρεία Σπουδών Σχολής Μωραΐτη, 2002, σελ. 191-203, ο Ίδιος στο: Ίδρυμα Κ. Καραμανλής, Ο Κ. Καραμανλής στον Εικοστό αιώνα, τόμος ΙΙΙ, σελ. 539-542, ο Ίδιος Καραμανλής και Αριστερά 1955-1963, «Αρχειοτάξιο» τευχ. 10, Ιούνιος 2008, σελ. 177-185, Κων. Γερ. Γιαννόπουλος Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο με αφορμή την απόφαση 8/2007 ΑΕΔ, Νομική Βιβλιοθήκη, 2009, σελ. 36 επ., Π. Κιτρομηλίδης Κωνσταντίνος Καραμανλής: από την πράξη στις πολιτικές ιδέες , στο: Ίδρυμα Κ. Καραμανλής, Ο Κ. Καραμανλής στον εικοστό αιώνα, τομ. 1, 2007, σελ. 166 επ., ιδίως σελ. 168, 169, 171, 172.
[7] Για τα εν λόγω γεγονότα βλ. εκτενέστερα Εκδοτική Αθηνών Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΣΤ, 2000, σελ. 200-207 (Η. Νικολακόπουλος), 208-222 (Ο. Τσουνάκος), Γ. Λεονταρίτης Ανάμεσα στα δυο άκρα. Η πορεία του Κέντρου 1946-1967, 1992, σελ. 351 επ., 374 επ., 376 επ., 380 επ., 383 επ., 386 επ., 392 επ., 396 επ., 402 επ., 406 επ., 409 επ., 413 επ., 416 επ., 425 επ., 428 επ., 430 επ., 433 επ., 437 επ., 448 επ., 452 επ., 467 επ., 468 επ., 470 επ., 484 επ., 487 επ., 491 επ., 499 επ., 509 επ., Μάλλιαρης-Παιδεία Ελλάδα Ιστορία και Πολιτισμός, τομ. 6, 1982, σελ. 239 επ. (R. Clogg), Μ. Μελετόπουλος Η βασιλεία στη νεώτερη ελληνική ιστορία. Από τον Όθωνα στον Κωνσταντίνο Β΄. Πρόλογος Δ. Τσάτσος, Α. Λοβέρδος, ο.π., 1994, σελ. 189 επ., «Τα Νέα» Ιστορία του νέου Ελληνισμού 1770-2000, τομ. 9, 2003, σελ. 9 επ., ιδίως σελ. 27 επ. (Η. Νικολακόπουλος), Θ. Ξηρός Κηδεμονευόμενος και προκρούστειος κοινοβουλευτισμός. Από το Σύνταγμα του 1952 στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Πρόλογος Γ. Παπαδημητρίου, Σαββάλας, 2008, σελ. 174 επ., 222 επ., 243 επ., 267 επ., 311 επ., 351 επ., 365 επ., 452 επ., Μιχ. Παπακωνσταντίνου Η ταραγμένη εξαετία 1961-1967, τομ. Α΄ τόμος. Πρόλογος Π. Πετρίδης [αναδημοσιεύεται και στο Π. Πετρίδης Ανάλεκτα. Πολιτικά. Ιστορικά. Πολιτιστικά, 1998, σελ. 443 επ.], β΄ έκδοση, 1997, passim, τομ. Β΄ Από τη μοναρχία στη δικτατορία, 1998, passim, Π. Πετρίδης (επιμέλεια, εισαγωγή) Εξουσία και παραεξουσία στην Ελλάδα (1957-1967). Απόρρητα ντοκουμέντα. Πρόλογος Γ. Α. Μαγκάκης σελ 9 επ, 15 επ., 27 επ., 249 επ., 405 επ. Τη συνταγματική πλευρά του εγχειρήματος των ανακτόρων ανέλυσε με λεπτομέρειες ο Φ. Βεγλερής (Φ. Βεγλερής Ιουλιανά 1965-1966, 1966, passim, όπου εκτίθενται και οι απόψεις των συνταγματολόγων. Πρβλ. και Μ. Μελετόπουλος Η βασιλεία κλπ. ο.π., σελ. 250-251 και Θ. Ξηρός ο.π.).
Οιονεί προφητικά: Α. Μάνεσης Αι εγγυήσεις τηρήσεως του Συντάγματος, τομ. Β, Έκδοση Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1965, σελ. 430-442, όπου είχε διακηρυχθεί εγκαίρως ότι ο «ο Βασιλεύς πρέπει να συμμορφούται προς την θέλησιν της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας και όχι να την κατασκευάζη».
[8] Η. Νικολακόπουλος Η καχεκτική δημοκρατία. Κόμματα και εκλογές 1946-1967, 2000, σελ. 264 επ., 293 επ.
[9] Η. Νικολακόπουλος ο.π. σελ. 301 επ., 303 επ.
[10] Α. Προβατάς Πολιτική ιστορία της Ελλάδος 1821-1980. Νομοθετικά και εκτελεστικά σώματα , 1980, σελ. 712.
[11] Μιχ. Παπακωνσταντίνου Η ταραγμένη εξαετία 1961-1967. Τομ. Α. Πρόλογος Π. Πετρίδης, β΄ έκδοση, 1997, τομ. Β Η ταραγμένη εξαετία 1961-1967, 1998.
[12] Λεπτομέρειες: Στ. Μπουρνάζος λ. «Σοβιετολογία», Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού τύπου 1784-1974, τόμος τέταρτος (Ρ-Ω), Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών – 103, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, 2008, σελ. 109-111.
[13] Θ. Ξηρός Κηδεμονευόμενος και προκρούστειος κοινοβουλευτισμός. Από το Σύνταγμα του 1952 στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Πρόλογος Γ. Παπαδημητρίου. Σαββάλας, 2008, passim.
[14] Γ. Λεονταρίτης ο.π. σελ. 484.
[15] Γ. Θεοτοκάς Τετράδια ημερολογίου 1939-1953, Πρόλογος Μαζάουερ, εισαγ. επιμ. Δ. Τζιόβας, γ΄ έκδοση, 2005, σελ. 177-178, 194, Γ. Παπακώστας Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας, γ΄ έκδοση, 1994, σελ. 109 κειμ. και σημ. 10.
[16] Γ. Θεοτοκάς Τετράδια ημερολογίου 1939-1953. Πρόλογος Μ. Μαζάουερ. Εισαγωγή-επιμέλεια Δ. Τζιόβας, γ΄ έκδοση, 2005, σελ. 96, 102, 276-277, Γ. Θεοτοκάς – Γ. Σεφέρης Αλληλογραφία 1930-1966. Φιλολογική επιμέλεια Γ. Σαββίδης, 1981, σελ. 13, 99. Χ. Καράογλου – Α. Ξυνογαλά (επιμ. Γ. Θεοτοκάς – Γ. Κατσίμπαλης Αλληλογραφία 1930-1966, σελ. 59. Πρβλ. Σεφέρης και Μαρώ Αλληλογραφία τομ. Α, 1936-1940, Φιλολογική επιμέλεια Μ. Κοπιδάκης, β΄ έκδοση, 1989, σελ. 365-366.
[17] Γ. Θεοτοκάς – Γ. Σεφέρης ο.π. σελ. 11, 15, Ι. Τσάτσου Ο αδελφός μου Γ. Σεφέρης, ε΄ έκδοση, 2000, σελ. 271.
[18] Χ. Καράογλου – Α. Ξυνογαλά ο.π. σελ. 25, 59.
[19] Α. Αργυρίου Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια του μεσοπολέμου 1918-1940, 2001, τομ. Α, 2001, σελ. 157-158, 305 επ., 315 επ., 318 επ., 341 επ., τομ. Β, 2001, σελ. 579 επ., 1008 επ., Κ. Βεργόπουλος Εθνισμός και οικονομική ανάπτυξη, 1978, σελ. 197, 200 επ., Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη) Ο περιοδικός τύπος στο μεσοπόλεμο. Επιστημονικό Συμπόσιο, 2001, σελ. 127 επ. (Γ. Λαδογιάννη), 217 επ. ιδίως σελ. 221 επ. (Χ. Κάρλογλου), 283 επ., ιδίως σελ. 299 επ. (Γ. Αλισανδράτος), Τ. Καγιαλής Δεσμεύσεις και αξιώσεις της λογοτεχνικής διανόησης στην Ελλάδα του 1930, 2007, σελ. 208, 224 επ., Α.-Α. Κύρτσης Κοινωνιολογική σκέψη και εκσυγχρονιστικές ιδεολογίες στον ελληνικό μεσοπόλεμο, 1996, σελ. 98 επ., 149 επ., Γ. Λαδογιάννη Κοινωνική κρίση και αισθητική αναζήτηση στον μεσοπόλεμο. Η παρέμβαση του περιοδικού Ιδέα, β΄ έκδοση, 2007, passim, Π. Νούτσος Η πρόσληψη των ιδεολογημάτων της «technocracy» στην Ελλάδα, στο: Gutenberg Επιστημολογία Οι επιστήμες στην κοινωνία. Ομάδα διεπιστημονικής έρευνας, σελ. 111 επ., ιδίως σελ. 112 κειμ. και σημ.1, 122, ο Ίδιος Η φιλοσοφική σκέψη κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Θεωρητικά και μεθοδολογικά προβλήματα, στο: ΚΝΕ-ΕΙΕ Ιστοριογραφία της νεότερης Ελλάδας 1833-2002, τομ. Α, 2004, σελ. 555 επ., Χρ. Ντουνιά Λογοτεχνία και πολιτική. Τα περιοδικά της Αριστεράς στο μεσοπόλεμο, β΄ έκδοση, 1999, σελ. 193-194, 199, Μ. Σακελλαρίου Νέοι Πρωτοπόροι (1931-1936). Εισαγωγή Χρ. Ντουνιά, 1999, σελ. 63, 65, 69, 82, 188, 211, Δ. Τζιόβας Οι μεταμορφώσεις του εθνισμού και το ιδεολόγημα της ελληνικότητας στο μεσοπόλεμο, β΄ έκδοση, 2006, σελ. 39, 61, 63 επ., 68 επ., 100 επ., 121 επ., 128, 130 επ. Πρβλ. Γ. Θεοτοκάς Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα, 1932, ο Ίδιος Στο κατώφλι των νέων καιρών, 1945, ο Ίδιος Προβλήματα του καιρού μας, 1956, ο Ίδιος Πνευματική πορεία, 1961, σελ. 382 επ., 386 επ., ο Ίδιος Πολιτικά κείμενα. Εισαγωγικό σημείωμα Α. Πεπονής, 1976, σελ. 73 επ., 76 επ., 80 επ., ο Ίδιος Αναζητώντας τη διαύγεια. Δοκίμια για τη νεώτερη ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Εισαγωγή-επιμέλεια Δ. Τζιόβας, 2005, σελ. 463 επ., ιδίως σελ. 467-469.
[20] Α. Αργυρίου ο.π. τομ. Δ, 2004, σελ. 281-282 και 354, «σημαίνοντας με την προσθήκη του επιθέτου [εθνική] τη διάκριση από την αντεθνικήν τοιαύτην» στο ιδρυτικό της άλλωστε η Εταιρεία καταδίκαζε ως αντεθνική την ανταρσία: Δ. Ραυτόπουλος Αναθεώρηση τέχνης. Η Επιθεώρηση Τέχνης και οι άνθρωποί της, 2006, σελ. 24. Όπως γράφτηκε, «όταν στην εποχή της κορύφωσης του εμφυλίου στη χώρα μας, η μεθοδική πολιτική παραπλάνηση είχε αρκετούς συγγραφείς μας σε μια κατάσταση πατριωτικής αδράνειας, αν όχι και υπεύθυνης συνενοχής, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, είχε τη σθεναρά πρωτοβουλία να συγκαλέσει στο σπίτι του – το ιστορικό πλέον αρχοντικό της οδού Κυδαθηναίων 9 – πλειάδα κορυφαίων συγγραφέων μας για διάλογο για το «τι χρη δραν». Και από το διάλογο αυτό προέκυψε η επιτακτική ανάγκη για την ίδρυση ενός σωματείου λογοτεχνών – της «Εθνικής Εταιρείας των Ελλήνων Λογοτεχνών» – που θα συνέβαλε με το πατριωτικό φρόνημά τους και την παρρησία τους στην αποσαφήνιση της ιδεολογικής σύγχυσης, αυτής που κομματική σκοπιμότητα είχε εξαπλώσει στη χώρα. Η ίδρυση της Εταιρείας αυτής πραγματοποιήθηκε σωστά χάρη στον εκτεταμένο διάλογο που ο Κωνσταντίνος Τσάτσος και βέβαια και πολλοί άλλοι σημαντικοί συγγραφείς μας – ο Μυριβήλης, ο Καραγάτσης, ο Θεοτοκάς, ο Κανελλόπουλος, ο Τερζάκης, ο Ουράνης, ενδεικτικά μερικά ονόματα από τα εβδομήντα των ιδρυτικών μελών – επιδίωξαν και πέτυχαν για τους σκοπούς του νέου σωματείου, έτσι που αποδείχθηκε αυτό και παραμένει το πλέον θετικό και τιμημένο στα λογοτεχνικά μας πράγματα»: Κ. Ασημακόπουλος Ο διάλογος στο συγγραφικό έργο του Κ. Τσάτσου, στο: Μνήμη Κ. Τσάτσου, ο.π. σελ. 97 επ., ιδίως σελ. 98-99.
[21] Α. Αργυρίου ο.π. τομ. Δ, σελ. 203.
[22] Α. Αργυρίου ο.π. τομ. ΣΤ, 2000, σελ. 116.
[23] Ν. Αλιβιζάτος Μια φιλελεύθερη εκδοχή της ορθοδοξίας. Αφιέρωμα στον Γ. Θεοτοκά 1905-1966, «Νέα Εστία» τευχ. 1784 Δεκ. 2005, σελ. 1035 επ., Στ. Ζουμπουλάκης Σημειώσεις για τη χριστιανική στροφή του Γ. Θεοτοκά, στην πιο πάνω «Νέα Εστία» σελ. 1048 επ., Π. Κιτρομηλίδης Η πολλαπλότητα του στοχασμού του Γ. Θεοτοκά «Νέα Εστία» ο.π. σελ. 1044 επ., Α. Πεπονής (εισαγ.) Γ. Θεοτοκά Πολιτικά κείμενα, 1976, σελ. 7 επ., Κ. Σαρδελής Η ορθοδοξία του Γ. Θεοτοκά στο: Αφιέρωμα στον Γ. Θεοτοκά (1905-1966) στα 30 χρόνια από το θάνατό του, «Νέα Εστία» τευχ. 1690 1 Δεκ. 1997, σελ. 1796 επ., Δ. Τζιόβας (Εισαγ. επιμ.) Γ. Θεοτοκάς Αναζητώντας τη διαύγεια. Δοκίμια για τη νεώτερη ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία, 2005, σελ. 13 επ.
[24] Γ. Θεοτοκάς Τετράδια ημερολογίου 1939-1953. Πρόλογος Μ. Μαζάουερ, εισαγωγή-επιμέλεια Δ. Τζιόβας, γ΄ έκδοση, 2005, σελ. 64, 202, 269-270, 272 επ., 499, 526, 533-534, 539, 633. Ας σημειωθεί ότι οι σχέσεις Γ. Θεοτοκά και Ηλ. Τσιριμώκου ακολούθησαν διακυμάνσεις. Αρχικά οι δυο τους σχεδίαζαν να εκδώσουν περιοδικό με το όνομα «Οδυσσέας», συνεργασία που τελικά ματαιώθηκε. Αργότερο ο Γ. Θεοτοκάς, σε κριτικό σημείωμά του το οποίο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Ιδέα» τον Αύγουστο του 1933, σελ. 119-120, για το βιβλίο του Παύλου Γκίκα [= Ηλία Τσιριμώκου] «Έλεγχος του αστικού ιδεαλισμού», 1933, ήταν αρκετά δηκτικός απέναντι στον Ηλ. Τσιριμώκο (Γ. Αλισανδράτος Τέσσερα περιοδικά ιδεών στη δεκαετία του ΄30: Νέοι Πρωτοπόροι, Ιδέα, Σήμερα, Το Νέον Κράτος (Γενική Επισκόπηση), στο Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη)Ο περιοδικός τύπος στο μεσοπόλεμο, Επιστημονικό Συμπόσιο, 2001, σελ. 283 επ., ιδίως σελ. 305, 306).
[25] Μ. Βίττι Μαρτυρία για τον Γ. Θεοτοκά, στο πιο πάνω αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» 2005, σελ. 969 επ., Ν. Κοκκινάκη Οι «Καμπάνες» του Γ. Θεοτοκά και το τίμημα της υπέρβασης. Αφιέρωμα στο Γ. Θεοτοκά «Νέα Εστία», τευχ. 1690 1.12.1997, σελ. 1701 επ., ιδίως σελ. 1704, Γ. Παπαθεοδώρου Ο Γ. Θεοτοκάς στην εποχή των άκρων, στο ίδιο πιο πάνω αφιέρωμα, 2005, σελ. 976 επ., Ε. Χατζηβασιλείου Οι πίκρες της ωριμότητας: Ο Γ. Θεοτοκάς και το ελληνικό πολιτικό σύστημα 1950-1966, στο ίδιο πιο πάνω αφιέρωμα 2005, σελ. 1025 επ. Πρβλ. και Β. Βασιλικός Ο Γ. Θεοτοκάς και η αριστερά. Μια μαρτυρία στο ίδιο πιο πάνω αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» 2005, σελ. 1032 επ.
[26] Χρ. Γιανναράς Καταφύγιο ιδεών. Μαρτυρία, έβδομη έκδοση, 2007, σελ. 44. Πρβλ. Μ. Σιγανού Ιδεολογικές συνιστώσες του θρησκευτικού λόγου στον εμφύλιο πόλεμο: Το παράδειγμα της «Ζωής», «Τα Ιστορικά», τευχ. 48, Ιούνιος 2008, σελ. 103 επ.
[27] Γ. Θεοτοκάς Η ορθοδοξία στον καιρό μας, 1975, σελ. 35-37, Π. Κιτρομηλίδης Τα όρια του ελληνικού φιλελευθερισμού: Το παράδειγμα του Γιώργου Θεοτοκά, «Διαβάζω» τευχ. 137/12.2.1986, σελ. 37 επ., ιδίως σελ. 40 κειμ. και σημ. 10.
[28] Α. Αργυρίου ο.π. τομ. Β, 2002, σελ. 663.
[29] Γ. Παπαθεοδώρου ο.π. σελ. 977. Μόλις χρειάζεται να παρατηρηθεί ότι η «Αργώ» του Γ. Θεοτοκά δεν ήταν «αριστερό» βιβλίο. (Βλ. εκτός από την ίδια την «Αργώ» και Γ. Θεοτοκάς Ημερολόγιο της «Αργώς» και του «Δαιμόνιου». Φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης Ποικίλη Στοά, Λέσχη, 1989, Γ. Μαυροκορδάτος Ένας ιστορικός διαβάζει την Αργώ, «Νέα Εστία», τευχ. 1784, Δεκέμβριος 2005, Γ. Θεοτοκάς. 1905-1966. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του, σελ. 940 επ.). Η Αριστερά καυτηρίασε την «Αργώ» ως «ύποπτη ιδεολογικά». Η Αλ. Αλαφούζου η οποία, μαζί με τον Δ. Γληνό, Ν. Καρβούνη και τη Φ. Χατζηδάκη διατηρούσαν κατά το χρονικό διάστημα 1934-1936 την αποκλειστική ευθύνη της κριτικής του βιβλίου στους «Νέους Πρωτοπόρους» – και ήταν φανερά επηρεασμένη από το πρόσφατο Συνέδριο των Σοβιετικών Συγγραφέων που θέσπισε το δόγμα του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού», καλλιεργούσε την ιδέα ενός καλλιτεχνικά άρτιου έργου που έπρεπε να βασίζεται στους κανόνες του ουσιαστικού ρεαλισμού – καυτηρίασε την «Αργώ» ως βιβλίο αποτυχημένο καλλιτεχνικά και «ύποπτο ιδεολογικά» (Αλ. Αλαφούζου Γ. Θεοτοκά: Αργώ, Νέοι Πρωτοπόροι τευχ. 1/1934 σελ. 34, Χρ. Ντουνιά Λογοτεχνία και πολιτική. Τα περιοδικά της Αριστεράς στο μεσοπόλεμο, β΄ έκδοση, 1999, σελ. 396-397, η Ίδια Εισαγωγή στης Μ. Σακελλαρίου, Νέοι Πρωτοπόροι 1931-1936, 1999, σελ. 24). Επόμενο, γιατί η πιο πάνω κριτικός απαιτούσε «ιδεολογική καθαρότητα» ακόμα κι από τους στενούς συνεργάτες των «Νέων Πρωτοπόρων» (Χρ. Ντουνιά Εισαγωγή ο.π. σελ. 20 και 27 σημ. 22, Π. Νούτσος Η λογοτεχνική κριτική της κομμουνιστικής αριστεράς του μεσοπολέμου «Τα Ιστορικά» τευχ. 6, Δεκέμβριος 1986, σελ. 428 επ., σελ. 429 κειμ. και σημ. 4, σελ. 430 κειμ. και σημ. 8). Πολύ περισσότερο από το μη συνεργάτη τους Γ. Θεοτοκά. Πάντως η κάμψη εκείνου του φαινομένου σημειώθηκε πολύ αργότερα: Ελ. Κοτζιά Η σταδιακή κατάλυση των αρχών του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στο πεδίο των ιδεών στη δεκαετία 1955-1965 «Νέα Εστία», Μάρτιος 2002, σελ. 404 επ.
Εννοείται ότι ο Γ. Θεοτοκάς δεν άκουσε τα εξ αμάξης εξ αριστερών μόνο κατά την εποχή του μεσοπολέμου. Τα άκουσε και πολύ αργότερα – κατηγορήθηκε ότι ήταν «ανεπίσημος ληξίαρχος και επίδοξος διάδοχος της αστικής ιδεολογίας» – και ύστερα από τη μεταπολίτευση: Δ. Καψάλης Ο κ. Παπανούτσος και η γενεαλογία μιας αθλιότητας, «Ο Πολίτης» τευχ. 1 Μάης 1976, σελ. 21 επ., ιδίως σελ. 25. Κρίμα, γιατί λίγα χρόνια νωρίτερα ο Γ. Θεοτοκάς είχε λάβει από τον Α. Πανσέληνο επιστολή στην οποία ο τελευταίος του γράφει στις 20.9.1963: «Έπρεπε φαίνεται, να περάσουν αυτά τα σαράντα χρόνια που βαστάει ο διάλογος μεταξύ μας, για να διδάξουν στη γενιά μας αυτή την ανοχή στις ιδέες του άλλου και να μας δείξουν πώς πίσω από τις σωστές ή λαθεμένες ιδέες που τελικά παραδέχεται κάθε άνθρωπος, υπάρχει μια ψυχική πραγματικότητα και μια στάση ζωής που προσδιορίζει ασφαλέστερα την αξία του»: Α. Πανσέληνος Η παράξενη φιλία μας με το Γ. Θεοτοκά. Μια μικρή αλληλογραφία.[Ανάτυπο από το περιοδικό «Η Συνέχεια» τευχ. 5, Ιούλιος 1973], 1973, σελ. 15.
Ενδεχομένως οι πιο πάνω ακαδημαϊκοί κριτές του και ο Γρ. Ξενόπουλος να έλαβαν υπόψη, όχι το βιβλίο του Γ. Θεοτοκά, αλλά το γεγονός ότι ο συγγραφέας του είχε κάποτε (1928) συνεργασθεί στο περιοδικό «Αναγέννηση» του Γ. Γληνού με το δοκίμιό του «Ένας άλλος Δραγούμης», Μάιος 1928, με υπότιτλο «Δραγούμης και Μπαρές» και τον Ιούλιο 1928 με υπότιτλο «Η λατρεία του εγώ». Το κείμενο αυτό που έχει χρονολογία «Παρίσι, Γενάρης 1928» αναδημοσιεύεται στο βιβλίο Γ. Θεοτοκάς Στοχασμοί και θέσεις. Πολιτικά κείμενα 1925-1966, τομ. Α, σελ. 139 επ., (Κατά παραπομπή Γ. Αλισανδράτου, ο.π. σελ. 327/328 σημ. 13). Αν είναι έτσι, οι ακαδημαϊκοί φύλακες είχαν γνώση. Είχαν συναγάγει, από εκείνη τη δημοσίευση, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι Δ. Γληνός,Ηλ. Τσιριμώκος υπήρξαν μέλη της «Φοιτητικής Συντροφιάς» (Λ. Αλιβιζάτου «Φοιτητική Συντροφιά» 1925-1926. Με βάση στοιχεία από το αρχείο του Γ. Θεοτοκά, «Σύγχρονα Θέματα» τευχ. 15, Σεπτέμβριος 1982, σελ. 25 επ., 36, 38, 49, 53, Χρ. Λάζος Η «Φοιτητική Συντροφιά» 1910-1929 και ο Γ. Θεοτοκάς, «Διαβάζω» τευχ. 137/12.2.1986, σελ. 41 επ.) ή και από το δημοτικισμό του, συμπέρασμα για τα αριστερά φρονήματα του Γ. Θεοτοκά.
Ωστόσο θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, προκειμένου για τον Γρ. Ξενόπουλο: Πρώτον, υποστηρίζεται και η άποψη ότι αυτός ήταν «φιλονεϊστής και ανθρωπιστής-σοσιαλιστής»: Δ. Γιάκος Ο ποπολάρος Γρ. Ξενόπουλος, στου Ίδιου Μορφές της ελληνικής λογοτεχνίας, Εκδόσεις Φιλιππότη, 1982, σελ. 90 επ. και δεύτερον, ότι οι σχέσεις Γ.Θ. – Γ.Ξ. ήταν τεταμένες από το 1930 ως το 1949. Αφετηρία τους στάθηκε η οξύτατη επίκριση από το «Ελεύθερο Βήμα» του Ξενόπουλου ο οποίος, μολονότι δεν αναφερόταν ονομαστικά από τον Γ.Θ., ευλόγως θεώρησε ότι θίγονταν από τις κρίσεις του «μανιφέστου» για την ελληνική πεζογραφία και το ηθογραφικό θέατρο: Γ. Θεοτοκάς Ημερολόγιο της «Αργώς» και του «Δαιμόνιου». Φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, Ποικίλη Στοά, Λέσχη, 1989, σελ. 167-168 (σημ. επιμελητή).
[30] Βλ. σχετικά γι’ αυτόν: J. Anton (Γ. Αντωνόπουλος) Το χρονικό μιας φιλοσοφικής φιλίας. Τρία κείμενα και αλληλογραφία με τον Ευάγγελο Π. Παπανούτσο, Gutenberg, 2004, Π. Κανελλόπουλος Μια επισκόπηση του συγγραφικού έργου του καθώς και ο Ίδιος Αποχαιρετισμός στον Ε. Παπανούτσο, επικήδειος λόγος, στου Ίδιου Τα Δοκίμια, τόμος τρίτος, 2002, Εκδόσεις Εταιρείας Φίλων Παν. Κανελλόπουλου, τομ. Τρίτος, σελ. 453 επ., 455 επ., Λ. Μπενάκης (επιμέλεια) Μνήμη Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου (1900-1981), Π. Κ. Κανελλόπουλου (1902-1986), Κ. Δ. Τσάτσου (1899-1987), Ε. Παπανούτσου (1900-1982), Β. Τατάκη (1897-1986). Κείμενα για τους πέντε φιλοσόφους. Βιογραφικά Σημειώματα. Εξαντλητική Εργογραφία τους, 2006, σελ. 177 επ. (βιογραφία), 185 επ. (εργογραφία), 71 επ. (Ο Ε. Παπανούτσος και η διδασκαλία της φιλοσοφίας στο «Αθήναιον»), Ε. Παπανούτσος Απομνημονεύματα. Ένα χρέος: της Μπάμπης Οικονόμου. Εκδόσεις Φιλιππότη, 1982 σελ. 11 επ. (Μπ. Οικονόμου), 16 επ. (Κλ. Χάρβευ), 23 επ. (απομνημονεύματα), 137 επ. (Πορεία στο χρόνο και χώρο της ζωής του Ε. Π. Παπανούτσου), Σ. Τριαντάρη-Μαρά Ιστορία της φιλοσοφίας, τομ. Β΄, Από το τέλος του μεσαίωνα στον 21ο αιώνα, Εκδοτικός οίκος Αντ. Σταμούλη, 2005, σελ. 861-863, Κ. Τσάτσος Μνήμη Ευάγγελου Παπανούτσου, «Φιλοσοφία» ΕΚΕΕΦ, τομ. 12, 1982, σελ.7.
[31] Χ. Καρλόγλου – Α. Ξυνογαλά Γ. Θεοτοκάς – Γ. Κατσίμπαλης. Αλληλογραφία 1930-1966, 2008, σελ. 98, 100, Ε. Παπανούτσος Απομνημονεύματα, 1982, σελ. 88-89.
[32] Ε. Παπανούτσος Απομνημονεύματα, 1982, σελ. 90 επ.
[33] Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Β, 2000, σελ. 409.
[34] Φ. Βεγλερής Ιουλιανά 1965-1966, 1966, εκδοτικός οίκος Αντ. Σάκκουλα, 1966.
[35] Σύμμεικτα Φ. Βεγλερή. Η κρίση των θεσμών του Κράτους, τομ. Α, Υπεύθυνος εκδόσεως Π. Παραράς, 1988, σελ. XI-XIII. Βλ. εκεί και την εργογραφία του στις σελ. XVII-XXIII. Βλ. γενικότερα: Π. Δαγτόγλου Ο Φαίδων Βεγλερής, το δημόσιο δίκαιο και ο δημόσιος βίος στη χώρα μας, ΝοΒ 1999, σελ. 1256 επ., Μ. Δεκλερής Ο Φαίδων Βεγλερής ως δικηγόρος παρά τω Συμβουλίω της Επικρατείας, ΝοΒ 1999, σελ. 1253 επ., Π. Ζήσης Νέος καθηγητής της Νομικής Σχολής, «Νέον Δίκαιον» 1956, σελ. 595 (= ο Ίδιος Μελέται και άρθρα Β, τευχ. 2, σελ. 930-931), ο Ίδιος Νέοι καθηγηταί εν τη Νομική Σχολή Αθηνών, «Νέον Δίκαιον» 1960, σελ. 413 (= ο Ίδιος Μελέται και άρθρα τομ. Β, τευχ. 2, 1972, σελ. 956-957), Κ. Κεραμεύς Ο νομικός λόγος του καθηγητή Φαίδωνος Βεγλερή, ΝοΒ 1999, σελ. 1262 επ., Γ. Κοντογιώργης Ο Φ. Βεγλερής και η πολιτική επιστήμη στην Ελλάδα, Ελλ. Επιθ. Πολ. Επιστ. 12/1998, σελ. 173 επ.
Για την ακρίβεια «Το Σύνταγμα» ιδρύθηκε το 1975 από τους: Γ. Μαραγκόπουλο, Πρόεδρο του Συμβουλίου Επικρατείας, Ν. Μπουρόπουλο, Αντιπρόεδρο του Συμβουλίου Επικρατείας, Φ. Βεγλερή, Καθηγητή Πανεπιστημίου, Π. Δ. Δαγτόγλου, Καθηγητή Πανεπιστημίου, Γ. Κασιμάτη, Εντεταλμένο Υφηγητή Πανεπιστημίου, Γ. Κουμάντο, Καθηγητή Πανεπιστημίου, Γ. –Α. Μαγκάκη, Καθηγητή Πανεπιστημίου, Αρ. Μάνεση, Καθηγητή Πανεπιστημίου, Σπ. Πλασκοβίτη, Σύμβουλο Επικρατείας, Ν. Ρώτη, Δ.Π.Ε.-Δικηγόρο, Επ. Σπηλιωτόπουλο, Καθηγητή Πανεπιστημίου, και Δ. Θ. Τσάτσο, Καθηγητή Πανεπιστημίου, που συγκροτούσαν την Επιτροπή εκδόσεως του Περιοδικού, ενώ η Διεύθυνση Συντάξεώς του απαρτιζόταν από τους: Φ. Βεγλερή, Γ. Κασιμάτη, Ν. Ρώτη, Επ. Σπηλιωτόπουλο και Δ. Θ. Τσάτσο»: Γ. Παπαδημητρίου Η ανάπτυξη του δημόσιου δικαίου στον περιοδικό νομικό τύπο, ΤοΣ 1997, σελ. 683 επ. (= ο Ίδιος Συνταγματικές μελέτες (1975-2005), Εκδόσεις Σάκκουλα, 2007, σελ. 381 επ., ιδίως σελ. 383 σημ. 2).
[36] Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Β, 2000, σελ. 598.
[37] Νεοελληνική ρητορεία, επιμέλεια Κ. Τσάτσου, Βασική Βιβλιοθήκη, τομ. 41, χ.χρ.
[38] Αναφέρεται από τον Π. Κανελλόπουλο Heidelberg, Ο χρυσός μας κρίκος του πνευματικού μας δεσμού, Αφιέρωμα στον Κ. Τσάτσο, 1980, σελ. 155.
[39] Βλ. από τη μια Κ. Τσάτσος Περί βλακείας, «Η Καθημερινή» 20 και 21 Σεπτεμβρίου 1966, ο Ίδιος Αιδώς και Νέμεσις «Η Καθημερινή» 30 Οκτωβρίου και 1 Νοεμβρίου 1966 και από την άλλη Γ. Θεοτοκάς Σχόλιο για ένα λιβελλογράφημα. Ένα νοσηρό σύμπτωμα, «Το Βήμα» 8 Οκτωβρίου 1966. Τα σχετικά κείμενα αναδημοσιεύονται στο: Γ. Θεοτοκάς Στοχασμοί και θέσεις. Πολιτικά κείμενα 1925-1966, τομ. Β, 1950-1966, 1996, σελ. 1162 επ., 1169 επ., 1314 επ., 1326 επ., καθώς και στο: Κ. Τσάτσος Ο σύγχρονος κόσμος. Δοκίμια, δ΄ έκδοση, 1996, σελ. 88 επ., 101 επ., 108 επ., Υπέρ του Κ. Τσάτσου και κατά των Φ. Βεγλερή, Γ. Θεοτοκά και Ε. Παπανούτσου παρενέβη, έξη μήνες πριν από τη δικτατορία, ο Θ. Παπακωνσταντίνου με άρθρο που έφερε τον τίτλο «Η τιμή και η φυγή», που δημοσιεύθηκε στη «Μεσημβρινή» της 29.10.1966, κείμενο που επίσης αναδημοσιεύθηκε ο.π. σελ. 1323 επ.
[40] Ρητορική Β1, 1378 α, 20-25.
[41] «Δει δε διαιρείν περί έκαστον εις τρία, λέγων δ’ οίον περ’ οργής πώς τε διακείμενοι οργίλοι εισί και τίσιν ειώθασι οργίζεσθαι και επί ποίοις»: Αριστοτέλης Άπαντα, Εισαγωγή-μετάφραση Η. Νικολούδης και σχόλια Φιλολογική Ομάδα του Κάκτου, Κάκτος, τομ. 29 σελ. 18-19, Η. Ηλιού Η ρητορική του Αριστοτέλη, 1984, σελ. 133.
[42] Ν. Δεμερτζής – Θ. Λίποβατς Φθόνος και μνησικακία. Τα πάθη της ψυχής και η κλειστή κοινωνία, 2006, σελ. 11 επ., 29 επ., 69 επ. Πρβλ. και Θ. Λίποβατς Ζητήματα πολιτικής ψυχολογίας, 1991, σελ. 99 επ., 126 επ., 238 επ., 266 επ., αλλά και Μαξ Σέλερ Ο μνησίκακος άνθρωπος, Μτφρ. Κ. Παπαγιώργης, 2002, ο οποίος επιχειρεί, με τη μελέτη αυτή, την αναλυτική περιγραφή των εμπειριών και ενεργειών που ιδιάζουν στον μνησίκακο άνθρωπο, εντάσσει δε τη θέση του εντός του πλαισίου της φιλοσοφίας των αξιών, για την οποία μας έκανε λόγο το 1988 ένας νομικός ερευνητής: ο Μ. Α. Καράσης Η φιλοσοφία των αξιών του M. Scheler και το φαινόμενον του τραγικού στο δίκαιο. Μια φαινομενολογική προσέγγιση των αντινομιών του δικαίου, 1988 (= ο Ίδιος Μελέτες γενικής θεωρίας δικαίου και αστικού δικαίου Ι, 2002, σελ. 83 επ.).
[43] Τ. Πατρίκιος Ποιήματα 1953-1959, 1998 σελ. 173-174, Π. Νούτσος Κοινωνία, πολιτική, στράτευση και ποίηση. Για τον Τίτο Πατρίκιο, 2006, σελ. 95.
[44] Α. Δαβαλάς Η συγκρότηση της δεξιάς ιδεολογίας στη μεταπολεμική Ελλάδα, 1944-1981. Μια θεσμική προσέγγιση, 2008, σελ. 227 επ.
[45] Α. Δαβαλάς ο.π. σελ. 248.
[46] Κ. Τσάτσος Ακρόπολις 24.5.1966, Δ. Παπαδημητρίου Από το λαό των νομιμοφρόνων στο έθνος των εθνικοφρόνων . Η συντηρητική σκέψη στην Ελλάδα 1922-1967, 2006, σελ. 267.
[47] Χ. Καράογλου – Α. Ξυνογαλά ο. π. επίμετρο, σελ. 153 επ., ιδίως σελ. 166.
[48] Ε. Παπανούτσος Ο διασυρμός, «Το Βήμα» της 31.1.1952 (= ο Ίδιος Επίκαιρα και ανεπίκαιρα, 1962, σελ. 51 επ.).
[49] Ε. Παπανούτσος Απομνημονεύματα. 1982, σελ. 109-110. Πρβλ. ο Ίδιος Αγώνες και αγωνία για την παιδεία, 1965, ο Ίδιος Η παιδεία. Το μεγάλο μας πρόβλημα, 1976.
[50] Ε. Παπανούτσος Α. Δελμούζος, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1978, σελ. 96-97. Πρβλ. Κων. Γερ. Γιαννόπουλος Το ελληνικό νομικό βιβλίο, «Διαβάζω» τευχ. 5-6/1976-1977, σελ. 16 επ., ιδίως σελ. 25.
[51] Ελληνικόν Whoswho, Τις, πόθεν, 1965, λ. «Καρμίρης, Ιωάννης Νικολάου», σελ. 236.
[52] Γ. Χατζίνης Ελληνικά κείμενα, 1955, σελ. 105 επ., ιδίως σελ. 111.
[53] Π. Κανελλόπουλος Ομιλίες στην Ακαδημία Αθηνών, επιμέλεια Ν. Σοϊλεντάκης , 1989, σελ. 157 επ., ιδίως σελ. 158, 163. Μεταξύ εκείνων οι οποίοι διακρίθηκαν για την «αμάθεια» και την «πομπώδη ασυναρτησία» τους ήταν: Το μεν ο Αλ. Ματθαίου, υπουργός Γεωργίας, που υποστήριξε την ανάγκη σύστασης ενός «Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας», το οποίο θα γνωμοδοτούσε για τη χάραξη «των γενικών γραμμών της εθνικής πολιτικής επί της παιδείας» Και τούτο για να μην «ημπορεί ο οποιοσδήποτε Παπανούτσος να καθορίζη την πολιτικήν της παιδείας» Ν. Αλιβιζάτος Πέρα από το 16. Τα πριν και τα μετά, 2007, σελ. 62 κειμ. και σημ. 54 Το δε ο καθηγητής του διοικητικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και υπουργός της χούντας Ηλ. Κυριακόπουλος που υποστήριξε την ανάγκη καθιέρωσης του θεσμού του «κυβερνητικού επιτρόπου» στα Πανεπιστήμια, θεσμός ο οποίος θα λειτουργούσε ως «ο οφθαλμός του κράτους» στα ΑΕΙ: Ν. Αλιβιζάτος ο.π. σελ. 61 σημ. 53.
[54] Π. Κανελλόπουλος Αποχαιρετισμός στον Ε. Π. Παπανούτσο. Επικήδειος λόγος κατά τη νεκρώσιμη ακολουθία της 3.5.1982, «Νέα Εστία» 15.5.1982 (= ο Ίδιος Τα Δοκίμια, τόμος τρίτος, Εκδόσεις Φίλων Παν. Κανελλόπουλου, 2002, σελ. 479-481.
[55] Δ. Καψάλης Ο κ. Παπανούτσος και η γενεαλογία μιας αθλιότητας, «Ο Πολίτης», τευχ. 1, Μάης 1976, σελ. 21 επ. Βλ. επίσης και την κριτική που ασκήθηκε στον Ε. Παπανούτσο για τη μεταφορά στην Ελλάδα των ιδεών του Ο. Σπένγκλερ για την «παρακμή της δύσης»: Π. Νούτσος Νεοελληνική φιλοσοφία. Οι ιδεολογικές διαστάσεις των ευρωπαϊκών της προσεγγίσεων, Κέδρος, 1981, σελ. 145 επ., καθώς και την εμπεριστατωμένη παρουσίαση και ορθή αξιολόγηση του Ε.Π. από τον Β. Κύρκο Ευάγγελος Παπανούτσος. Ο φιλόσοφος. Αφιέρωμα στον Ε. Παπανούτσο, 1980, σελ. 23-52.
[56] Φ. Βεγλερής Τετράδια 1944-1947, 1998, σελ. 128.
[57] Φ. Βεγλερής Τετράδια 1944-1997, 1998, σελ. 90.
[58] Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών. Νομική Σχολή. Εισηγητικαί εκθέσεις και απόσπασμα πρακτικών εκλογής καθηγητών, τομ. Β, 1969, σελ. 433-623.
Εδώ, ενδεχομένως χρειάζεται να θυμηθούμε, τι συνέβη πριν από (1969-1956 =) 13 έτη και πριν από (1969-1960 =) 9 έτη, όταν ο Φ. Βεγλερής εξελέγη έκτακτος και αργότερα τακτικός καθηγητής του διοικητικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Για την εκλογή του ως έκτακτου καθηγητή γράφηκαν μεταξύ άλλων και τα ακόλουθα: «Ηυδόκησεν επιτέλους των Νομοδιδασκάλων η σοφή Σχολή να προκηρύξη και να πληρώση την από πολλού χρόνου κενήν έδραν του Διοικητικού Δικαίου. Ποιος ο λόγος της επί τόσον μακρόν αργίας της έδρας δεν είναι δύσκολον να μαντεύση κανείς. Η εκλογή του σημερινού καθηγητού προδίδει το μυστικόν. Ο κ. Φαίδων Βεγλερής δεν ανήκει εις την κατηγορίαν των υποψηφίων εκείνων, οι οποίοι αδαείς και ανεπιτήδειοι δι’ ευδόκιμον επαγγελματικήν σταδιοδρομίαν αποβλέπουν εις την καθηγεσίανίνα δι’ αυτής εξασφαλίσουν το τεκμήριον της επιστημοσύνης και της επαγγελματικής επικρατήσεως πολύ δε ολιγώτερον εκείνων, οι οποίοι είτε διά πολιτικών μέσων, είτε δι’ οψιφανών οργανώσεων κατορθώνουν να επιβάλλουν την εν τω Πανεπιστημίω εκλογήν των …».
Για την εκλογή του ως τακτικού καθηγητή γράφηκε ότι εξελέγη «επί τέλους τακτικός καθηγητής στο Διοικητικό Δίκαιο». Στο ίδιο δημοσίευμα εκφράζεται η ευχή και η ελπίδα «ότι ο κ. Βεγλερής θα μεταδώση εις την Νομικήν Σχολήν το πνεύμα της σοβαρότητος της αποστολής της και διά του εγνωσμένου ανωτέρου επιστημονικού ήθους του θα συμβάλλη εις την ανύψωσιν του κύρους αυτής και του γοήτρου, το οποίον τόσον επικινδύνως έχουν επ’ εσχάτων μειωθή» (Π. Ζήσης «Νέον Δίκαιον» 1956, σελ. 595, ο Ίδιος «Νέον Δίκαιον» 1960, σελ. 413).
Συνήθη φαινόμενα (και) στη χώρα μας, όπου οι θέσεις είναι λίγες και οι υποψήφιοι για να τις καταλάβουν, είναι πολλοί. Εντεύθεν και οι αγριότητες. Πρβλ. Δ. Βεζανής Απάντησις εις τον κ. Γ. Μαριδάκην. «Πόθεν άρξωμαι σε κείρειν»; 1958, σελ. 1-92.
[59] Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Β, 2000, σελ. 409-410.
[60] Κ. Τσάτσος Λογοδοσία μιας ζωής, τομ. Β, 2000, σελ. 370, 372-374. Πρβλ. Μ. Μελετόπουλος Η Βασιλεία στην νεώτερη ελληνική ιστορία. Από τον Όθωνα στον Κωνσταντίνο Β΄. Πρόλογος Δ. Τσάτσος και Α. Λοβέρδος, 1994, σελ.161 επ., 189 επ., 197 επ.
[61] Δ. Παγαδάκης Ο θείος Κώστας ήξερε. “Big Fish for men – Πρώτοθέμα», τευχ. 158/30.11.2008, σελ. 69 επ. ιδίως σελ. 70.

Η Αυτοδιοίκηση στην Ε.Ε.

Λίνα Παπαδοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ

Η Αυτοδιοίκηση στην Ε.Ε.

Η μείζων θεσμική μεταρρύθμιση που φέρει το κωδικό όνομα «Καλλικράτης» δεν συνιστά μια απλή διαφοροποίηση της χωροθέτησης της τοπικής αυτοδιοίκησης. Αποτελεί μια ριζική αναδιάρθρωση της ελληνικής Πολιτείας, μέσω της οποίας το ενιαίο κεντρικό κράτος υποχωρεί εκχωρώντας αρμοδιότητες σε υποκρατικές οντότητες, τις αυτοδιοικούμενες Περιφέρειες. Οι τελευταίες δεν θα διαθέτουν αυτόνομη κανονιστική αρμοδιότητα, εξοπλίζονται, ωστόσο, με σημαντικές αρμοδιότητες, αναπτυξιακής και κοινωνικής υφής. Το ελληνικό κράτος, ένα από τα πλέον συγκεντρωτικά, μέχρι σήμερα, στον ευρωπαϊκό χώρο, φιλοδοξεί έτσι να καταστεί επιτελικό, υπό την έννοια της παρακράτησης κυρίως του κεντρικού σχεδιασμού, συντονισμού και ελέγχου.

Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο στον ευρωπαϊκό χώρο. Αντιθέτως, σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση παρατηρείται την τελευταία εικοσαετία μια ισχυρή τάση συνταγματικής μεταρρύθμισης, με σκοπό την ενίσχυση της αποκέντρωσης και της τοπικής αυτοδιοίκησης, τόσο σε ενιαία, παραδοσιακά, κράτη (Γαλλία) όσο και σε άλλα που μέχρι τώρα ανέπτυσσαν κεντρομόλες δυνάμεις (Βρετανία). Τα κράτη αυτά έρχονται να προστεθούν στον κατάλογο των κλασικών ομοσπονδιακών (Γερμανία) ή ιδιοτύπως σπονδυλωτών (Ισπανία) κρατών. Η ενδιάμεση έτσι κατηγορία, μεταξύ των ενιαίων και των ομοσπονδιακών κρατών, απαριθμεί πλέον εκτός της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, την Ιταλία και τη Μεγάλη Βρετανία.
Η κλασική αντίρρηση που προβλήθηκε ενάντια στη διαδικασία αυτή της αποκέντρωσης στηρίχθηκε στην αρχή της ισότητας, υπό την έννοια της διακινδύνευσης της ίσης απόλαυσης κοινωνικών αγαθών, όπως η εκπαίδευση και η δημόσια υγεία. Η διαφορετική οικονομική ανάπτυξη των Περιφερειών, σύμφωνα με το επιχείρημα, μπορεί να οδηγήσει σε ανισότητες στο πλαίσιο του ίδιου κράτους και διακύβευση της βασικής λειτουργίας της πολιτότητας, της αναδιανομής δηλαδή του πλούτου ανάμεσα σε πολίτες και περιφέρειες. Δεν είναι τυχαίο έτσι ότι οι Εργατικοί της Βρετανίας ήταν αρχικά αντίθετοι στη διαδικασία αποκέντρωσης του κράτους τους.
Οι αντιρρήσεις αυτές κάμπτονται βάσει δύο θεμελιακών επιχειρημάτων: Πρώτον, η διαδικασία της αποκέντρωσης της πολιτικής εξουσίας δεν οδηγεί σε αποσύνθεση της πολιτικής ενότητας και κοινωνικής συνοχής, αν τελεστεί σταδιακά και συνοδεύεται από την υιοθέτηση κοινών αξιών και μιας συναντίληψης σχετικά με το γενικό συμφέρον της πολιτικής κοινότητας, υπό την εποπτεία, τον συντονισμό και την επικουρική δράση του κεντρικού κράτους. Δεύτερον, η αποκέντρωση της πολιτικής εξουσίας μέσω της αυτοδιοίκησης των Περιφερειών συνιστά αναφαίρετο στοιχείο δημοκρατίας, όπως η έννοια αυτή ανανοηματοδοτείται υπό το φως της αρχής της επικουρικότητας. Πιο απλά, οι αποφάσεις μεταφέρονται εγγύτερα στους πολίτες, οι τελευταίοι αισθάνονται και γίνονται περισσότερο υπεύθυνοι για την κοινή τους πορεία.
Η τάση ενίσχυσης της τοπικής αυτοδιοίκησης συνυπάρχει, εξάλλου, με την ενδυνάμωση του υπερκρατικού επιπέδου διακυβέρνησης, της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Οι φαινομενικά αντιθετικές αυτές διαδικασίες μεταφοράς κρατικών αρμοδιοτήτων προς τα κάτω και προς τα πάνω οδηγούν προς τη σταδιακή δημιουργία ενός πολυεπίπεδου μοντέλου διακυβέρνησης, με εν μέρει διακριτές αρμοδιότητες για κάθε επίπεδο, και διαρρηγνύουν τη μονοκαθεδρία του εθνικού πολιτικού πλαισίου άσκησης πολιτικής εξουσίας. Φιλοδοξούν έτσι να αποτελέσουν τρόπο διάσωσης του δημόσιου χαρακτήρα της τελευταίας.
To άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Έθνος» στις 17 Σεπτεμβρίου 2010.

Οι (αυτo)δεσμεύσεις του δικαστή από τον παρεμπίπτοντα έλεγχο της (αντι)συνταγματικότητας των νόμων

Αντώνης Μανιτάκης, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Α.Π.Θ.

Οι (αυτo)δεσμεύσεις του δικαστή από τον παρεμπίπτοντα έλεγχο της (αντι)συνταγματικότητας των νόμων
1. Ο παρεμπίπτων χαρακτήρας του ελέγχου ως πηγή και δικαιολογία κανόνων αυτοδέσμευσης του δικαστή
Το βασικότερο γνώρισμα του ημέτερου συστήματος «διάχυτου» ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων, αυτό που κατ’ εξοχήν το διακρίνει από το σύστημα του συγκεντρωτικού ελέγχου, που εφαρμόζουν τα Συνταγματικά Δικαστήρια στην Ευρώπη, είναι ο παρεμπίπτων χαρακτήρας του([1]). Παρεμπίπτουσα δικαστική έρευνα της συνταγματικότητας των νόμων σημαίνει ότι αυτή διενεργείται με αφορμή, πάντα, κάποια συγκεκριμένη δίκη, που έχει ξεκινήσει και της οποίας η έκβαση εξαρτάται από την κρίση σχετικά με τη συνταγματικότητα κρίσιμης για την επίλυση της διαφοράς νομοθετικής διάταξης ή του νομοθετικού κανόνα που ερμηνευτικά συνάγεται από αυτήν([2]). Το ερώτημα της συνταγματικότητας ανακύπτει άρα εφ’ όσον συντρέχουν οι δικονομικές προϋποθέσεις κάταρξης και συνέχισης μιας δίκης([3]) και καθ’ όσον η εξέτασή του είναι αναγκαίος όρος για την επίλυση της διαφοράς.
Η εξουσία των δικαστηρίων, κάθε βαθμού και δικαιοδοσίας, για έρευνα της συνταγματικότητας των νόμων ανακύπτει, επομένως, στο ελληνικό, αλλά και γενικότερα σε κάθε διάχυτο ή ακριβέστερα «κατ’ ένσταση» διενεργούμενου σύστημα ελέγχου, εφ’ όσον υπάρξει: πρώτον, «δικαστική διαφορά», δηλαδή διαφορά που αφορά προσβολή δικαιωμάτων ή συμφερόντων και έχει αχθεί κατά τους δικονομικούς κανόνες ενώπιον των δικαστηρίων προς επίλυση, και η επίλυσή της συναρτάται, δεύτερον, με την συνταγματική αξιολόγηση ή ερμηνεία του κρίσιμου για τη διαφορά νομοθετικού κανόνα.
Τα δικαστήρια προβαίνουν σε έρευνα της συνταγματικότητας των νόμων όχι ως γνωμοδοτικά όργανα της πολιτείας ούτε ως σύμβουλοι των διαδίκων. Δεν καλούνται να εκφέρουν εν ψυχρώ ή εν θερμώ τη γνώμη τους ως προς την συνταγματικότητα μιας νομοθετικής διάταξης, ανεξάρτητα αν είναι η ίδια εφαρμοστέα και κρίσιμη για την έκβαση της συγκεκριμένης υπόθεσης που δικάζουν. Καλούνται, αντίθετα, να τάμουν μια διαφορά με σάρκα και αίμα (withfleshandblood, όπως λένε στην Αμερική([4])), να δικάσουν μια υπόθεση και παρεμπιπτόντως να αποφανθούν για τη συνταγματικότητα της κρίσιμης για την επίλυση της διαφοράς νομοθετικής διάταξης ενεργώντας εντός των ορίων της δικαιοδοτικής λειτουργίας που τους έχει ανατεθεί και εφ’ όσον συντρέχουν οι δικονομικοί όροι εξέτασης της συνταγματικότητάς της.
2. Μια παρεμπίπτουσα ματιά στο αμερικανικό σύστημα
Ως γνωστόν, το ελληνικό σύστημα δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων ανήκει στην ίδια οικογένεια με το αμερικανικό([5]). Το τελευταίο αποτελεί το αρχαιότερο και περισσότερο επεξεργασμένο πρότυπο του ελέγχου αυτού του είδους. Θα ήταν χρήσιμο συνεπώς να εξετάσουμε μερικές πτυχές του παρεμπίπτοντα χαρακτήρα του, όπως διαμορφώθηκαν από την νομολογία.
To αμερικανικό σύνταγμα περιορίζει τη δικαιοδοσία των ομοσπονδιακών δικαστηρίων, καθώς και του Ανώτατου, στην επίλυση «υποθέσεων» ή «αντιδικιών» (casesorcontroversies). H νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου έχει σχετικά διαπλάσσει μια πλούσια και περιεκτική νομολογιακή θεωρία -ιδιαίτερα διαφωτιστική και για μας- γύρω από τη σημασία των δύο αυτών όρων, συνάγοντας ερμηνευτικά από αυτούς μια σειρά από περιοριστικούς καταναγκασμούς (constraints). Οι δύο όροι απαιτούν την ύπαρξη «διαφοράς», που άγεται ενώπιον των δικαστηρίων με τη μορφή «αμφισβήτησης» ή «αντιδικίας», που επιζητεί επίλυση χωρίς να παραβιάζεται κατά την άσκηση της δικαστικής δικαιοδοσίας η αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Ο όρος κλειδί που ορίζει και περιορίζει τη δικαστική εξουσία κατά τον δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων είναι, στις Η.Π.Α., διαφορά ικανή δικαστικής διευθέτησης, justiciability([6]): η «υπόθεση που άγεται στα δικαστήρια θα πρέπει να παρουσιάζει μορφή πραγματικής και ουσιαστικής αντιδικίας, η οποία να επιζητεί αναμφίβολα επιδίκαση των δικαιωμάτων που διεκδικούνται»([7]). Είναι προφανές ότι οι όροι, «πραγματική» και «ουσιαστική» αντιδικία, προσδιορίζονται κυρίως από την παράμετρο του εννόμου συμφέροντος, από την εξέταση, δηλαδή, αν έχει το πρόσωπο που προσφεύγει στη δικαιοσύνη και ζητά δικαστική προστασία, υποστεί βλάβη στα συμφέροντά του, τα οποία είναι ανιχνεύσιμα δικαστικά και μπορούν να επανορθωθούν με το ένδικο βοήθημα που ασκείται στην συγκεκριμένη περίπτωση([8]). «Αντιδικία» και «διαφορά», «επιδεκτική δικαστικής επίλυσης» συνιστούν δύο συνταγματικές προδιαγραφές, που οριοθετούν την εξουσία του δικαστή κατά τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, υποτάσσοντάς την στις επιταγές της αρχής της διάκρισης των εξουσιών και εναρμονίζοντάς την με τη θεωρία της περιορισμένης ή οριοθετημένης κρατικής εξουσίας (limitedgovernment).
Η εξαιρετικά πλούσια νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου διέπλασε σταδιακά για το θέμα αυτό ορισμένους κανόνες, που λειτουργούν ως όρια στην εξουσία του να ελέγχει τη συνταγματικότητα των νόμων και, τελικά, ως κανόνες αυτοδέσμευσης για τον ίδιο τον Δικαστή([9]). Θα ήταν χρήσιμο για το ελληνικό σύστημα να αναφερθούν. Θα μπορούσαν να συνοψιστούν στις ακόλουθες προτάσεις([10]):
Ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας ενός νόμου δεν είναι δυνατόν να γίνει αντικείμενο «φιλικής» διευθέτησης, πέρα και ανεξάρτητα από την ύπαρξη μιας αμφισβήτησης ή μιας πραγματικής ή ζωντανής αντιδικίας. Έτσι, τα μέρη μιας διαφοράς δεν θα μπορούσαν να ζητήσουν με ιδιωτικό «συμφωνητικό» από το δικαστήριο να αποφανθεί για την συνταγματικότητα ενός νόμου που τους αφορά, εν είδει, π.χ., διαιτησίας. Το ζήτημα της συνταγματικότητας ενός νόμου δεν μπορεί να εξεταστεί πριν και ανεξάρτητα από την ανάγκη έκδοσης δικαστικής απόφασης, με την οποία συνδέεται άρρηκτα. Το Δικαστήριο προβαίνοντας σε έλεγχο της συνταγματικότητας δεν γνωμοδοτεί ούτε αποφαίνεται επί αφηρημένων ή υποθετικών ζητημάτων αντισυνταγματικότητας, αποφασίζει τέμνοντας μια διαφορά.
Στο πλαίσιο της ίδιας λογικής δεν δικαιούται ο δικαστής της συνταγματικότητας να διατυπώσει συνταγματικό κανόνα ευρύτερο από αυτόν που απαιτούν τα πραγματικά περιστατικά στα οποία εφαρμόζεται. Το Δικαστήριο δεν προχωρά σε έλεγχο συνταγματικότητας, έστω και αν ζητείται από τα διάδικα μέρη και μάλιστα με τρόπο δικονομικά πρόσφορο, όταν μπορεί να θεμελιώσει την κρίση του για την συγκεκριμένη υπόθεση σε άλλη, μη συνταγματική, νομική βάση. Αν ο δικαστής έχει να επιλέξει ανάμεσα σε κρίση που βασίζεται ή αναφέρεται στο Σύνταγμα και σε μια άλλη που δεν έχει ανάγκη από αναγωγή σε συνταγματικό κανόνα τότε επιλέγει τη δεύτερη. Το Δικαστήριο δεν εξετάζει τη συνταγματικότητα νόμου, όταν αυτός που επικαλείται την αντισυνταγματικότητά του δεν είναι σε θέση να αποδείξει την βλάβη που υφίσταται από την εφαρμογή του. Το ίδιο ισχύει και όταν ο διάδικος που τον επικαλείται έχει ωφεληθεί ή επωφελείται από την εφαρμογή του. Και ένα τελευταίο που συνέχεται με τα προηγούμενα: ακόμη και όταν έχουν εγερθεί σοβαρές αμφιβολίες ως προς την συνταγματικότητα ενός νόμου, το Δικαστήριο οφείλει πρώτα να εξακριβώσει, αν είναι δυνατή μια ερμηνευτική εφαρμογή του νόμου που μπορεί να αποφύγει το ερώτημα της συνταγματικότητας([11]).
Οι προηγούμενοι κανόνες συνθέτουν ένα πλέγμα περιορισμών, που αυτοδεσμεύουν το δικαστή και τον εξαναγκάζουν να κινείται αυστηρά στα περιθώρια της δικαστικής δικαιοδοσίας([12]). Το γεγονός ότι αυτός είναι «κυρίαρχος» των αυτοδεσμεύσεων, αφού ο δικαστής αποφασίζει σε κάθε περίπτωση ποια είναι τα όρια της εξουσίας του, δεν καθιστά την «διακριτική ευχέρειά» του απεριόριστη, την υποτάσσει απλώς σε σύμφυτους, εγγενείς, περιορισμούς της δικαστικής λειτουργίας και σε καταναγκασμούς που προκύπτουν από τη διάκριση αλλά και από την αλληλεξάρτηση, την αμοιβαία ανάσχεση και εξισορρόπηση των εξουσιών([13]).
3. Η σημασία και οι συνέπειες του παρεμπίπτοντος ελέγχου στην Ελλάδα
Οι κανόνες της αμερικάνικης νομολογίας δεν είναι διαφορετικοί, τηρουμένων των αναλογιών (mutatismutandis), από τους αντίστοιχους κανόνες της ελληνικής, αν τους μελετήσουμε προσεκτικά. Στους ίδιους κανόνες καταλήγει κανείς αν εξετάσει και τη σχετική νομολογιακή πρακτική στην Ελλάδα και επιχειρήσει να ανιχνεύσει την εσωτερική λογική που τη διέπει.
Και σε μας η δικαστική έρευνα είναι κυριολεκτικά βουτηγμένη στους δικονομικούς καταναγκασμούς της δίκης, διενεργείται εντός των δικονομικών ορίων της και υπηρετεί αποκλειστικά τις ανάγκες της. Η εξουσία του δικαστή να προβαίνει σε παρεμπίπτοντα έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων πηγάζει, όπως είδαμε, από την ίδια τη φύση της δικαστικής λειτουργίας([14]). Ο δικαστής καλείται να ελέγξει τη συνταγματικότητα διάταξης νόμου, επειδή είναι δικαστής και οφείλει να δικάσει, δηλαδή να επιλύσει διαφορά, που άγεται νομίμως ενώπιον του, με βάση ισχύουσα διάταξη νόμου που δεν αντίκειται στον υπέρτατο Νόμο του κράτους. Ελέγχει τη συνταγματικότητα δικάζοντας και ελέγχοντας δικάζει. Η συνταγματικότητα εξετάζεται ως μέρος αναπόσπαστο και ενόψει μιας επίδικης διαφοράς, που αντικείμενό της μπορεί να έχει είτε την ικανοποίηση κάποιου δικαιώματος, που θεμελιώνεται σε ιδιωτική ή δημόσια έννομη σχέση, είτε την αποκατάσταση κάποιας ζημίας είτε την ακύρωση κάποιας διοικητικής πράξης είτε ακόμη την κατάγνωση ποινής για αξιόποινη πράξη. Η νομιμοποίηση της ελεγκτικής του εξουσίας προσδιορίζει και τα όρια της άσκησής της, που δεν είναι άλλα από τους δικονομικούς περιορισμούς που βαραίνουν την άσκηση της δικαιοδοτικής λειτουργίας. Ελέγχει τη συνταγματικότητα μέσα στα όρια και με βάση τους όρους και τους δικονομικούς κανόνες της δίκης. Η δικαστική εξουσία δεν νομιμοποιείται να ασκεί έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, παρά μόνον επειδή ασκεί δικαιοδοτική λειτουργία και εφ’ όσον παραμένει μέσα στα όρια της δικαστικής της αρμοδιότητας([15]). Με αυτά τα δεδομένα ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας αποτελεί ταυτόχρονα δικαίωμα και υποχρέωση, προνόμιο και βάρος του δικαστή, τα οποία δεν δικαιούται να αποποιηθεί, χωρίς να θεωρηθεί ότι αρνησιδικεί. Δεν είναι άλλωστε δυνατόν να τα στερηθεί -δεδομένου ότι ανάγονται στον μη αναθεωρήσιμο πυρήνα της δικαστικής λειτουργίας του- ούτε με την διαδικασία της αναθεώρησης, εφ’ όσον αυτή θα ανέτρεπε το ισχύον σύστημα και θα κατάληγε στην καθιέρωση ενός συστήματος συγκεντρωτικού([16]).
Η συνταγματικότητα της κρίσιμης ή των κρίσιμων για την υπόθεση διατάξεων δεν είναι κατά συνέπεια το κύριο ούτε το άμεσο αντικείμενο ή το άμεσο αίτημα μιας δίκης -όπως συμβαίνει με τον κύριο και αφηρημένο έλεγχο που ασκούν τα περισσότερα Συνταγματικά Δικαστήρια στην Ευρώπη- αλλά το παρεμπίπτον ζήτημα, το οποίο εξετάζεται από τα δικαστήρια παρεμπιπτόντως, σ α ν να επρόκειτο για προδικαστικό ζήτημα, και πάντοτε σε συνάρτηση με τη συγκεκριμένη εφαρμογή και ερμηνεία των κρίσιμων για την επίλυση της επίδικη διαφοράς διατάξεων και την ανάγκη έκδοσης σχετικής απόφασης που να ανταποκρίνεται στο αίτημα των διαδίκων.
Έτσι, μία από τις πιο άμεσες συνέπειες του παρεμπίπτοντος χαρακτήρα του ελέγχου είναι π.χ. το απαράδεκτο της αναγνωριστικής αγωγής, που έχει ως άμεσο αίτημα τη διάγνωση και “κήρυξη” διάταξης νόμου ως αντισυνταγματικής και όχι την ύπαρξη ή ανυπαρξία έννομης σχέσης. Παρόμοιο αίτημα θεωρείται δικονομικά απαράδεκτο, όχι μόνο διότι αναιρεί ένα βασικό χαρακτηριστικό του παρεμπίπτοντος χαρακτήρα τουελέγχου της συνταγματικότητας, αλλά και διότι η καθιέρωση παρόμοιας διαδικασίας θα μετέτρεπε έμμεσα τα πολιτικά δικαστήρια, και σε τελευταία ανάλυση τον ΄Aρειο Πάγο, σε συνταγματικά δικαστήρια, αφού θα τα νομιμοποιούσε να ασκούν, χωρίς άλλη δικονομική προϋπόθεση, πέρα από την ύπαρξη εννόμου συμφέροντος, αφηρημένο έλεγχο της συνταγματικότητας([17]).
Κρίθηκε έτσι απαράδεκτη αναγνωριστική αγωγή με αίτημα την αναγνώριση διάταξης ουσιαστικού νόμου -κανονισμού προσωπικού του ΟΤΕ- ως αντισυνταγματικής, επειδή αντιστρατευόταν την αρχή της ισότητας, καθότι δεν αναγνωρίζεται, όπως είχε κριθεί σε προγενέστερη διαφρορά, στα δικαστήρια δικαιοδοσία άμεσης αναγνώρισης διάταξης ως αντισυνταγματικής: «δεδομένου ότι εξ ουδεμιάς διατάξεως δέδοται αυτοίς η εξουσία αναγνωρίσεως της εφ’ οιωδήποτε λόγω αντισυνταγματικότητος διατάξεων νόμου, ή, ως προκειμένω, εχούσης ισχύν νόμου, (κανονισμού), δυναμένου δε μόνον παρεμπιπτόντως…να ελέγξουν την αντισυνταγματικότητα οιασδήποτε διατάξεως…»([18]).
Δεν είναι, αντίθετα, απαράδεκτη αναγνωριστική αγωγή που έχει ως αίτημα τη διάγνωση της ανυπαρξίας έννομης σχέσης που στηρίζεται σε αντισυνταγματικές διατάξεις νόμου. Κρίθηκε έτσι παραδεκτή η αναγνωριστική αγωγή που είχε ως παρεμπίπτον και προκαταρκτικό αίτημα την κρίση περί την συνταγματικότητα διάταξης νόμου, με κύριο αίτημα την κήρυξη μιας απόφασης Γενικής Συνελεύσεως Ανωνύμου Εταιρίας ως ακύρου, επειδή λήφθηκε με βάση νομοθετική διάταξη που αντίκειται στο Σύνταγμα([19]).
Εκείνο που δεν επιτρέπεται είναι ο αφηρημένος (inabstracto) έλεγχος, ο οποίος να απολήγει σε απλή “αναγνώριση” από το δικαστή της αντίθεσης ή μη μιας νομικής διάταξης προς το Σύνταγμα([20]), χωρίς άλλες έννομες συνέπειες.
Παρεμπίπτων είναι ο έλεγχος ακόμη και όταν διενεργείται στο πλαίσιο ακυρωτικής δίκης, στην οποία εκδικάζεται αίτηση ακυρώσεως κατά διοικητικής πράξης([21]), ατομικής ή κανονιστικής, με μοναδικό, ενδεχομένως, λόγο ακυρώσεως παράβαση διατάξεων του Συντάγματος([22]). Άμεσο και κύριο αντικείμενο της δίκης δεν είναι στην προκειμένη περίπτωση η αντισυνταγματικότητα του νόμου, στον οποίο στηρίζεται η διοικητική πράξη, αλλά η νομιμότητα ή το κύρος της ίδιας της πράξης και απώτερος στόχος η ακύρωσή της για “παράβαση νόμου”. Μόνο που το κύρος της κρίνεται εδώ εν ενόψει του Συντάγματος, που αντιμετωπίζεται ως νόμος του κράτους, αλλά ως Νόμος Θεμελιώδης με υπερέχουσα έναντι των κοινών νόμων τυπική ισχύ.
Η συνταγματικότητα εκλαμβάνεται εδώ ως μορφή της νομιμότητας([23]) με την ευρεία του όρου έννοια και το Σύνταγμα ως θεμελιώδης νόμος του κράτους, που πρέπει να εφαρμόζεται και να γίνεται σεβαστός όπως και κάθε άλλος νόμος.
Η ίδια αντιμετώπιση του Συντάγματος επιφυλάσσεται και στην αναιρετική δίκη. Η παράβαση από πρωτοβάθμιο ή δευτεροβάθμιο δικαστήριο συνταγματικών διατάξεων, η εφαρμογή δηλαδή σε συγκεκριμένη δικαστική υπόθεση διατάξεως νόμου αντισυνταγματικής, μπορεί να αποτελέσει αυτοτελή και μάλιστα μοναδικό λόγο αναιρέσεως([24]), δεδομένου ότι παγίως η παράβαση συνταγματικής διάταξης από τις δικαστικές αποφάσεις εξομοιώνεται με παράβαση νόμου.
4. Το παραδεκτό και ιδίως η συνδρομή εννόμου συμφέροντος ως όρος αναγκαίος του ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων.
Θα πρέπει να υπογραμμιστεί, ακόμη μια φορά, ότι θεμελιώδης και αναπόφευκτη συνέπεια του παρεμπίπτοντος χαρακτήρα του ελέγχου είναι ότι η έρευνα της συνταγματικότητας διενεργείται στο πλαίσιο της δίκης και εντός των δικονομικών ορίων και προϋποθέσεων που αυτή επιβάλλει. Θεμελιώδης δικονομικός όρος του ελέγχου είναι άρα η συνδρομή των ουσιαστικών και τυπικών προϋποθέσεων κάταρξης και συνέχισης της δίκης. Η έρευνα δηλαδή γίνεται, εφόσον συντρέχουν οι όροι του παραδεκτού και ιδίως οι όροι της νομιμοποίησης του διαδίκου και εφ’ όσον διαρκούν οι όροι αυτοί και υπάρχει ανάγκη έκδοσης δικαστικής απόφασης. Η αντισυνταγματικότητα μπορεί να τεθεί με πρωτοβουλία των διαδίκων και να προβληθεί ως νομικός ισχυρισμός στο εισαγωγικό της δίκης δικόγραφο και να συνδεθεί με την ίδια τη βάση της αγωγής ή να αποτελέσει αυτοτελή λόγο ακυρώσεως στην ακυρωτική δίκη ή να προβληθεί κατ’ ένσταση ή και να ληφθεί υπόψη αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο σε οποιαδήποτε φάση της δίκης, σε πρώτο ή δεύτερο για πρώτη φορά βαθμό ή ακόμη και στην αναιρετική δίκη([25]), εφ’ όσον όμως συντρέχουν για την προβολή της οι όροι του παραδεκτού και ιδίως ο όρος της συνδρομής εννόμου συμφέροντος. Η έγερση του ζητήματος της συνταγματικότητας μπορεί να τεθεί και στη φάση της προσωρινής δικαστικής προστασίας, όπως κατά την εκδίκαση αίτησης προσωρινής αναστολής ισχύος διοικητικής πράξης([26]).
Το ζήτημα της συνταγματικότητας εξετάζεται άρα μετά τη διαπίστωση του παραδεκτού της αγωγής ή της αίτησης ακυρώσεως ή μετά την κίνηση της ποινικής δίωξης και έναρξης της δίκης([27]). Παρόλο που η συνδρομή των δικονομικών όρων του “παραδεκτού”, π.χ. η ικανότητά του να είναι κανείς διάδικος ή να παρίσταται στο δικαστήριο, ή η μή παρέλευση της προβλεπόμενης για τις αιτήσεις ακυρώσεως προθεσμίας και κυρίως η θεμελίωση εννόμου συμφέροντος([28]) για την έγερση της αγωγής ή την αίτηση ακυρώσεως, αποτελεί απαραίτητη δικονομική προϋπόθεση για την εξέταση του ερωτήματος της συνταγματικότητας([29]), μπορεί εντούτοις και η ίδια αυτή η προϋπόθεση να αποτελέσει αντικείμενο αυτοτελούς έρευνας ως προς την συνταγματικότητά της. Έτσι, μπορεί να εξεταστεί η συνταγματικότητα των νομοθετικών ρυθμίσεων που εξαρτούν την άσκηση ενδίκων μέσων ή βοηθημάτων από δικονομικές προϋποθέσεις, όπως συνέβη με τον νομοθετικό αποκλεισμό από την προσωρινή προστασία, που παρέχεται με το βοήθημα της προσωρινής αναστολής ισχύος για ορισμένες διοικητικές πράξεις([30]).
Ο όρος του παραδεκτού αφορά και τον αυτεπάγγελτο έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων και, κατ’ αρχήν, τον δεσμεύει. Έτσι, η αυτεπάγγελτη από τον δικαστή εξέταση της συνταγματικότητας μιας διάταξης μπορεί να γίνει οποτεδήποτε σε οποιαδήποτε φάση της διαδικασίας, ακόμη και αν δεν έχει προβληθεί σχετικός ισχυρισμός, αρκεί να προκύπτει από την εφαρμογή της αντισυνταγματικής διάταξης συνδρομή εννόμου συμφέροντος του διαδίκου([31]) για την εξέτασή του από τον δικαστή. Ο όρος του παραδεκτού θα πρέπει να θεωρηθεί απαρέγκλιτος για τον έρευνα της συνταγματικότητας και η διαπίστωση της συνδρομής εννόμου συμφέροντος, θεμελιώδης δικονομική προϋπόθεση για τον δικαστικό έλεγχο.
Σε μια αντιπροσωπευτική, σχετικά με την συνδρομή εννόμου συμφέροντος για την έρευνα της συνταγματικότητας, απόφαση το Στ΄ Τμήμα του Συμβουλίου Επικρατείας([32]), με Πρόεδρο τον Αν. Μαρίνο και εισηγητή τον Σύμβουλο Ν. Σακελλαρίου -ο οποίος είχε μειοψηφήσει-, κλήθηκε να αποφανθεί για την αντισυνταγματικότητα νομοθετικής διάταξης που προέβλεπε ένα χωριστό ποσοστό εισαγωγής στα Πανεπιστήμια ατόμων που προέρχονταν από την μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης. Οι αιτούντες, υποψήφιοι στις Γενικές Εισαγωγικές Εξετάσεις, επικαλέστηκαν την αντισυνταγματικότητα της διάταξης επειδή εισήγαγε αδικαιολόγητη ευνοϊκή μεταχείριση με βάση το θρησκευτικό κριτήριο σε σχέση με τους λοιπούς υποψηφίους, που ήταν κάτοικοι της ίδιας ακριτικής περιοχής αλλά ήταν χριστιανοί ορθόδοξοι. Το Δικαστήριο αποφάσισε -κατά πλειοψηφία- ότι δεν είχαν έννομο συμφέρον οι αιτούντες να προβάλλουν τους σχετικούς λόγους ακυρώσεως, «δοθέντος ότι η τυχόν αντισυνταγματικότητα της προσβαλλόμενης αποφάσεως, άγουσα εις την μη εφαρμογήν της ως ανισχύρου, κατ’ ουδέν ωφελεί τους αιτούντας, λαμβανομένου υπ’ όψιν ότι δεν είναι κατά το Σύνταγμα επιτρεπτή, ούτε άλλωστε και λογικώς νοητή, στην συγκεκριμένη περίπτωση, η δια δικαστικής αποφάσεως επέκτασις των ευνοϊκών για την μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης ρυθμίσεων και εις την κατηγορίαν στην οποίαν ανήκουν οι ήδη αιτούντες».
Στην ίδια λογική το Δ΄ Τμήμα του ΣτΕ([33]) με Πρόεδρο τον Μ. Βροντάκη και εισηγητή τον Σ. Χαραλαμπίδη, διατύπωσε με τρόπο κατηγορηματικό το σκεπτικό ότι «ναι μεν κατ’ άρθρο 93 παρ. 4 του Συντάγματος τα δικαστήρια υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμον, το περιεχόμενο του οποίου αντίκειται προς το Σύνταγμα. Εκ τούτου όμως δεν γεννάται υποχρέωσις ερεύνης κατ΄ουσίαν του άνευ εννόμου συμφέροντος προβαλλομένου λόγου, διότι αφ’ ενός μεν εν προκειμένω πρόκειται όχι περί εφαρμογής ή μη κανόνος δικαίου σε ατομική περίπτωση, αλλά περί αφηρημένου ελέγχου του κύρους του, αφ’ ετέρου, δ’ εν πάση περιπτώσει, εν όψει της προβλεπούσης την άσκησιν της αιτήσεως ακυρώσεως διατάξεως του άρθρου 95 παρ. 1 του Συντάγματος, δεν επιτρέπεται στον ακυρωτικό δικαστή έλεγχος νομιμότητος, ο οποίος πέραν της επιδιωκομένης θέσεως εκποδών της προσβαλλομένης πράξεως θα επήγετο δια τον αιτούνται και βλάβην εκ της διατυπώσεως δικαστικής κρίσεως βαινούσης πέραν των αιτηθέντων οίαν συνιστά η διαπίστωσις του ανισχύρου του καθόλου νομικού καθεστώτος το οποίο στηρίζει την ιδιότητα υπό την οποία ενεργεί. Ο τοιούτος δε έλεγχος του παραδεκτού ή μη προς πάσης υπεισελεύσεως εις το βάσιμον είναι κατά τα παγίως κρινόμενα συνταγματικώς επιτρεπτός». Οι αιτούντες ζητούσαν την ακύρωση υπουργικής απόφασης με την οποία είχε εγκριθεί ο κανονισμός λειτουργίας πρακτορείων αμοιβαίου στοιχήματος. Μεταξύ των λόγων ακυρώσεως που προέβαλλαν ήταν ότι η εξουσιοδοτική διάταξη, που ανέθετε την έγκριση του κανονισμού στον Υπουργό, ήταν αντισυνταγματική επειδή έπρεπε κατά τα άρθρο 43 παρ. 2 Σ να έχει ανατεθεί στον ΠτΔ και η έγκριση του κανονισμού να γίνει με προεδρικό διάταγμα και όχι με υπουργική απόφαση. Οι αιτούντες όμως είχαν αποκτήσει την ιδιότητα του πράκτορα αμοιβαίου στοιχήματος με άδειες που είχαν χορηγηθεί με βάση έναν προηγούμενο κανονισμό, ο οποίος είχε εκδοθεί κατ’ εξουσιοδότηση της ίδιας εξουσιοδοτικής νομοθετικής διάταξης που τώρα ισχυρίζονται ότι είναι αντισυνταγματική επειδή εξουσιοδοτεί τον Υπουργό και όχι τον ΠτΔ. Το έννομο συμφέρον τους να ζητήσουν την ακύρωση του κανονισμού στηριζόταν σε ιδιότητα που είχαν αποκτήσει δυνάμει ενός κανονισμού που έπασχε από το ίδιο ελάττωμα που πάσχει και σήμερα ο κανονισμός του οποίου ζητούν την ακύρωση. Αποκλίνουσα άποψη διατύπωσε ο εισηγητής Σύμβουλος Χαραλαμπίδης, ο οποίος υπογράμμισε ότι δεν θα πρέπει να αποκλειστεί εξ ορισμού η δυνατότητα αυτεπάγγελτου ελέγχου της νομιμότητας μιας πράξεως όταν ο έλεγχος της ενδείκνυται από λόγους δημοσίου συμφέροντος, που συνδέονται με την αντικειμενική νομιμότητα, όπως όταν πρόκειται για την προστασία του περιβάλλοντος και δη για την προστασία των δασών. Μια τέτοια εξαίρεση, που αποκλίνει είναι αλήθεια, από τον κανόνα του μετ’ εννόμου συμφέροντος εξεταζόμενου, πάντα, λόγου ακυρώσεως δεν θα πρέπει να αποκλειστεί εντελώς, όπως δείχνει, άλλωστε, και η εξέλιξη της νομολογίας στο θέμα ακριβώς του περιβάλλοντος.
Το ζήτημα παραπέμφθηκε λόγω της σπουδαιότητός του στην Ολομέλεια, η οποία το έλυσε χωρίς να θίξει τα καθιερωμένα([34]). Δέχτηκε κατ’ αρχήν ότι οι αιτούντες πράκτορες είχαν έννομο συμφέρον να προβάλλουν ως λόγο ακυρώσεως την αντισυνταγματικότητα της εξουσιοδοτικής διάταξης, κατ’ εφαρμογήν της οποίας είχε εκδοθεί ο προσβαλλόμενος κανονισμός, εφ’ όσον επέρχεται δια του νέου κανονισμού χειροτέρευση της επιχειρηματικής θέσης τους. Η προβολή εκ μέρους τους του λόγου αυτού ακυρώσεως δεν αντίκειται στην καλή πίστη, δεδομένου ότι η τυχόν αποδοχή του λόγου ακυρώσεως δεν επηρεάζει ευθέως το κύρος των ατομικών αδειών λειτουργίας των πρακτορείων, αφού αυτές εκδόθηκαν με βάση τον προηγούμενο κανονισμό. Η μειοψηφούσα γνώμη των Συμβούλων Σοφ. Χαραλαμπίδη και Ελ. Δανδουλάκη επέμεινε ότι το έννομο συμφέρον των αιτούντων ήταν στην προκειμένη περίπτωση αποκρουστέο διότι η τυχόν «αποδοχή του προβαλλόμενου ως άνω λόγου ακυρώσεως θα απετέλει διαπίστωσιν του ανισχύρου και αυτού του κανονιστικού καθεστώτος βάσει του οποίου οι αιτούντες έχουν λάβει τις οικείες άδειες. Το γεγονός δε της ως άνω διαπιστώσεως καίτοι ήσσον της ακυρώσεως των αδειών καθ’ εαυτάς που δεν θα ήταν επιτρεπτή, παρεμπιπτόντως α) συνιστά πάντως χειροτέρευσιν της θέσεως των αιτούντων ως εκ της δυναμικής του τυχόν ακυρωτικού ergaomnes αποτελέσματος της αποφάσεως κατά το στάδιον της συμμορφώσεως της Διοικήσεως, β) η επίκλησις του ως άνω λόγου ενέχει κατ’ αποτέλεσμα την υπό της εννόμου τάξεως αποδοκιμαζομένην αντίφασιν, άνευ νομίμου, των αιτούντων προς εαυτούς κατά το μέρος που αποδέχονται ως θεμιτόν το επί της βαλλόμενης διατάξεως ερειδόμενον καθεστώς όταν εξ αυτού αρύωνται ωφελήματα (άδειες)…».
Το συμπέρασμα από τις θέσεις μειοψηφίας και πλειοψηφίας είναι ότι και οι δύο αναζήτησαν, προκειμένου να προβούν σε έλεγχο συνταγματικότητας του προβαλλόμενου λόγου, αν συντρέχει έννομο συμφέρον. Η θέση της πλειοψηφίας έχει το πλεονέκτημα της ευελιξίας, αφού κατάφερε να συνδυάσει την τήρηση του θεμελιώδους κανόνα της μετ’ εννόμου συμφέροντος εξέτασης προβαλλόμενου λόγου αντισυνταγματικότητας, χωρίς να θίξει την αντικειμενική νομιμότητα ή το τεκμήριο νομιμότητας των διοικητικών πράξεων και παράλληλα να ικανοποιήσει το αίτημα των αιτούντων αναγνωρίζοντάς τους δικαίωμα δικαστικής προστασίας από αντισυνταγματικό κανονισμό, έστω και αν οι ίδιοι είχαν αποκτήσει τη ιδιότητα του πράκτορα, η οποία τους επιτρέπει σήμερα να προσφεύγουν στον ακυρωτική δικαστή με βάση κανονισμό που στηριζόταν σε αντισυνταγματική νομοθετική εξουσιοδότηση. Η Ολομέλεια υιοθέτησε για τον σκοπό αυτό την επιεικέστερη και πλέον διευρυμένη εκδοχή του εννόμου συμφέροντος.
Μειοψηφία και πλειοψηφία δεν έθιξαν, πάντως, την πάγια θέση ότι ο λόγος της αντισυνταγματικότητας διάταξης νόμου δεν εξετάζεται αυτεπάγγελτα ή κατόπιν προβολής των διαδίκων αν δεν θεμελιώνεται δεσμός εννόμου συμφέροντος.
5. Το ζήτημα του αυτεπάγγελτου δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων. Υποχρέωση ή δυνατότητα;
Το αρχικό μας ερώτημα παραμένει, πάντως, ακέραιο: πόσο μπορεί η συνδρομή του εννόμου συμφέροντος να αποτελέσει όρο και για τον αυτεπάγγελτο έλεγχο της συνταγματικότητας; Ή με αντίστροφη φορά: η δυνατότητα της αυτεπάγγελτης έρευνας από το δικαστή της συνταγματικότητας του νόμου μπορεί να φθάνει και μέχρι του σημείου να παρακάμψει τη δικονομική προϋπόθεση του εννόμου συμφέροντος; Τέλος, ο δικαστής είναι υποχρεωμένος ή έχει απλώς ευχέρεια να προβαίνει σε (αυτεπάγγελτο) έλεγχο της αντισυνταγματικότητας των νόμων([35]); Στο ερώτημα αυτό η νομολογία φαίνεται να αμφιταλαντεύεται, όπως θα δούμε στη συνέχεια.
Έχει γίνει, κατ’ αρχήν δεκτό, ότι τα δικαστήρια «έχουν δικαίωμα να προβαίνουν και σε αυτεπάγγελτο έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων»([36]). Από την τελευταία διατύπωση συνάγεται ότι τα δικαστήρια ‘δύνανται’ και δεν υποχρεούνται να εξετάζουν αυτεπάγγελτα την αντισυνταγματικότητα διάταξης νόμου. Υπάρχουν όμως και αποφάσεις που έχουν ρητά διακηρύξει το αντίθετο: «Η υποχρέωση αυτεπάγγελτου ελέγχου που το Σύνταγμα ρητά επιβάλλει στα Δικαστήρια αφορά αποκλειστικά την ουσιαστική συνταγματικότητα της εφαρμοστέας διάταξης νόμου»([37]).
Την θέση της υποχρέωσης αυτεπάγγελτου ελέγχου ακόμη και όταν δεν συντρέχει ο όρος του εννόμου συμφέροντος υιοθέτησε και η Ολομέλεια του Συμβουλίου Επικρατείας στην απόφαση 106/1991([38]). Εκεί τέθηκε ευθέως το ζήτημα της δυνατότητας αυτεπάγγελτης έρευνας της συνταγματικότητας νόμου έστω και αν ο αιτών δεν είχε έννομο συμφέρον να προβάλλει ενώπιον του Δικαστηρίου τον συγκεκριμένο λόγο ακυρώσεως. Το προκαταρκτικό ζήτημα που κλήθηκε να αντιμετωπίσει η Ολομέλεια του Ανωτάτου Δικαστηρίου εντοπιζόταν στο ερώτημα, αν μπορούσε το δικαστήριο να εξετάσει αυτεπαγγέλτως λόγo ακυρώσεως πράξης, που ανάγεται σε αντισυνταγματικότητα διάταξης νόμου, τον οποίο όμως λόγο δεν μπορούσε να προβάλει παραδεκτώς ο αιτών, αφού δεν αποδείκνυε βλάβη από την εφαρμογή του, αλλά και αν ακόμη γινόταν δεκτό ότι η εφαρμογή του νόμου στη συγκεκριμένη περίπτωση τον έβλαπτε, αδυνατούσε παρόλα αυτά να προβάλλει τον λόγο, διότι η ενδεχόμενη επίκλησή του ήταν αντίθετη στην καλή πίστη (exceptiodoligeneralis). Ενεργούσε εναντίον της καλής πίστης ο αιτών, διότι πρόβαλλε λόγο αντισυνταγματικότητας διατάξεως από την εφαρμογή της οποίας είχε ο ίδιος επωφεληθεί οικοδομώντας σε όμορο ακίνητο με άδεια που είχε εκδοθεί με βάση τον αντισυνταγματικό νόμο.
Στην απόφαση, λοιπόν, 106/1991 το ΣτΕ έκρινε ότι δικαιούται να ελέγξει και αυτεπαγγέλτως τη συνταγματικότητα διάταξης νόμου, που επέτρεπε την οικοδόμηση κάτω από προϋποθέσεις μή άρτιου οικοπέδου, και κατ΄εφαρμογήν της οποίας είχε εκδοθεί η προσβαλλόμενη οικοδομική άδεια. Το γεγονός ότι ερχόταν τώρα ο ωφεληθείς από την αντισυνταγματική διάταξη και προέβαλλε εναντίον τρίτου απαραδέκτως την αντισυνταγματικότητά της ενεργώντας έτσι εναντίον της καλής πίστης, δεν εμπόδισε το δικαστήριο να εξετάσει, παρόλα αυτά, και τον λόγο αυτόν, κρίνοντας ότι η διάταξη του άρθρου 94 παρ. 3Σ τον υποχρεώνει να προβαίνει σε έλεγχο αντισυνταγματικότητας ακόμη και όταν δεν συντρέχει ένας όρος του παραδεκτού που είναι η συνδρομή του εννόμου συμφέροντος: «…ουδόλως κωλύεται το δικαστήριο να ερευνήσει αυτεπαγγέλτως τη συνταγματικότητα των διατάξεων του άρθρου 25 του ν. 1337/83, ενόψει της επιταγής του άρθρου 93 παρ. 4 Σ που υποχρεώνει όλα τα δικαστήρια όταν επίδικη σχέση ρυθμίζεται από ορισμένο νόμο να μην εφαρμόζουν το νόμο αυτό, αν το περιεχόμενο αντίκειται προς το Σύνταγμα».
Στην θέση της Ολομέλειας αντιτάχθηκε μια ισχυρή μειοψηφία (έξη μέλη), η οποία αντλώντας επιχειρήματα από τον παρεμπίπτοντα χαρακτήρα της έρευνας της συνταγματικότητας αλλά και από τους πάγιους δικονομικούς όρους, που διέπουν την ακυρωτική δίκη πρότεινε να απορριφθεί ο προβαλλόμενος λόγος ακυρώσεως ως απαράδεκτος. Οι συλλογισμοί της μειοψηφίας αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής, όχι μόνο διότι χαρακτηρίζονται από λογική συνοχή αλλά και διότι δείχνουν τις δικονομικές δεσμεύσεις του παρεμπίπτοντος δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων. Η παράθεσή τους έχει, τουλάχιστον, διδακτική αξία:
«Αντικείμενο της ακυρωτικής δίκης δεν είναι, κατά το Σύνταγμα, η συνταγματικότητα μιας διάταξης νόμου, αλλά η νομιμότητα μιας διοικητικής πράξης. Τούτο σημαίνει ότι το ζήτημα της συνταγματικότητας του νόμου εξετάζεται παρεμπιπτόντως και κατά τους δικονομικούς όρους που ισχύουν στην ακυρωτική δίκη. Στη δίκη αυτή το δικαστήριο δεν έχει την εξουσία να εξετάσει αυτεπαγγέλτως λόγο ακυρώσεως μιας διοικητικής πράξης, το οποίο ο αιτών δεν θα μπορούσε να προβάλει παραδεκτώς, όπως συμβαίνει όταν το συμφέρον του αιτούντος να προβάλει το λόγο αυτό δεν είναι “έννομο”. Εξάλλου όπως έχει κριθεί, το συμφέρον του αιτούντος προς ακύρωση μιας διοκητικής πράξης, και κατά συνεκδοχή για την προβολή σχετικού λόγου ακυρώσεως, δεν είναι έννομο όταν αντίκειται στην καλή πίστη…. Αν το άρθρο 25 του νόμου 1337/1983, το οποίο αποτέλεσε τη βάση όχι μόνο για την χορήγηση της προσβαλλόμενης άδειας, αλλά και της άδειας για την ανοικοδόμηση της πολυκατοικίας των αιτούντων, είναι αντισυνταγματικό, και οι δύο αυτές άδειες δεν είναι νόμιμες και οι αιτούντες, παρ’ όλο ότι η οικοδομική άδεια που αφορά τη δική τους πολυκατοικία έχει ενδεχομένως διαφύγει, λόγω παρόδου της προθεσμίας, την ακυρωτική προσβολή, δεν θα μπορούσαν να προβάλλουν παραδεκτώς, από άποψη έννομου συμφέροντος, ότι η προσβαλλόμενη άδεια στηρίζεται σε νόμο αντισυνταγματικό, αφού η προβολή τέτοιου λόγου θα αντέκειτο στην καλή πίστη, δοθέντος ότι και η άδεια για τη δική τους πολυκατοικία στην ίδια διάταξη στηριζόταν. Συνακόλουθα, ενόψει της μνημονευόμενης δικονομικής αρχής, σύμφωνα με την οποία το δικαστήριο δεν εξετάζει αυτεπαγγέλτως λόγο ακυρώσεως, που ο αιτών δεν μπορεί να προβάλλει παραδεκτώς, δεν μπορεί στην προκειμένη περίπτωση να εξεταστεί αυτεπαγγέλτως λόγος ακυρώσεως αναγόμενος στην αντισυνταγματικότητα του άρθρου 25 του νόμου 1337/1983»([39]).
Η περίπτωση της απόφασης που εξετάσαμε για να γίνει κατανοητή θα πρέπει να εξηγηθεί εντασσόμενη σε μια ορισμένη κατηγορία περιπτώσεων, όπου το αυτεπάγγελτο του ελέγχου δικαιολογείται από την παραβίαση κανόνα συνταγματικού, που η σημασία του έχει γενικότερο χαρακτήρα και υπερβαίνει το στενό ατομικό συμφέρον του αιτούντος και την υποκειμενική του έννομη κατάσταση. Πρόκειται για παραβίαση συλλογικού συνταγματικού αγαθού, όπως είναι το περιβάλλον. Έτσι, ακόμη σε σχετικά πρόσφατη απόφασή του το ίδιο Δικαστήριο([40]) διακήρυξε ότι «λόγος αναγόμενος στην συνταγματικότητα εφαρμοσθείσης διατάξεως νόμου είναι αυτεπαγγέλτως ερευνητέος» και ακύρωσε υπουργική απόφαση που στηριζόταν σε διάταξη που οδηγούσε με τις ρυθμίσεις της σε επιδείνωση του οικιστικού περιβάλλοντος και των όρων διαβίωσης των κατοίκων μιας περιοχής καθιερώνοντας χρήσεις γής δυσμενέστερες σε σχέση με αυτές που ίσχυαν στο παρελθόν και μεταβάλλοντας επί τα χείρω το υπάρχον περιβάλλον.
Στην απόφαση αυτή θα πρέπει επομένως να επισημανθεί ότι το αυτεπάγγελτο του ελέγχου επιβλήθηκε και δικαιολογήθηκε από τον γενικότερο χαρακτήρα που είχε το πληττόμενο με την αντισυνταγματική ρύθμιση συνταγματικό αγαθό, το οποίο δεν αφορούσε την προστασία απλώς ενός ατομικού δικαιώματος ή ενός προσωπικού συμφέροντος του διαδίκου, αλλά στην επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης μιας ολόκληρης περιοχής. Είναι ο υπερατομικός χαρακτήρας του προσταυόμενου συνταγματικού αγαθού που δικαιολογεί και επιτάσσει την αυτεπάγγελτη από τον δικαστή παρέμβαση, ακόμη και αν δεν θεμελιώνεται για τον συγκεκριμένο διάδικο έννομο συμφέρον για την προβολή του συγκεκριμένου λόγου ακυρώσεως.
Τέλος, ιδιαίτερα διαφωτιστική για το ζήτημα που μας απασχολεί χωρίς όμως να δίνει, ούτε αυτή, συνολική απάντηση στο ζήτημα, είναι η απόφαση ΣτΕ 3718/2003 του Δ΄ Τμ. Το Δικαστήριο κλήθηκε να απαντήσει στο ερώτημα αν δικαιούται να εξετάσει αυτεπαγγέλτως λόγο ακυρώσεως που αναφέρεται σε παράβαση από την Διοίκηση του άρθρου 20 παρ. 2 που επιτάσσει την προηγούμενη ακρόαση του διοικουμένου για κάθε δυσμενή για τα συμφέροντά του πράξη. Κατά την πλειοψηφία του δικαστηρίου δεν υπάρχει συνταγματική διάταξη ή διάταξη νόμου ούτε και γενική αρχή του διοικητικού δικαίου που να του επιβάλλει τέτοια υποχρέωση, αν εξαιρέσει κανείς τις πειθαρχικές διαδικασίες. Σε αυτεπάγγελτη έρευνα προβαίνει, κατά τους δικονομικούς κανόνες, όταν η πράξη εκδόθηκε από αναρμόδιο όργανο, επειδή θεωρείται ότι τότε παραβιάζεται κανόνας δημόσιας τάξης. Στην συνέχεια το ίδιο δικαστήριο διατυπώνει ένα σκεπτικό που επιδέχεται διπλή ανάγνωση: αρχικά υποστηρίζει ότι «η υποχρέωση αυτεπάγγελτου ελέγχου που το Σύνταγμα ρητά(!) επιβάλλει στα Δικαστήρια αφορά αποκλειστικά την ουσιαστική συνταγματικότητα της εφαρμοστέας διάταξης νόμου»… «Περιορίζεται συνεπώς η υποχρέωση αυτή στην εξέταση της συμφωνίας του εφαρμοστέου κανόνα δικαίου και δεν εκτείνεται στο διαφορετικό ζήτημα του ελέγχου της τήρησης των εφαρμοστέων συνταγματικών κανόνων κατά την έκδοση των διοικητικών πράξεων». Στην συνέχεια αναιρώντας εν μέρει τα όσα διατύπωσε, προηγουμένως, καταλήγει να υποστηρίξει μια θέση από την οποία συνάγεται acontrario, εξ αντιδιαστολής, το αντίθετο από αυτό που περιέχεται στο αρχικό σκεπτικό: «Υπό την αντίθετη εκδοχή» -αν, δηλαδή, γινόταν δεκτό ότι η εξέταση δεν περιορίζεται στον έλεγχο του κύρους του κανόνα δικαίου και «επεκτείνεται και στο διαφορετικό ζήτημα του ελέγχου της τήρησης των εφαρμοστέων συνταγματικών κανόνων κατά την έκδοση διοικητικών πράξεων»-, τότε θα έπρεπε να γίνει δεκτό ότι τα «Δικαστήρια θα όφειλαν να εξετάζουν αυτεπαγγέλτως εάν συντρέχει παραβίαση όχι μόνον του κατοχυρωμένου από το άρθρο 20 παρ. 2 του Συντάγματος ατομικού δικαιώματος αλλά και κάθε ατομικού δικαιώματος καθώς επίσης και κάθε εφαρμοστέας συνταγματικής διάταξης. Μάλιστα δε και κατά μείζονα λόγο στις περιπτώσεις αυτές, διότι δεν είναι νοητό να εξετάζεται αυτεπαγγέλτως η τήρηση ενός διαδικαστικού τύπου που έχει πάντως αναχθεί σε ατομικό δικαίωμα και να μην ισχύει τούτο όσον αφορά την τήρηση των τασσομένων από το Σύνταγμα ουσιαστικών προϋποθέσεων προστασίας των λοιπών ατομικών δικαιωμάτων χάριν διασφάλισης των οποίων έχει θεσπισθεί η διαδικαστική εγγύηση του άρθρου 20 παρ. 2. του Συντάγματος».
Η θέση της πλειοψηφίας είναι σωστή, κατά τη γνώμη μου, εφ’ όσον εξ αντιδιαστολής συνάγεται ότι δεν είναι δυνατόν να γίνει διάκριση μεταξύ των ουσιαστικών και των διαδικαστικών συνταγματικών κανόνων προστασίας των δικαιωμάτων και ότι αν γινόταν δεκτό ότι οι παραβιάσεις των διαδικαστικών συνταγματικών κανόνων εξετάζονται αυτεπαγγέλτως τότε θα έπρεπε για την ταυτότητα του νομικού λόγου να γίνει δεκτό ότι είναι υποχρεωτικά αυτεπάγγελτη και η έρευνα της παραβίασης ουσιαστικών συνταγματικών κανόνων.
6. Η εξέταση λόγου αντισυνταγματικότητας από το δικαστή υπόκειται στον δικονομικό όρο του παραδεκτού της προβολής του και δεν παρακάμπτεται η προϋπόθεση αυτή από τη δυνατότητα της αυτεπάγγελτης εξέτασής του.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει, ωστόσο, να γίνει μια θεμελιώδης και αναγκαία διάκριση που εμφιλοχωρεί μεν στο σκεπτικό της πλειοψηφίας χωρίς όμως να συνάγονται οι απαραίτητες συνέπειες από αυτή. Θα πρέπει να διακριθεί ο έλεγχος της «συνταγματικότητας» μιας ατομικής διοικητικής πράξης με ευθεία αναγωγή στο Σύνταγμα από τον έλεγχο της συνταγματικότητας της νόμιμης (ή κανονιστικής) βάσης της διοικητικής πράξης. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με ευθύ έλεγχο νομιμότητας της ατομικής διοικητικής πράξης, χρησιμοποιώντας ως κανόνα ελέγχου ή αναφοράς της νομιμότητάς της κανόνα συνταγματικό. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε μεν και εκεί έλεγχο νομιμότητας ή του εγκύρου της προσβαλλόμενης διοικητικής πράξης, μόνο που για να κριθεί να έγκυρό της εξετάζεται παρεμπιπτόντως η συνταγματικότητα της νομοθετικής διάταξης που αποτελεί την αναγκαία βάση της. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε από την αρχή μέχρι το τέλος έλεγχο νομιμότητας διοικητικής πράξης, ανεξάρτητα αν ή νομιμότητα ελέγχεται με βάση κανόνα συνταγματικής περιωπής. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε καθαρά παρεμπίπτοντα έλεγχο της συνταγματικότητας νόμου ουσιαστικού, ο οποίος αποτελεί τη νόμιμη βάση προσβαλλόμενης διοικητικής πράξης.
Ο έλεγχος νομιμότητας μιας διοικητικής πράξης δεν πρέπει να συγχέεται με τον έλεγχο της συνταγματικότητας ενός νόμου. Βέβαια, οι δύο έλεγχοι διασταυρώνονται ιδίως στις ακυρωτικές διαφορές αφού, όπως είδαμε, η παραβίαση του Συντάγματος ισοδυναμεί με παράβαση Νόμου και μπορεί να αποτελέσει και μοναδικό λόγο ακυρώσεως. Εξάλλου αντικείμενο της δίκης και στις δύο περιπτώσεις είναι ο έλεγχος νομιμότητας της προσβαλλόμενης διοικητικής πράξης. Όμως, έλεγχος νομιμότητας και έλεγχος συνταγματικότητας διαφέρουν και ως προς το αντικείμενο και ως προς τις μεθόδους. Ο πρώτος έχει ως αντικείμενό του τη νομιμότητα διοικητικής πράξης, ο δεύτερος την συνταγματικότητα διάταξης νόμου. Εξάλλου, οι διαφορές τους ως προς τις τεχνικές ή τις μεθόδους ελέγχου στην μία ή στην άλλη περίπτωση είναι σημαντικές. Αρκεί μόνον να αναφέρουμε ότι στον έλεγχο νομιμότητας ελέγχεται η (θετική) συμφωνία της διοικητικής απόφασης με τον νόμο, ενώ στον έλεγχο συνταγματικότητας ελέγχεται η μη αντίθεση του νόμου, και στην κυριολεξία η αντισυνταγματικότητα ή η μη αντισυνταγματικότητά του προς το Σύνταγμα. Η σχέση Συντάγματος και νόμου δεν μπορεί να εξομοιωθεί με τη σχέση Νόμου και διοικητικής πράξης: η νομιμότητα απαιτεί η διοικητική πράξη να είναι σύμφωνη με το νόμο, πάντα εντός του νόμου και ποτέ αντίθετα ή πέρα από το νόμο, πάντα intra και secundumlegem και ποτέ necontra, nepraeter, neultralegem([41]). Έτσι, ενώ η ατομική διοικητική πράξη αποτελεί πιστή εκτέλεση ή εξατομίκευση ενός κανόνα δικαίου που εμπεριέχεται σε νόμο, ο νόμος δεν εκδίδεται αναγκαστικά -με εξαίρεση τους εκτελεστικούς νόμους, αλλά και σε αυτήν την περίπτωση πάλι([42]) υπάρχει ουσιώδης διαφοροποίηση από τη λογική σχέση νόμου και ατομικής διοικητικής πράξης- κατ’ επιταγήν ή εις εκτέλεση συνταγματικής ή συνταγματικών διατάξεων, δεν αποτελεί απλή εκτέλεση του συντάγματος. Στην έρευνα της συνταγματικότητας απαιτείται ο νόμος να μην είναι αντίθετος σε διάταξη συνταγματική. Η αξίωση της νομιμότητας επιβάλλει,εντούτοις, μία σχέση θετικής συμφωνίας νόμου και διοικητικής πράξης, η απαίτηση της συνταγματικότητας μια σχέση μη αντίθεσης. Ακόμη και το τεκμήριο της νομιμότητας μιας διοικητικής πράξης δεν παρουσιάζει τα ίδια γνωρίσματα με το τεκμήριο της συνταγματικότητας των νόμων([43]).
Οι διαφορές όμως που χαρακτηρίζουν την έννοια της νομιμότητας από την έννοια της συνταγματικότητας δεν επεκτείνονται και στον τρόπο του δικαστικού ελέγχου, ο οποίος διενεργείται στο δικονομικό περιβάλλον του ελέγχου νομιμότητας. Διότι ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων είναι ως παρεμπίπτων, εγκλωβισμένος στις ακυρωτικές τουλάχιστον διαφορές στους δικονομικούς διαύλους του ελέγχου της νομιμότητας. Περνά αναγκαστικά μέσα από, και γίνεται πάντα με βάση του όρους και τους δικονομικούς κανόνες της διοικητικής δικονομίας([44]). Τούτο επιβάλλεται από τον παρεμπίπτοντα χαρακτήρα του ελέγχου της συνταγματικότητας.
Από τους ίδιους άλλωστε δικονομικούς διαύλους περνάει και ο παρεμπίπτων έλεγχος της νομιμότητας κανονιστικών πράξεων, που αποτελούν το έρεισμα ατομικής διοικητικής πράξης. Δεν ελέγχεται παρεμπιπτόντως η νομιμότητα της πρώτης παρά μόνον αν οι λόγοι παρανομίας που προβάλλονται κατ’ αυτής αφορούν τις διατάξεις επί των οποίων βασίζεται η προσβαλλόμενη ατομική διοικητική πράξη, και εφ’ όσον παραδεκτώς προσβάλλεται η ίδια([45]). Η δυνατότητα του αυτεπάγγελτου παρεμπίπτοντος ελέγχου της κανονιστικής πράξης που αποτελεί την βάση της ατομικής δεν μπορεί να υπερβεί το ενδεχόμενο του απαράδεκτου ενδεχομένως χαρακτήρα της εξέτασής του. Έτσι, δεν μπορεί να εξεταστεί παρεμπιπτόντως λόγος που αφορά την νομιμότητα του κανονιστικού ερείσματος κανονιστικής πράξης όταν αυτός δεν προβάλλεται παραδεκτώς([46]).
Στην δική μας έννομη τάξη τόσο ο έλεγχος νομιμότητας όσο και ο έλεγχος συνταγματικότητας έχουν και οι δύο κατ’ αρχήν και κατά βάση υποκειμενικό χαρακτήρα, διεξάγονται με πρωτοβουλία των διαδίκων και για την υπεράσπισή κατά πρώτο λόγο των δικαιωμάτων και συμφερόντων τους. Η αντικειμενική νομιμότητα ή συνταγματικότητα δεν είναι παρά ο παρεπόμενος σκοπός τους([47]).
Ο δικονομικός αυτός εγκλωβισμός του δικαστή, δηλαδή η υποταγή και του αυτεπάγγελτου χαρακτήρα του ελέγχου στον όρο του παραδεκτού αποτελεί απόρροια του παρεμπίπτοντα χαρακτήρα του ελέγχου της συνταγματικότητας. Το ζήτημα επομένως δεν είναι αν ο δικαστής «δικαιούται ή υποχρεούται να προβεί αυτεπαγγέλτως σε έλεγχο αντισυνταγματικότητας», αλλά αν, ενώ είναι εξοπλισμένος με την αρμοδιότητα ή εξουσία να ασκεί έλεγχο της αντισυνταγματικότητας ακόμη και αυτεπαγγέλτως, μπορεί να το κάνει ακόμη και όταν δεν συντρέχει λόγος εννόμου συμφέροντος και γενικότερα όταν ελλείπουν οι προϋποθέσεις του παραδεκτού([48]).
Ο δικαστής αντλεί την εξουσία του να ελέγχει τη συνταγματικότητα τυπικά μεν από τα άρθρο 93 παρ. 4 Σ, (μετά την θέση σε ισχύ του Συντάγματος του 1975) ουσιαστικά δε (και πριν από το ισχύον Σύνταγμα) από την ίδια την φύση της δικαστικής του λειτουργίας και τον αυστηρό χαρακτήρα του Συντάγματος([49]). Η εξουσία του αυτή αναλύεται σε μια αρμοδιότητα, η οποία ασκείται ή ενεργοποιείται κάθε φορά που συντρέχουν οι προϋποθέσεις ή οι όροι άσκησής της. Με αυτήν την έννοια, ο δικαστής οφείλει, είναι υποχρεωμένος εκ του συντάγματος να ασκεί έλεγχο της συνταγματικότητας, εφ’ όσον συντρέχουν οι προς τούτο δικονομικοί όροι και κυρίως οι όροι του παραδεκτού([50]). Άλλωστε τα δικαστήρια ασκούν κατά το άρθρο 93 παρ. 4Σ έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων όταν ενεργούν ως κοινά δικαστήρια, δηλαδή όταν δικάζουν.
Υπάρχει επομένως εκ του Συντάγματος υποχρέωση των δικαστηρίων να ελέγχουν την συνταγματικότητα των νόμων, εφ’ όσον και καθ’ όσον δικάζουν μια υπόθεση και η υποχρέωση αυτή δεν τα μετατρέπει σε συνταγματικά δικαστήρια ούτε μεταμορφώνει τις υποθέσεις που δικάζουν σε συνταγματικές διαφορές. Ούτε από την υποχρέωση αυτή συνάγεται εξάλλου και υποχρέωση αυτεπάγγελτου ελέγχου της συνταγματικότητας, όταν δεν συντρέχουν οι όροι του παραδεκτού μιας δικονομικής ενέργειας([51]). Το αυτεπάγγελτο του ελέγχου είναι όρος δικονομικός και στοιχείο εσωτερικό του παρεμπίπτοντος ελέγχου. Ως τύπος ελέγχου εντάσσεται και υποτάσσεται στον τελευταίο, τον προϋποθέτει λογικά. Όπως σωστά έχει επισημανθεί «είναι θεμιτός μόνον ως παρεμπίπτων, δηλαδή ως παρεπόμενος του ελέγχου που έχει ζητηθεί από τον αιτούντα»([52]).
Άλλωστε και στον έλεγχο νομιμότητας διοικητικής πράξης το αυτεπάγγελτο του ελέγχου καθιερώθηκε νομολογιακά και δικαιολογείται, μόνον όταν πρόκειται για εξέταση λόγου ακυρώσεως, που ανάγεται σε κανόνα δημόσιας τάξης([53]) και θα μπορούσε έτσι να θεωρηθεί ως μια εξαιρετική δικονομική ενέργεια([54]), έστω και αν συνάγεται από τις γενικές αρχές του ακυρωτικού ελέγχου και υπηρετεί την αντικειμενική νομιμότητα.
Έτσι, η προσβολή ενός ατομικού δικαιώματος συνταγματικά κατοχυρωμένου από την Διοίκηση δεν συνεπάγεται για τον δικαστή της νομιμότητας δυνατότητα ή υποχρέωση αυτεπάγγελτου ελέγχου. Εξάλλου, το γεγονός ότι το Σύνταγμα έχει αυξημένη τυπική δύναμη και περιέχει τους θεμελιώδεις κανόνες και τις βασικές αξίες, από τις οποίες διέπεται η έννομη τάξη, δεν σημαίνει ότι ο δικαστής δικαιούται να εξετάζει αυτεπαγγέλτως την τήρησή τους είτε από τον νομοθέτη είτε από την Διοίκηση. Η προσβολή από τη διοίκηση ή από τον νομοθέτη ενός ατομικού συνταγματικού δικαιώματος, ουσιαστικού ή δικονομικού χαρακτήρα δεν συνεπάγεται αυτόματα και δυνατότητα ούτε υποχρέωση για τον δικαστή να ενεργεί -ας το επαναλάβουμε- καθ’ υπέρβαση των δικονομικών κανόνων που διέπουν τη δίκη και νομιμοποιούν και οριοθετούν την εξουσία του. Αν το κάνει ο δικαστής παραβιάζει την συνταγματική επιταγή του παρεμπίπτοντος χαρακτήρα του ελέγχου, παραβιάζει, δηλαδή, τα συνταγματικά θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η αρμοδιότητά του να ελέγχει την συνταγματικότητα των νόμων. Ο παρεμπίπτων χαρακτήρας του ελέγχου λειτουργεί εδώ ως αναγκαία λογική προϋπόθεση του δικαστικού ελέγχου και, παράλληλα, ως θεμελιώδης κανόνας αυτοδέσμευσης του δικαστή([55]).
Εν κατακλείδι, ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων περνά αναγκαστικά από τις δικονομικές διαβάσεις της δίκης, τις οποίες δεν μπορεί να αγνοεί χωρίς να αναιρείται η θεμελιώδης λογική προϋπόθεση του ελέγχου, που είναι ο δικαιοδοτικός και παρεμπίπτων χαρακτήρας της. Η προστασία των συνταγματικών δικαιωμάτων από τον δικαστή γίνεται με αφορμή πάντα κάποια δίκη, μέσα στα δικονομικά πλαίσια που θέτει η ίδια και επιτρέπει ή επιβάλλει η δικαιοδοτική λειτουργία, προσδιορισμένη και οριοθετημένη από την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών.
Η εξουσία του δικαστή να προβαίνει σε παρεμπίπτοντα έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων πηγάζει, λοιπόν, από την ίδια τη φύση της δικαιοδοτικής του λειτουργίας και δεν είναι δυνατόν να του αφαιρεθεί, χωρίς να πληγεί καίρια η ίδια, και μαζί της η διάκριση των εξουσιών, ιδίως αν δημιουργηθεί ποτέ συνταγματικό δικαστήριο. Ο δικαστικός έλεγχος αποτελεί ταυτόχρονα δικαίωμα και υποχρέωση του δικαστή, ως οργάνου εντεταλμένου να επιλύει διαφορές εφαρμόζοντας τον ισχύοντα και ισχυρό έναντι του Συντάγματος νόμο. Είναι απόρροια του αυστηρού χαρακτήρα του Συντάγματος και της υπεροχής του έναντι των νόμων. Με αυτήν την έννοια συνιστά μαζί με το δικαίωμα αντίστασης μία από τις πλέον θεμελιώδεις εγγυήσεις τηρήσεως του Συντάγματος και η τήρηση αυτή συνέχεται με την διαφύλαξη της ατομικής και πολιτικής ελευθερίας. Ως θεμελιώδης θεσμός που εγγυάται την τήρηση του συντάγματος και την προστασία των ατομικών ελευθεριών θα πρέπει κατά συνέπεια να αντιμετωπίζεται η έρευνα της συνταγματικότητας των νόμων και, όχι όπως συμβαίνει συχνά στο σύστημα του συγκεντρωτικού ελέγχου, ως ένας ακόμη θεσμός εξορθολογισμού της δικαιο-παραγωγικής διαδικασίας.


* Καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
H μελέτη αφιερώνεται στην ομότιμη καθηγήτρια Πελαγία Γέσιου-Φαλτσή εις ανάμνηση μιας αξιοσέβαστης ακαδημιακής συνεργασίας στο πλαίσιο της Σχολής και του Νομικού Τμήματος και σε αναγνώριση της ακάματης και ανεξίτηλης επιστημονικής της συμβολής στην Πολιτική Δικονομία. Η εικόνα που άφησε η παρουσία της είναι εκείνη της νομικής αρχόντισσας. Δημοσιεύτηκε στον Τιμητικό Τόμου της κ. Γέσιου-Φαλτσή και στο: ΤοΣ 2/2006, σ. 403-429.
[1] Βλέπε, μεταξύ πολλών, από τη σχετικά πρόσφατη ελληνόγλωσση και γαλλόφωνη βιβλιογραφία, Αντώνη Μανιτάκη, «Ιστορικά γνωρίσματα και λογικά προαπαιτούμενα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα», ΤοΣ 2003, σ. 13 επ. (25) (=Τιμητικός Τόμος Κ. Μπέη, Αντ. Σάκκουλας, Eunomia, 2003), Αντ. Μανιτάκη, Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, 2004, σ. 465 επ., όπου και σχετική βιβλιογραφία, καθώς και από την παλαιότερη, Β. Σκουρή, «Συστήματα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων», ΤοΣ1982, σ. 507 επ., και Βάσσου Ρώτη, «Ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων», στο: Αναφορές στη δυναμική του Συντάγματος, Αντ. Σάκκουλας, 1998, σ. 61 επ., και από την ξενόγλωσση, C. GreweH. RuizFabri, Droits constitutionnels européens, PUF, Paris, 1995, σ. 66-97, El. Zoller, Droit constitutionnel, 2e éd., σ. 100 επ. και 156-157, και Michel Fromont, La justice constitutionnelle dans le monde, Dalloz, 1996, ιδίως σ. 41-80.
[2] M. Cappelletti-W.Cohen, Comparative Constitutional Law, The Bobbs-Merrill Company, New York, 1979, σ. 85, και M. Fromont, ό.π., σ. 46-47.
[3] Αρ. Μάνεσης – Αντ. Μανιτάκης, «Κρατικός παρεμβατισμός και Σύνταγμα» (Γνωμοδότηση), ΝοΒ 1981, σ. 1199 επ. (= Η υπόθεση ‘Ανδρεάδη’ και το οικονομικό Σύνταγμα, Τετράδια Συνταγματικού Δικαίου Νο 15 (1991), σ. 8, και Ant. Manitakis, «Fondement et lgitimité du contrôle juridictionnel des lois en Grèce», Revue Internationale de droit comparé 1-1988, σ. 50.
[4] Βλέπε αντί άλλων J. Barron – C. T. Dienes, Constitutional Law, West Publissing Co, 1995, σ. 23 επ., G. Gunther – K. M. Sullivan, Constitutional Law, The Foundation Press Inc., Westbury, New York, (13th ed., 1997), σ. 1 επ., L. Fisher, American Constitutional Law, McGraw-Hill Inc., (2nd ed., 1995), σ. 97 επ., L. Fisher, Constitutional dialogues, Interpretation as Political Process, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1988, σ. 86 επ.
[5] Βλέπε Αντ. Μανιτάκη, ΕλλΣυντΔίκ, 2004, σ. 460 επ.
[6] Βλ. σχετικά, L. Tribe, American Constitutional Law, 2nd, New York, The Foundation Press, 1988, σ. 67-69.
[7] Poe v. Ullman, 367 U.S. 497, 509 (1961) (Brennan J., συντρέχουσα γνώμη (concurring) στην απόφαση), βλ. L. Tribe, ό.π., σ. 68.
[8] L. Tribe, ό.π., σ. 68.
[9] Για την προσπάθεια του Δικαστηρίου να συστηματοποιήσει τους λόγους του δικαστικού αυτοπεριορισμού και της άρνησης του να γνωμοδoτεί βλ. κυρίως τη γνώμη του Δικαστή στην απόφαση Rutledge Rescue Army v. Municipal Court of Los Angeles, 331 U.S. 549 (1947).
[10] Βλ. ιδίως, Ashwander v. TVA, 297 U.S. 288, 346-48 (1936) (Brandeis, J., concurring opinion). Η υπόθεση αυτή είναι γνωστή από την σειρά κανόνων, με την οποία ο Δικαστής Brandeis, στη συντρέχουσα γνώμη που διατύπωσε, συστηματοποίησε τους τρόπους δικαστικής αυτοδέσμευσης. Οι κανόνες αυτοί έχουν μείνει γνωστοί ως “κανόνες της Ashwander”. Βλ. ακόμη, Escambia Country v. McMillan, 466 U.S. 48 (1984).
[11] Βλ. αναλυτικότερα για το «ποιος» και το «πότε», τις δικονομικές προϋποθέσεις της δικαστικής δικαιοδοσίας του ελέγχου και ειδικότερα για τους όρους «Standing to Sue», «Mootness» και «Ripeness», L. Fisher, ό.π., σ. 110, R. H. FallonH. M. HartH. WeschlerD.J. Meltjer, The Federal Courts and the Federal system, Foundation Press, (5th ed., 2003), H.P. Monaghan, «Constitutional Adjudication: The Who and the When», 82 Yale L.J. 1363 (1973). Ειδικά για τον παράγοντα του χρόνου, την έλλειψη ωριμότητας, (lack of «ripeness») η οποία υφίσταται όταν οι διάδικοι δεν έχουν ακόμη φθάσει στο σημείο της κατά μέτωπο αντιπαράθεσης, και τη «mootness» η οποία υφίσταται όταν μετά από την έναρξη της υπόθεσης μεταβάλλονται κάποιες συνθήκες με αποτέλεσμα η υπόθεση να μην είναι πια ζωντανή βλ. Note, «The mootness Doctrine in the Supreme Court», 88 Harv. L. Rev. 373 (1974). Τη σύγχρονη εξέλιξη του standing αναλύουν οι G. GuntherK. M. Sullivan, ό.π., σ. 30. Σύμφωνα με την ανάλυση τους το έννομο συμφέρον του διαδίκου τείνει να καταστεί αλληλένδετο με το ζήτημα της ύπαρξης διαφοράς ικανής δικαστικής διευθέτησης. Για την εξέλιξη αυτή βλ. επίσης Warth v. Seldin 422 U.S.490 (1975), Lujan v. Defenders of Wildlife, 504 U.S. 555 (1992). Για κριτική της σύγχρονης εξέλιξης της έννοιας βλ. M. V. Tushnet, «The New Law of Standing: A plea for Abandonment», 62 Cornell L. Rev. 663 (1977). Για έναν «πρακτικό οδηγό» του τρόπου που λειτουργεί το έννομο συμφέρον βλ. Κ. Ε. Scott, «Standing in the Supreme Court: A Functional Analysis», 86 Harv. L. Rev. 645 (1973).
[12] Βλ. την κλασική διαμάχη ανάμεσα στους A. M. Bickel και G. Gunther για τη χρήση του πλέγματος των περιορισμών για την αυτοδέσμευση του δικαστή, A. M. Bickel, «The Supreme Court, 1960 Term – Foreword: The passive Virtues», 75 Harv. L. Rev. 40 (1961), G. Gunther, «The Subtle Vices of the ‘Passive Virtues’ – A Comment on Principle and Expediency in Judicial Review», 64 Columb. L. Rev. 1(1964).
[13] Το ζήτημα των ορίων της δικαστικής εξουσίας, όταν αυτή προβαίνει σε έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, στο πλαίσιο του παρεμπίπτοντος ελέγχου, και οι τριβές που δημιουργούνται από την διεύρυνση της εξουσίας αυτής και την είσοδό της σε πεδία που ανήκουν στην «πολιτική εκτίμηση» (political questions) της πολιτικής εξουσίας έχει επανειλημμένα απασχολήσει και διχάσει την αμερικανική συνταγματική θεωρία, βλέπε εντελώς ενδεικτικά M. Tushnet, Taking the Constitution Away from the Courts, Princeton University Press, 1999, M. Tushnet, A Court Divided: The Renquist Court and the Future of Constitutional Law, W.W. Norton & Company, 2005, LD. Kramer, The People Themselves. Popular Constitutionalism and Judicial Review, Oxford University Press, 2004, J. Waldrom, Law and Disagreement, Oxford University Press, 2001, R. A. Posner, Frontiers of Legal Theory, Harvard University Press, 2004 και R. A. Posner, «The Supreme Court, 2004 Term – Forward: A political Court» 119 Harv. L. Rev. 31 (2005). Εξάλλου η υπόθεση Bush v. Gore έθεσε πολλαπλά ερωτήματα για τον δικαστικό αυτοπεριορισμό, βλ. C. R. Sunstein – R. Epstein (eds.), The Vote: Bush, Gore and the Supreme Court, University of Chicago Press, 2001. Ακόμη μεταξύ πολλών άλλων την κατατοπιστική μελέτη της Sylvia Snowiss, Judicial Review and the Law of the Constitution, Yale University Press, New Haven and London, 1990, επίσης Christopher Wolfe, The Rise of Modern Judicial Review: from constitution interpretation to judge-made law, London, Rowman and Littlefield Publishers, 1994, Kenneth Ripple, Constitutional Litigation, Virginia, The Michie Company, 1984..
[14] Για τη θεωρητική θεμελίωση και φύση της αρμοδιότητας αυτής βλέπε Αντώνη Μανιτάκη, «Ιστορικά γνωρίσματα και λογικά προαπαιτούμενα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα», ΤοΣ, 2003, σ. 13 επ. (25) (=Τιμητικός Τόμος Κ. Μπέη, Αντ. Σάκκουλας, Eunomia, 2003), και από την ξένη βιβλιογραφία M. Cappeletti, Il controllo giudiziario, ό.π., σ. 59 επ. και 89 επ., A. Tunc, «Le contrôle juridictionnel des lois ayx Etats-Unis», Actualité du contrôle juridictionnel des lois, Bruxelles, Lancier, 1973, σ. 17-41, και P. G. Κauper, «Judicial review of constitutional issues in the United States», Verfassungsgerichtsbarkeit in der Gegenwart, Max-Planck-Institut, Köln-Berlin, 1962, σ. 571, 573και 593-594.
[15] Βλέπε εκτενέστερα Α. Μανιτάκη, Κράτος δικαίου και δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, 1994, σ. 359.
[16] Βλ. αναλυτικότερα Α. Μανιτάκη, Κράτος δικαίου, σ. 308, του ίδιου, ΕλλΣυντΔικ, σ. 326 επ.
[17] Βλ. Β. Σκουρή – Ευ. Βενιζέλου, Ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, Αντ. Σάκκουλας, 1985, σ. 56.
[18] ΕφΑθ 7623/1981, (εισηγητής Χρ. Σαρτζετάκης), ΤοΣ 1982, σ. 236, με παρατηρήσεις Φ. Βεγλερή, (=ΕλλΔνη, 1982, σ. 658). Πρβλ και ΕφΑθ 10657/1980, Αρμ 1981, σ. 245. Βλ. και ΑΠ 1277/1984 ΕλλΔνη 1985, σ. 1991, στην οποία κρίθηκε ότι πάσχει από αοριστία η αγωγή αναγνώρισης της αντισυνταγματικότητας διάταξης του Γενικού Κανονισμού Προσωπικού του ΟΤΕ.
[19] Βλέπε σχετικά τις ΠολΠρΑθ 13256/1979, ΕφΑθ 1136/1985 και ΑΠ 31/1990 δημοσιευμένες στο Αρ. Μάνεση – Αντ. Μανιτάκη – Γ. Παπαδημητρίου, Η ‘υπόθεση Ανδρεάδη’ και το οικονομικό Σύνταγμα, Τετράδια Συνταγματικού Δικαίου, Αντ. Σάκκουλας, 1991.
[20] Αρ. Μάνεσης και Αντ. Μανιτάκης, ό.π., σ. 8.
[21] Βλ. Β. Σκουρή – Ευ. Βενιζέλου, ό.π., σ. 56 και για παράδειγμα την απόφαση του ΣτΕ 14/1988 (Ολομ.), ΝοΒ 1988, σ. 811, η οποία απέρριψε αίτηση ακυρώσεως απαγόρευσης λειτουργίας σχολείου από αλλοδαπό εκπαιδευτικό οργανισμό, που έχει ως μοναδικό λόγο ακύρωσης την παραβίαση του άρθρου 16 παρ. 1 Σ.
[22] Με επιφυλάξεις το δέχονται οι Σκουρής – Βενιζέλος, ό.π., σ. 56. Βλέπε σχετικά και ΑΠ 528/1985, ΕλλΔνη 1986, σ. 293 (έλεγχος παρεμπίπτων από πολιτικό δικαστήριο της νομιμότητας και συνταγματικότητας ατομικής διοικητικής πράξης). Βλέπε σχετικά και πιο κάτω.
[23] Βλέπε εκτενέστερα Αντ. Μανιτάκη, «Ιστορικά γνωρίσματα και λογικά προαπαιτούμενα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα», ΤοΣ 2003, σ. 25 [= Τιμητικός τόμος Κ. Μπέη, ό.π., σ. 3122 επ. [3133]).
[24] Τούτο είχε ήδη γίνει δεκτό από τα τέλη του 19ου αιώνα, βλ. ΑΠ 169/1893, Θέμις, Δ΄, (1893), σ. 388, στην οποία είχε απορριφθεί ως “ανυπόστατος” λόγος αναιρέσεως, που στηριζόταν στην παραβίαση του άρθρου 20 του Συντάγματος που προστατεύει το απόρρητο των επιστολών, επειδή είχε το περιεχόμενο της επιστολής ανακοινωθεί από τον παραλήπτη της σε τρίτο πρόσωπο. Για το θέμα ειδικά της συμπερίληψης της παραβίασης του Συντάγματος ως λόγου αναιρέσεως βλ. και την αγόρευση του εισαγγελέα Δ. Τζιβανοπούλου, για την ίδια απόφαση (Θέμις, Δ΄, 1893, σ. 390), καθώς και τον διαφωτιστικό σχολιασμό της αγόρευσης και της απόφασης από τον Γιάννη Δρόσο, Δοκίμιον Ελληνικής Συνταγματικής Θεωρίας, Αντ. Σάκκουλα, 1996, σ. 189-192, όπου και παρατίθενται εκτενή αποσπάσματα από την απόφαση και την αγόρευση. Μεταξύ πλείστων όσων σχετικών αποφάσεων του ΑΠ βλ. ενδεικτικά ΑΠ 926/1979 (Ολομ.), ΕΕΝ 1979,σ. 737. Σχετικά με το ζήτημα του αναιρετικού ελέγχου βλέπε και Σ. Κουκούλη-Σπηλιωτοπούλου, «Δέσμευση των δικαστηρίων από το κοινοτικό δίκαιο και αυτεπάγγελτος αναιρετικός έλεγχος», Δ 26 (1995), σ. 999-1009.
[25]Βλ. Β. Σκουρή – Ευ. Βενιζέλου, ό.π., σ. 53/54. και Κ. Κεραμέως, Ένδικα μέσα, Σάκκουλας, Θεσσαλονίκη, Γ΄ έκδ., 2004, σ. 118.
[26] Βλέπε μεταξύ πολλών την ΕπιτρΑναστΣτΕ 718/1993, Αρμ 1993, σ. 1169.
[27] E. Spiliotopoulos, «Judicial Review of Legislative Acts in Greece», Temple Law Quarterly, 1983, σ. 463 επ. (479).
[28] Ο διάδικος νομιμοποιείται να ασκήσει αγωγή όταν η υπόθεση μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ιδιωτικής διαφοράς και υπάρχει συγκεκριμένο δικαίωμα του ενάγοντος που προσβάλλεται από πράξη ή παράλειψη του εναγομένου. Στην περίπτωση της αιτήσεως ακυρώσεως πράξης ή παράλειψης της διοίκησης ο αιτών πρέπει να έχει έννομο συμφέρον που να αναγνωρίζεται ή προστατεύεται από το νόμο και να θίγεται από την πράξη ή την παράλειψη, E. Spiliotopoulos, ό.π., σ. 479. Στην ακυρωτική δίκη πάντως ο παρεμπίπτων έλεγχος της συνταγματικότητας διάταξης νόμου εντάσσεται και υποτάσσεται στις δικονομικές προϋποθέσεις διαπίστωσης της συνδρομής εννόμου συμφέροντος όπως αυτές καθορίζονται στην ίδια δίκη, βλέπε εκτενώς και ειδικά Γλυκερία Σιούτη, Το έννομο συμφέρον στην Αίτηση Ακυρώσεως, Αθήνα, Αντ. Σάκκουλας, 1998, ιδίως, σ. 33-47.
[29] Βλ. και σε ό,τι αφορά το συγκριτικό δίκαιο τις διαπιστώσεις του M. Fromont,ό.π., σ. 42-44.
[30] Βλέπε χαρακτηριστικά την ΕπιτρΑναστΣτΕ 718/1993, Αρμ 1999, σ. 1169, πρβλ. και ΣτΕ 1476/2004, Ολομ., Ε.Δ.Κ.Α. 2004, σ. 506.
[31] Βλ. σχετικά Β. Σκουρή – Ευ. Βενιζέλου, ό.π., σ. 54 και Π. Γέσιου-Φαλτσή – Αθ. Καΐση, Η πολιτική δίκη σε κίνηση, Ι, Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1985, σ. 28 επ., Π. Γέσιου-Φαλτσή, «Παρέμβαση», σε: Τα ένδικα μέσα μετά τις πρόσφατες τροποποιήσεις του ΚΠολΔ, (επιμ. Ν. Παϊσίδου), Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 1995, σ. 183-184.
[32] ΣτΕ 3118/1996, Τμ. Στ΄, ΤοΣ 1996, σ. 1055 και σχολιασμό της απόφασης από Γλυκερία Σιούτη, ό.π., σ. 191.
[33] ΣτΕ 1357/2000, Τμ. Δ΄, ΤοΣ 2001, σ. 166.
[34] ΣτΕ Ολ. 1314/2001, ΔιΔικ 2002, σ. 657.
[35] Το ζήτημα απασχόλησε πρόσφατα τη νομολογία και τη θεωρία, Βλέπε, βλέπε ΣτΕ 3195/2000, ΔτΑ, 16/2002, σ. 1199 και τα σχόλια των Π. Παραρά, «Η νομολογιακή ερμηνεία του άρθρου 93 παρ. 4 του Συντάγματος. Παρουσίαση της αποφάσεως ΣτΕ 3195/2000», Κ. Γιαννακόπουλος, «Ο αυτεπάγγελτος έλεγχος της (αντι)συνταγματικότητας των νόμων. Σχόλιο στην απόφαση ΣτΕ 3195/2000», Γ. Γεραπετρίτης, «Αυτεπάγγελτος έλεγχος συνταγματικότητας και στην κατ’ αναίρεση δίκη. Σχόλιο στην ΣτΕ 3195/2000», και Κ. Παπανικολάου, «Σχόλιο» υπό την αυτήν απόφαση, σ. 1172-1202.
[36] ΣτΕ 3718/2003, Τμ. Δ΄, ΕΔΔΔ 2004, σ. 524-528.
[37] Ακόμη ΣτΕ Ολομ., 173/1998, ΕΔΔΔ 1998, σ. 296 και ΣτΕ 1521/1992, ΤοΣ 1993, σ. 191: ελέγχεται υποχρεωτικά λόγος αντισυνταγματικότητας που υποβλήθηκε για πρώτη φορά με υπόμνημα δηλαδή απαράδεκτα.
[38] ΣτΕ 106/1991, ΔιΔικ 1992, σ. 1053, (=ΤοΣ, 1991, σ. 146), για το ζήτημα αυτό βλ. και Γλ. Σιούτη, ό.π., σ. 30-35.
[39] ΣτΕ 106/1991, ΤοΣ 1991, σ. 149.
[40] ΣτΕ 1528/2003, Αρμ2003, σ. 1346.
[41] Εκτενέστερα Αντ. Μανιτάκη, Κράτος δικαίου, σ. 87 επ., 128 επ και 340 επ.
[42] Βλέπε εκτενέστερα Γλυκερία Σιούτη, Το τεκμήριο της νομιμότητας των διοικητικών πράξεων, Αντ. Σάκκουλα, 1994, σ. 42-46.
[43] Για το τεκμήριο νομιμότητας βλέπε κυρίως Γλ. Σιούτη, ό.π., σ. 35-37. Βλέπε ωστόσο τις διαφορετικές για το θέμα αυτό απόψεις του Κ. Γιαννακόπουλου, ο οποίος υποστηρίζει ότι με το τεκμήριο συνταγματικότητας εκδηλώνεται βασικά η ίδια νομική λογική που θεμελιώνει και το τεκμήριο της νομιμότητας των διοικητικών πράξεων. Άν γίνει, πάντως, δεκτό, όπως υποστηρίζει ο Γιαννακόπουλος («Ο αυτεπάγγελτος έλεγχος της (αντι)συνταγματικότητας των νόμων. Σχόλιο στην απόφαση ΣτΕ 3195/2000», ΔτΑ, 2002, σ. 1175 επ. [1182-1183]), ότι ο δικαστής κινείται κυρίως στο δίπολο «αντισυνταγματικότητα – μη αντισυνταγματικότητα», δεν καταλαβαίνω πώς ο νομοθέτης υποτάσσεται τελικά στη λογική του δίπολου αντισυνταγματικότητα – συνταγματικότητα που συνεπάγεται μια πιο χαλαρή από αυτήν που υποστηρίζει ο συγγραφέας σχέση νόμου και συντάγματος. Ένα από τα δύο: ή πρόκειται για έλεγχο συνταγματικότητας ή για έλεγχο αντισυνταγματικότητας. Αν συμβαίνει το δεύτερο τότε η σχέση Συντάγματος και νόμου είναι μια σχέση «μη αντίθεσης», και ο νομοθέτης έχει υποχρέωση να ενεργεί απλώς εντός των ορίων του Συντάγματος και να τα παραβιάζει, κάνοντας έτσι χρήση μιας «πρωτογενούς» και όχι παραγώγου, δυνάμει του άρθρου 26 του Συντάγματος «εξουσίας» που έχει (Βλέπε εκτενέστερα Αντ. Μανιτάκη, ΕλληνΣυντΔικ, 2004, σ. 409). Νομοθετεί ενεργώντας «ελεύθερα», με δική του πρωτοβουλία και όχι κατ’ εντολή ή κατ’ επιταγήν, συγκεκριμένων συνταγματικών διατάξεων, εκτός και αν πρόκειται για εκτελεστικούς ή οργανωτικούς του Συντάγματος νόμους. Ασκώντας τη συνταγματική του εξουσία να νομοθετεί, θέτει κανόνες δικαίου και ρυθμίζει σχέσεις, όπως αυτός κρίνει ότι είναι ωφέλιμο και πλέον συμφέρον για το κοινωνικό σύνολο, ο νομοθέτης δεν ενεργεί στο πλαίσιο όρια «διακριτικής ευχέρειας» -όπως συμβαίνει με τη διοίκηση- αλλά στο πλαίσιο μιας πρωτογενούς συνταγματικής εξουσίας, η οποία οριοθετείται κατ΄αρχήν αρνητικά. Ακόμη και όταν νομοθετεί σε εκπλήρωση συνταγματικών διατάξεων σκοπού, όπως συμβαίνει κυρίως με τις συνταγματικές διατάξεις κοινωνικού χαρακτήρα, παιδεία, υγεία, κοινωνική ασφάλιση κ.ά., ή με τις συνταγματικές διατάξεις για το περιβάλλον και πάλι ο νομοθέτης διαθέτει ευρύτατα περιθώρια δράσης και επιλογής πολιτικών ή μέσων, που δεν συγκρίνονται με την διακριτική ευχέρεια της διοίκησης και τις περιορισμένες επιλογές που διαθέτει η ίδια. Από αυτή και μόνο την άποψη το «τεκμήριο συνταγματικότητας των νόμων» συγκρινόμενο με το «τεκμήριο της νομιμότητας», διαθέτει ένα εύρος πολλαπλάσιο και μια ποιότητα διαφορετική. Για τον ίδιο λόγο άλλωστε και ο έλεγχος της συνταγματικότητας με κανόνα αναφοράς το Σύνταγμα είναι κατά κυριολοξία έλεγχος αντισυνταγματικότητας και όχι συνταγματικότητας, έλεγχος μη αντίθεσης σε συνταγματικό κανόνα και όχι έλεγχος συμφωνίας με τον ίδιο, όπως συμβαίνει στον έλεγχο νομιμότητας.
[44] Βλέπε σχετικά, Πρ. Δαγτόγλου, Διοικητικό Δικονομικό Δίκαιο, Αντ. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή, 2004, σ. 114 επ.
[45] Βλέπε Γλ. Σιούτη, ό.π, σ. 165-166.
[46] Βλέπε την αντίθετη άποψη και ως προς αυτό το ζήτημα του Κ. Γιαννακόλουλου, «Προκυρήξεις δημοσίων έργων και παρεμπίπτων έλεγχος των κανονιστικών πράξεων, Σχόλιο στην απόφαση ΣτΕ 1415/2000», ΔτΑ 14/2002, σ. 513 επ. (527-530) και την εκεί παρατιθέμενη σχετική νομολογία (ΣτΕ 1521/1992, ΔιΔικ 1993, σ. 1077), ο οποίος αναγκάζεται ωστόσο να δεχτεί ότι η αυτεπάγγελτη έρευνα του δικαστή της νομιμότητας ενός λόγου συνταγματικότητας προϋποθέτει ότι έχει παραδεκτώς εγερθεί η αίτηση ακυρώσεως και ότι ο αιτών έχει επικαλεστεί παραδεκτώς έστω και έναν λόγο ακυρώσεως. Δεν μας εξηγεί όμως ο συγγραφέας για ποιο λόγο έχει δεχτεί αυτήν την ρωγμή στον κανόνα που έχει διατυπώσει προηγουμένως και αν αυτή η ρωγμή αποτελεί εξαίρεση στο κανόνα. Αν ναι τότε σε ποια γενική αρχή του δικονομίας θεμελιώνεται υποχρέωση παράκαμψης της δικονομικής αξίωσης για δυνατότητα αυτεπάγγελτου παρεμπίπτοντα ελέγχου ενός λόγου συνταγματικότητας ή νομιμότητας και όταν δεν συντρέχουν όροι του παραδεκτού;
[47] Βλέπε επ’ αυτού εκτενέστερα Αντ. Μανιτάκη, ΕλλΣυντΔικ, σ. 454-455.
[48] Αντίθετος και μάλιστα με τρόπο κατηγορηματικό ο Κ. Γιαννακόπουλος, «Ο αυτεπάγγελτος έλεγχος (αντι)συνταγματικότητας των νόμων», ΔτΑ 16/2002, σ. 1193, όπου γράφει: «Ο αυτεπάγγελτος έλεγχος της αντισυνταγματικότητας είναι σε κάθε περίπτωση υποχρεωτικός».
[49] Βλ. Αντώνη Μανιτάκη, «Ιστορικά γνωρίσματα και λογικά προαπαιτούμενα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα», ΤοΣ, 2003, σ. 13-47, του ίδιου, ΕλλΣυντΔικ, τόμος Ι, 2004, σ. 455 επ., του ίδιου, «Τα νομιμοποιητικά θεμέλια της εξουσίας του δικαστή κατά τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων», Εταιρία Νομικών Βορείου Ελλάδος, Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, σ. 15-70. Σημαντική για την γνώση της ιστορίας αλλά και για την αναζήτηση των θεμελίων του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα αποτελεί η μελέτη του αείμνηστου Φ. Βεγλερή, «La Constitution, la Loi et les Tribunaux en Grèce», Annales de la Faculté de Droit de Liège, 1967, σ. 333-377. H μελέτη αυτή, άγνωστη και αναξιοποίητη δυστυχώς στην ελληνική θεωρία, αναζητά και εντοπίζει τις ιδιαιτερότητες του ελληνικού συστήματος του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητα στην Ελλάδα, χωρίς να αναμασά, όπως κάνουν οι περισσότερες μεταγενέστερες, αλλότρια και άσχετα με το ελληνικό σύστημα πρότυπα και δόγματα.
[50] Τη θέση αυτή επιβεβαιώνει με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο μια σχετικά πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου, η ΑΠ 1415/2004 (αδημοσίευτη), η οποία απαντώντας σε ισχυρισμό του αναιρεσείοντος, που είχει προβληθεί το πρώτον με το αναιρετήριο ότι η επίδικη νομοθετική διάταξη που τον αφορούσε και δεν τον «κάλυπτε» ήταν «αντίθετη προς το άρθρο 4 παρ. 1 Σ (ισότητα ενώπιον του νόμου) και ότι προς άρση της ανισότητας έπρεπε δια της αποκαταστατικής μεθέδου να επεκταθεί και σ΄αυτόν», διακήρυξε με σαφήνεια ότι «Τα ως άνω επικαλούμενα δεν μπορούν να θεμελιώσουν λόγο αναιρέσεως από το άρθρο 559 αρ. 1 ΚΠολΔ, προεχόντως διότι ο σχετικός ισχυρισμός, ο οποίος προτείνεται προς συμπλήρωση του ως άνω μοναδικού λόγου της ανακοπής και μάλιστα το πρώτον ενώπιον του Αρείου Πάγου, δεν προβλήθηκε σύμφωνα με τα οριζόμενα στη διάταξη του άρθρου 585 παρ. 2 ΚΠολΔ, ήτοι με την ανακοπή ή με δικόγραφο πρόσθετων λογων ανακοπής, το περιεχόμενο των οποίων και μόνο οριοθετεί το αντικείμενο της δίκης επί της ανακοπής, ακόμη και αν πρόκειται για αιτιάσεις που ανάγονται σε ακυρότητες, οφειλόμενες κατά νόμο σε άλλη αιτία από εκείνη που αρχικά προβλήθηκε με την ανακοπή (ΑΠ 1025/2003).»
[51] Αντίθετος οΚ. Γιαννακόπουλος, ό.π., σ. 1187.
[52] Κ. Γιαννακόπουλος, ό.π., σ. 1179.
[53] Πρ. Δαγτόγλου, ό.π., σ. 103.
[54] Αντίθετος ο Ι. Σαρμάς, Η συνταγματική και διοικητική νομολογία του ΣτΕ, Αντ. Σάκκουλας, 1990, σ. 420.
[55] Βλ. Π. Γέσιου-Φαλτσή, «Η ευθύνη των δικαστών στην Ελλάδα», ΤοΣ 1983, σ. 549 επ. (583 επ.).

Απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας

ΔΕΕ, απόφαση της 19.1.2010, C-555/07, Kücükdeveci

Απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τμήμα μείζονος συνθέσεως)
της 19ης Ιανουαρίου 2010 (*)
Στην υπόθεση C‑555/07,
με αντικείμενο αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 234 ΕΚ, που υπέβαλε το Landesarbeitsgericht Düsseldorf (Γερμανία) με απόφαση της 21ης Νοεμβρίου 2007, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 13 Δεκεμβρίου 2007, στο πλαίσιο της δίκης
Seda Kücükdeveci
κατά
Swedex GmbH & Co. KG,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τμήμα μείζονος συνθέσεως),
Kreuschitz και J. Enegren,
αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 7ης Ιουλίου 2009,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας και της οδηγίας 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία (ΕΕ L 303, σ. 16).
2 Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ της S. Kücükdeveci και του πρώην εργοδότη της, της εταιρίας Swedex GmbH & Co. KG (στο εξής: Swedex), σχετικά με τον υπολογισμό της διάρκειας της προθεσμίας που έπρεπε να είχε τηρηθεί για την καταγγελία της συμβάσεώς της.
Το νομικό πλαίσιο
Η νομοθεσία της Ένωσης
3 Η οδηγία 2000/78 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 13 ΕΚ. Η πρώτη, η τέταρτη και η εικοστή πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας αυτής έχουν ως εξής:
«(1) Κατά το άρθρο 6 της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται στις αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, καθώς και του κράτους δικαίου, αρχές οι οποίες είναι κοινές για όλα τα κράτη μέλη και σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την [Προάσπιση] των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950, και όπως προκύπτουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, ως γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου.
[…]
(4) Η ισότητα ενώπιον του νόμου και η προστασία όλων των ατόμων έναντι των διακρίσεων αποτελεί οικουμενικό δικαίωμα αναγνωρισθέν από την οικουμενική διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για την εξάλειψη κάθε μορφής διάκρισης εις βάρος των γυναικών, τα σύμφωνα των Ηνωμένων Εθνών για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα και για τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα και από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την [Προάσπιση] των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, συμβαλλόμενα μέρη των οποίων είναι όλα τα κράτη μέλη. Η Σύμβαση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας αριθ. 111 απαγορεύει τις διακρίσεις στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας.
[…]
(25) Η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας αποτελεί ουσιώδες στοιχείο για την πραγματοποίηση των στόχων που καθορίζονται στις κατευθυντήριες γραμμές για την απασχόληση και για την ενθάρρυνση της ποικιλομορφίας στην απασχόληση, εντούτοις, η διαφορετική μεταχείριση λόγω ηλικίας μπορεί να δικαιολογείται υπό ορισμένες περιστάσεις και, συνεπώς, απαιτούνται ειδικές διατάξεις οι οποίες μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με την κατάσταση των κρατών μελών. Συνεπώς, ο διαχωρισμός μεταξύ της διαφορετικής μεταχείρισης που δικαιολογείται με βάση θεμιτούς στόχους των πολιτικών απασχόλησης, αγοράς εργασίας και επαγγελματικής κατάρτισης και των απαγορευμένων διακρίσεων είναι ουσιαστικής σημασίας.»
4 Κατά το άρθρο 1 της οδηγίας 2000/78, σκοπός της οδηγίας αυτής είναι η θέσπιση γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας ή πεποιθήσεων, ειδικών αναγκών, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, προκειμένου να υλοποιηθεί η αρχή της ίσης μεταχείρισης στα κράτη μέλη.
5 Το άρθρο 2 της οδηγίας αυτής έχει ως εξής:
«1. Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, η αρχή της ίσης μεταχείρισης σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1.
2. Για τους σκοπούς της παραγράφου 1:
α) συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο,
[…]».
6 Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής διευκρινίζει τα ακόλουθα:
«1. Εντός των ορίων των εξουσιών που απονέμονται στην Κοινότητα, η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται σε όλα τα πρόσωπα, στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, συμπεριλαμβανομένων των δημόσιων φορέων, όσον αφορά:
[…]
γ) τις εργασιακές συνθήκες και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων και των αμοιβών,
[…]».
7 Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78 προβλέπει τα εξής:
«Κατά παρέκκλιση εκ του άρθρου 2, παράγραφος 2, τα κράτη μέλη δύνανται να προβλέπουν ότι η λόγω ηλικίας διαφορετική μεταχείριση δεν συνιστά διάκριση εφόσον δικαιολογείται στο πλαίσιο του εθνικού δικαίου αντικειμενικά και λογικά από έναν θεμιτό στόχο, ιδίως δε από θεμιτούς στόχους της πολιτικής στον τομέα της απασχόλησης, της αγοράς εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης, και εφόσον τα μέσα επίτευξης του στόχου αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
Αυτή η διαφορετική μεταχείριση μπορεί ιδίως να περιλαμβάνει:
α) την καθιέρωση ειδικών συνθηκών για την πρόσβαση στην απασχόληση και την επαγγελματική κατάρτιση, για την απασχόληση και την εργασία, συμπεριλαμβανομένων των όρων απόλυσης και αμοιβής, για τους νέους, τους ηλικιωμένους και τους εργαζομένους που συντηρούν άλλα πρόσωπα, προκειμένου να ευνοείται η επαγγελματική τους ένταξη ή να εξασφαλίζεται η προστασία τους,
β) τον καθορισμό ελάχιστων όρων ηλικίας, επαγγελματικής εμπειρίας ή αρχαιότητας στην απασχόληση για την πρόσβαση στην απασχόληση ή σε ορισμένα πλεονεκτήματα που συνδέονται με την απασχόληση,
γ) τον καθορισμό ανώτατου ορίου ηλικίας για την πρόσληψη, με βάση την απαιτούμενη κατάρτιση για τη συγκεκριμένη θέση εργασίας ή την ανάγκη εύλογης περιόδου απασχόλησης πριν από τη συνταξιοδότηση.»
8 Κατά το άρθρο 18, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78, η μεταφορά της οδηγίας στην έννομη τάξη των κρατών μελών έπρεπε να πραγματοποιηθεί το αργότερο μέχρι τις 2 Δεκεμβρίου 2003. Παρά ταύτα, το δεύτερο εδάφιο του ίδιου αυτού άρθρου ορίζει τα εξής:
«Προκειμένου να ληφθούν υπόψη ειδικοί όροι και εφόσον είναι αναγκαίο, τα κράτη μέλη διαθέτουν τρία επί πλέον έτη, αρχής γενομένης [από] της 2ας Δεκεμβρίου 2003, ήτοι συνολικά 6 έτη, για να θέσουν σε εφαρμογή τις διατάξεις της παρούσας οδηγίας τις σχετικές με τις διακρίσεις λόγω ηλικίας και ειδικών αναγκών. Στην περίπτωση αυτή ενημερώνουν αμέσως την Επιτροπή […]».
9 Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έκανε χρήση της ευχέρειας αυτής, οπότε η μεταφορά των διατάξεων της οδηγίας 2000/78 σχετικά με τις διακρίσεις λόγω ηλικίας και ειδικών αναγκών έπρεπε να έχει συντελεστεί το αργότερο μέχρι τις 2 Δεκεμβρίου 2006.
Η εθνική νομοθεσία
Ο γενικός νόμος περί της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως
10 Τα άρθρα 1, 2 και 10 του γενικού νόμου περί της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως (Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz), της 14ης Αυγούστου 2006 (BGBl. 2006 I, σ. 1897), ο οποίος μετέφερε στο εσωτερικό δίκαιο την οδηγία 2000/78, ορίζουν τα εξής:
«Άρθρο 1 – Σκοπός του νόμου
Σκοπός του παρόντος νόμου είναι να εμποδίσει τη δημιουργία ή να εξασφαλίσει την εξάλειψη κάθε μειονεκτήματος λόγω φυλετικής ή εθνικής καταγωγής, φύλου, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού.
Άρθρο 2 – Πεδίο εφαρμογής
[…]
4) Για τις καταγγελίες ισχύουν αποκλειστικώς οι διατάξεις περί της γενικής προστασίας από την απόλυση και περί της προστασίας ειδικών κατηγοριών εργαζομένων από την απόλυση.
[…]
Άρθρο 10 – Επιτρεπτό της διαφορετικής μεταχείρισης λόγω ηλικίας
Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 8, η λόγω ηλικίας διαφορετική μεταχείριση μπορεί να επιτρέπεται εφόσον είναι αντικειμενική και εύλογη και δικαιολογείται από έναν θεμιτό σκοπό. Τα μέσα με τα οποία μπορεί να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός πρέπει να είναι πρόσφορα και αναγκαία. Αυτή η διαφορετική μεταχείριση μπορεί ιδίως να περιλαμβάνει:
1) την καθιέρωση ειδικών συνθηκών για την πρόσβαση στην απασχόληση και την επαγγελματική κατάρτιση, για την απασχόληση και την εργασία, συμπεριλαμβανομένων των όρων αμοιβής και απόλυσης, για τους νέους, τους ηλικιωμένους και τους εργαζομένους που συντηρούν άλλα πρόσωπα, προκειμένου να ευνοείται η επαγγελματική τους ένταξη ή να εξασφαλίζεται η προστασία τους,
[…]».
Η κανονιστική ρύθμιση που διέπει την προθεσμία καταγγελίας της συμβάσεως.
11 Το άρθρο 622 του γερμανικού αστικού κώδικα (Bürgerliches Gesetzbuch, στο εξής: BGB) προβλέπει τα ακόλουθα:
«1) Η σχέση εργασίας εργάτη ή υπαλλήλου (μισθωτού) μπορεί να καταγγελθεί με προθεσμία τεσσάρων εβδομάδων στις 15 ή την τελευταία ημέρα ενός ημερολογιακού μήνα.
2) Για καταγγελία εκ μέρους του εργοδότη, η προθεσμία καταγγελίας, αν η σχέση εργασίας στην εκμετάλλευση ή την επιχείρηση:
– διήρκεσε δύο έτη, είναι ένας μήνας, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε πέντε έτη, είναι δύο μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε οκτώ έτη, είναι τρεις μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε δέκα έτη, είναι τέσσερις μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε δώδεκα έτη, είναι πέντε μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε δεκαπέντε έτη, είναι έξι μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα,
– διήρκεσε είκοσι έτη, είναι επτά μήνες, λήγουσα την τελευταία ημέρα ημερολογιακού μήνα.
Κατά τον υπολογισμό της διάρκειας της απασχολήσεως δεν λαμβάνονται υπόψη περίοδοι πριν από τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας του εργαζομένου.»
Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα
12 Η S. Kücükdeveci γεννήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1978. Από τις 4 Ιουνίου 1996, ήτοι από την ηλικία των 18 ετών, εργαζόταν στη Swedex.
13 Με έγγραφο της 19ης Δεκεμβρίου 2006, η Swedex απέλυσε την εν λόγω υπάλληλό της από 31 Ιανουαρίου 2007, λαμβανομένης υπόψη της νόμιμης προθεσμίας για την καταγγελία. Η εργοδότρια εταιρία υπολόγισε την προθεσμία καταγγελίας ως εάν η μισθωτή είχε προϋπηρεσία τριών ετών, μολονότι αυτή βρισκόταν στην υπηρεσία της Swedex για δέκα έτη.
14 Η S. Kücükdeveci προσέβαλε την πράξη απόλυσής της ενώπιον του Arbeitsgericht Mönchengladbach (Γερμανία). Ενώπιον του δικαστηρίου αυτού, η S. Kücükdeveci υποστήριξε ότι για την καταγγελία της συμβάσεώς της θα έπρεπε να έχει τηρηθεί προθεσμία τεσσάρων μηνών αρχομένη από τις 31 Δεκεμβρίου 2006, δηλαδή ότι η απόλυσή της θα έπρεπε να ισχύσει από 30 Απριλίου 2007, τούτο δε κατ’ εφαρμογή του άρθρου 622, παράγραφος 2, πρώτο εδάφιο, τέταρτη περίπτωση, του BGB. Η προθεσμία αυτή αντιστοιχεί σε προϋπηρεσία δέκα ετών. Επομένως, οι διάδικοι στη διαφορά της κύριας δίκης είναι δύο ιδιώτες, ήτοι, αφενός, η S. Kücükdeveci και, αφετέρου, η Sweedex.
15 Κατά την S. Kücükdeveci, το άρθρο 622, παράγραφος 2, τελευταία περίοδος, του BGΒ, στο μέτρο που προβλέπει ότι τα χρονικά διαστήματα απασχόλησης που διανύθηκαν πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας δεν λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της προθεσμίας καταγγελίας, συνιστά μέτρο που εισάγει διάκριση λόγω ηλικίας αντίθετη στο δίκαιο της Ένωσης, οπότε πρέπει να μείνει ανεφάρμοστο.
16 Το Landesarbeitsgericht Düsseldorf, που αποφάνθηκε επί της διαφοράς κατ’ έφεση, διαπίστωσε ότι η προθεσμία για τη μεταφορά της οδηγίας 2000/78 είχε παρέλθει κατά την ημερομηνία της απολύσεως. Το εν λόγω δικαστήριο έκρινε επίσης ότι το άρθρο 622 του BGB εισάγει διαφορετική μεταχείριση που συνδέεται ευθέως με την ηλικία και, μολονότι δεν πείστηκε για την αντισυνταγματικότητα της διακρίσεως αυτής, εντούτοις εξέφρασε αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητά της προς το δίκαιο της Ένωσης. Το Landesarbeitsgericht Düsseldorf ερωτά, συναφώς, αν η ενδεχόμενη ύπαρξη ευθείας διάκρισης λόγω ηλικίας πρέπει να εκτιμηθεί υπό το πρίσμα του πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης, όπως φαίνεται να συνάγεται από την απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2005, C‑144/04, Mangold (Συλλογή 2005, σ. I‑9981), ή υπό το πρίσμα της οδηγίας 2000/78. Το δικαστήριο αυτό, αφού τόνισε ότι η επίμαχη εθνική νομοθετική διάταξη είναι σαφής και δεν δύναται, ενδεχομένως, να ερμηνευθεί υπό έννοια σύμφωνη με την εν λόγω οδηγία, ερωτά επίσης εάν, προκειμένου να μπορέσει να μην εφαρμόσει τη διάταξη αυτή σε διαφορά μεταξύ ιδιωτών, υποχρεούται προηγουμένως, προς διασφάλιση της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των πολιτών, να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο ζητώντας του να επιβεβαιώσει την ασυμβατότητα της εν λόγω διάταξης προς το δίκαιο της Ένωσης.
17 Υπό τις συνθήκες αυτές το Landesarbeitsgericht Düsseldorf αποφάσισε να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) α) Παραβιάζει εθνική νομοθετική διάταξη, σύμφωνα με την οποία οι προθεσμίες καταγγελίας που πρέπει να τηρήσει ο εργοδότης παρατείνονται βαθμιαίως καθόσον αυξάνει η διάρκεια της απασχολήσεως, πλην όμως δεν λαμβάνονται υπόψη οι χρονικές περίοδοι απασχολήσεως του εργαζομένου πριν από τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας, την απορρέουσα από το κοινοτικό δίκαιο απαγόρευση της διακρίσεως λόγω ηλικίας, ήτοι το κοινοτικό πρωτογενές δίκαιο ή την οδηγία 2000/78 […];
β) Μπορεί να δικαιολογηθεί το γεγονός ότι ο εργοδότης, σε περίπτωση καταγγελίας της σχέσεως εργασίας νεαρότερων εργαζομένων, υποχρεούται να τηρήσει μόνο μία βασική προθεσμία καταγγελίας από το γεγονός, αφενός, ότι ο εργοδότης αυτός έχει οικονομικό συμφέρον –το οποίο θίγεται από μεγαλύτερες προθεσμίες καταγγελίας– να υφίσταται ελαστικότητα όσον αφορά τη διαχείριση του προσωπικού που απασχολεί και, αφετέρου, ότι οι νεαρότεροι εργαζόμενοι δεν τυγχάνουν της προστασίας αυτής όσον αφορά την υπόσταση της εργασιακής τους σχέσης και τα σχέδιά τους (προστασίας που παρέχεται με τις μεγαλύτερες προθεσμίες καταγγελίας στους μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένους), για παράδειγμα, διότι απαιτείται από αυτούς, ενόψει της ηλικίας τους και/ή των μικρότερων κοινωνικών, οικογενειακών και ιδιωτικών υποχρεώσεών τους, μεγαλύτερη επαγγελματική και προσωπική ελαστικότητα και κινητικότητα;»
2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο ερώτημα 1α και αρνητικής απαντήσεως στο ερώτημα 1β:
Στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, οφείλει το δικαστήριο κράτους μέλους να μην εφαρμόσει τη νομοθετική διάταξη που αντίκειται προδήλως στο κοινοτικό δίκαιο ή οφείλει να λάβει υπόψη την εμπιστοσύνη την οποία έχουν οι ιδιώτες στην εφαρμογή των ισχυόντων εθνικών νόμων, υπό την έννοια ότι το εθνικό δίκαιο δεν θα εφαρμοστεί αφού πρώτα υπάρξει απόφαση του […] Δικαστηρίου για την επίμαχη ή για μία κατ’ ουσίαν όμοια διάταξη;»
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου ερωτήματος
18 Με το πρώτο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί ουσιαστικώς να διευκρινιστεί αν μια εθνική κανονιστική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία προβλέπει ότι τα χρονικά διαστήματα απασχολήσεως που διανύθηκαν πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους του εργαζομένου δεν λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας, συνιστά διαφορετική μεταχείριση λόγω ηλικίας απαγορευόμενη από το δίκαιο της Ένωσης, ιδιαιτέρως δε από το πρωτογενές δίκαιο ή από την οδηγία 2000/78. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί, ειδικότερα, να διευκρινιστεί το ζήτημα αν μια τέτοια κανονιστική ρύθμιση δικαιολογείται από το γεγονός ότι θα έπρεπε να τηρείται μόνο μία βασική προθεσμία καταγγελίας στις περιπτώσεις απολύσεως νέων εργαζομένων, αφενός, για να έχουν οι εργοδότες τη δυνατότητα να διαχειρίζονται το προσωπικό τους με ελαστικότητα, πράγμα που δεν είναι εφικτό όταν ισχύουν μεγαλύτερες προθεσμίες και, αφετέρου, διότι ευλόγως μπορεί να αναμένεται μεγαλύτερη προσωπική και επαγγελματική κινητικότητα από τους νέους εργαζομένους σε σχέση με αυτήν που απαιτείται από τους μεγαλύτερους σε ηλικία.
19 Για να απαντήσει στο εν λόγω ερώτημα, το Δικαστήριο οφείλει, όπως του ζητεί και το αιτούν δικαστήριο, να διευκρινίσει εκ προοιμίου αν το ζήτημα αυτό πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα του πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης ή της οδηγίας 2000/78.
20 Συναφώς, υπενθυμίζεται, καταρχάς, ότι το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξέδωσε, βάσει του άρθρου 13 ΕΚ, την οδηγία 2000/78, η οποία, κατά το Δικαστήριο, δεν καθιερώνει την αρχή της ίσης μεταχείρισης στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, αρχή που πηγάζει από διάφορες διεθνείς πράξεις και από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, αλλά έχει μοναδικό σκοπό τη θέσπιση, όσον αφορά τους εν λόγω τομείς, γενικού πλαισίου για την καταπολέμηση των διακρίσεων που εδράζονται σε διάφορους παράγοντες, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και η ηλικία (βλ. προπαρατεθείσα απόφαση Mangold, σκέψη 74).
21 Το Δικαστήριο αναγνώρισε, στο πλαίσιο αυτό, την ύπαρξη της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας η οποία πρέπει να θεωρηθεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Mangold, σκέψη 75). Η οδηγία 2000/78 συγκεκριμενοποιεί την αρχή αυτή (βλ., κατ’ αναλογία, απόφαση της 8ης Απριλίου 1976, 43/75, Defrenne, Συλλογή τόμος 1976, σ. 175, σκέψη 54).
22 Επισημαίνεται επίσης ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, ΣΕΕ, προβλέπει ότι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει το ίδιο νομικό κύρος με τις Συνθήκες. Κατά το άρθρο 21 του Χάρτη αυτού, «απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω […] ηλικίας».
23 Για να εφαρμοστεί η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας σε μια περίπτωση όπως αυτή της κύριας δίκης, πρέπει επιπλέον η περίπτωση αυτή να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
24 Συναφώς, και σε αντίθεση προς την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 23ης Σεπτεμβρίου 2008, C-427/06, Bartsch (Συλλογή 2008, σ. I-7245), η συμπεριφορά που φέρεται ότι εισάγει διακρίσεις και η οποία βρίσκει έρεισμα, στην υπό κρίση υπόθεση της κύριας δίκης, στην επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση σημειώθηκε μετά την παρέλευση της προθεσμίας που είχε ταχθεί στο ενδιαφερόμενο κράτος μέλος για τη μεταφορά της οδηγίας 2000/78, προθεσμίας η οποία έληξε, όσον αφορά την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στις 2 Δεκεμβρίου 2006.
25 Κατά την ημερομηνία αυτή, το αποτέλεσμα της εν λόγω οδηγίας ήταν να ενταχθεί στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική κανονιστική ρύθμιση που αφορά έναν τομέα διεπόμενο από την εν λόγω οδηγία, ήτοι, εν προκειμένω, τους όρους απολύσεως.
26 Συγκεκριμένα, μια εθνική διάταξη, όπως το άρθρο 622, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του BGB, στο μέτρο που προβλέπει ότι τα χρονικά διαστήματα απασχόλησης που διανύθηκαν πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους του εργαζομένου δεν λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας, επηρεάζει τους όρους απολύσεως των μισθωτών. Ως εκ τούτου, μια τέτοιας φύσεως κανονιστική ρύθμιση πρέπει να θεωρείται ότι θεσπίζει κανόνες σχετικούς με τους όρους απολύσεως.
27 Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι η εξέταση του ζητήματος αν το δίκαιο της Ένωσης απαγορεύει εθνική κανονιστική ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη πρέπει να πραγματοποιηθεί βάσει της γενικής αρχής του δικαίου της Ένωσης που απαγορεύει κάθε διάκριση λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78.
28 Όσον αφορά, ακολούθως, το ζήτημα αν η επίμαχη στην κύρια δίκη κανονιστική ρύθμιση εισάγει διαφορετική μεταχείριση που συνδέεται ευθέως με την ηλικία, υπενθυμίζεται ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78, για τους σκοπούς της οδηγίας αυτής, η «αρχή της ίσης μεταχείρισης» σημαίνει την απουσία άμεσης ή έμμεσης διάκρισης για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1 της οδηγίας αυτής. Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο α΄, της οδηγίας ορίζει ότι για τους σκοπούς της παραγράφου 1 συντρέχει άμεση διάκριση όταν, για έναν από τους λόγους που αναφέρονται στο άρθρο 1, ένα πρόσωπο υφίσταται μεταχείριση λιγότερο ευνοϊκή από αυτήν την οποία υφίσταται, υπέστη ή θα υφίστατο σε ανάλογη κατάσταση ένα άλλο πρόσωπο (βλ. αποφάσεις της 16ης Οκτωβρίου 2007, C-411/05, Palacios de la Villa, Συλλογή 2007, σ. I-8531, σκέψη 50, και της 5ης Μαρτίου 2009, C-388/07, Age Concern England, που δεν έχει ακόμα δημοσιευτεί στη Συλλογή, σκέψη 33).
29 Εν προκειμένω, το άρθρο 622, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του BGB επιφυλάσσει λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση στους μισθωτούς που ανέλαβαν υπηρεσία στον εργοδότη πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας τους. Επομένως, η εν λόγω εθνική κανονιστική ρύθμιση εισάγει διαφορετική μεταχείριση μεταξύ προσώπων που έχουν την ίδια προϋπηρεσία, με κριτήριο την ηλικία κατά την οποία άρχισαν να εργάζονται στην επιχείρηση.
30 Επομένως, στην περίπτωση δύο μισθωτών, αμφοτέρων με προϋπηρεσία 20 ετών, η προθεσμία καταγγελίας της συμβάσεως που πρέπει να τηρείται στην περίπτωση εκείνου ο οποίος ανέλαβε υπηρεσία στην επιχείρηση στην ηλικία των 18 ετών είναι πέντε μήνες ενώ η αντίστοιχη προθεσμία είναι επτά μήνες στην περίπτωση εκείνου ο οποίος άρχισε να εργάζεται στην επιχείρηση στην ηλικία των 25 ετών. Επιπλέον, όπως επισήμανε και ο γενικός εισαγγελέας με το σημείο 36 των προτάσεών του, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική κανονιστική ρύθμιση έχει ως αποτέλεσμα, εν γένει, να περιάγει σε μειονεκτική θέση τους νέους εργαζομένους σε σχέση με τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας, δεδομένου ότι οι πρώτοι μπορούν, όπως εμφαίνεται στην περίπτωση της προσφεύγουσας στην κύρια δίκη, να εξαιρεθούν, παρά την πολυετή τους προϋπηρεσία στην επιχείρηση, από την υπέρ αυτών εφαρμογή της βαθμιαίας αύξησης των προθεσμιών καταγγελίας ανάλογα με τη διάρκεια της σχέσεώς τους εργασίας, αύξησης της οποίας μπορούν να τύχουν, αντιθέτως, εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας με ανάλογη προϋπηρεσία.
31 Κατά συνέπεια, η επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση εισάγει διαφορετική μεταχείριση με κριτήριο την ηλικία.
32 Εν συνεχεία, πρέπει να εξεταστεί αν η διαφορετική αυτή μεταχείριση μπορεί να συνιστά διάκριση απαγορευόμενη από την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78.
33 Συναφώς, το άρθρο 6, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της οδηγίας 2000/78 ορίζει ότι η λόγω ηλικίας διαφορετική μεταχείριση δεν συνιστά διάκριση εφόσον δικαιολογείται στο πλαίσιο του εθνικού δικαίου αντικειμενικά και λογικά από ένα θεμιτό σκοπό, ιδίως δε από θεμιτούς σκοπούς της πολιτικής στον τομέα της απασχόλησης, της αγοράς εργασίας και της επαγγελματικής κατάρτισης, και εφόσον τα μέσα επίτευξης του σκοπού αυτού είναι πρόσφορα και αναγκαία.
34 Τόσο από τις πληροφορίες που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο όσο και από τις διευκρινίσεις που έδωσε η Γερμανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι το άρθρο 622 του BGB προστέθηκε με νόμο του 1926. Ο καθορισμός από τον νόμο αυτόν του ορίου των 25 ετών είναι αποτέλεσμα συμβιβασμού μεταξύ, πρώτον, της τότε κυβέρνησης η οποία επιθυμούσε την κατά τρεις μήνες ομοιόμορφη παράταση της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως των εργαζομένων ηλικίας άνω των 40 ετών, δεύτερον, των υπέρμαχων μιας βαθμιαίας παράτασης της προθεσμίας αυτής για όλους τους εργαζομένους και, τρίτον, των υπέρμαχων μιας βαθμιαίας παράτασης της προθεσμίας χωρίς όμως να λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος προϋπηρεσίας, ο κανόνας δε αυτός είχε σκοπό να απαλλάξει εν μέρει τους εργοδότες από το βάρος των αυξημένων προθεσμιών για τους εργαζομένους ηλικίας κάτω των 25 ετών.
35 Κατά το αιτούν δικαστήριο, το άρθρο 622, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του BGB εκφράζει την εκτίμηση του νομοθέτη ότι οι νέοι εργαζόμενοι αντιδρούν γενικώς ευκολότερα και ταχύτερα στην απώλεια της θέσεως εργασίας τους και ότι μπορεί να απαιτείται από αυτούς μεγαλύτερη ελαστικότητα. Τέλος, μια μικρότερη προθεσμία καταγγελίας για τους νέους εργαζομένους διευκολύνει την πρόσληψή τους καθόσον αυξάνει την ελαστικότητα διαχειρίσεως του προσωπικού.
36 Είναι προφανές ότι σκοποί ανάλογης φύσεως με τους σκοπούς που εξέθεσαν η Γερμανική Κυβέρνηση και το αιτούν δικαστήριο εντάσσονται σε μια πολιτική απασχολήσεως και αγοράς εργασίας, κατά την έννοια του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78.
37 Επιπλέον, πρέπει να εξακριβωθεί, υπό το πρίσμα της εν λόγω διατάξεως, κατά πόσον τα μέσα που εφαρμόστηκαν για την επίτευξη του θεμιτού αυτού σκοπού είναι «πρόσφορα και αναγκαία».
38 Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως κατά την επιλογή των μέτρων που μπορούν να λάβουν προς επίτευξη των σκοπών τους στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής και της πολιτικής απασχολήσεως (βλ. προπαρατεθείσες αποφάσεις Mangold, σκέψη 63, και Palacios de la Villa, σκέψη 68 ).
39 Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι σκοπός της επίμαχης στην κύρια δίκη εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως είναι να προσφέρει στον εργοδότη μεγαλύτερη ελαστικότητα κατά τη διαχείριση του προσωπικού του καθιστώντας λιγότερο επαχθείς τις υποχρεώσεις του εν λόγω εργοδότη όσον αφορά την απόλυση των νέων εργαζομένων, από τους οποίους είναι εύλογο να αναμένεται αυξημένη προσωπική και επαγγελματική κινητικότητα.
40 Ωστόσο, η εν λόγω κανονιστική ρύθμιση δεν είναι πρόσφορη για την επίτευξη του σκοπού αυτού δεδομένου ότι εφαρμόζεται σε όλους τους μισθωτούς που ανέλαβαν υπηρεσία στην επιχείρηση πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας τους, ανεξαρτήτως της ηλικίας που έχουν κατά τον χρόνο απολύσεώς τους.
41 Όσον αφορά τον σκοπό που επεδίωκε ο νομοθέτης κατά τη θέσπιση της επίμαχης στην κύρια δίκη εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως και τον οποίο υπενθύμισε η Γερμανική Κυβέρνηση, σκοπό που έγκειται στην ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων αναλόγως του χρόνου απασχολήσεώς τους στην επιχείρηση, είναι προφανές ότι, δυνάμει της κανονιστικής ρυθμίσεως αυτής, η παράταση της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως αναλόγως της προϋπηρεσίας του μισθωτού αρχίζει με καθυστέρηση για κάθε μισθωτό που ανέλαβε υπηρεσία πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους της ηλικίας του, έστω και αν ο ενδιαφερόμενος έχει μακρά προϋπηρεσία στην επιχείρηση αυτή κατά τον χρόνο απολύσεώς του. Συνεπώς, η εν λόγω εθνική κανονιστική ρύθμιση δεν μπορεί να θεωρείται ικανή να επιτύχει τον φερόμενο ως επιδιωκόμενο σκοπό.
42 Προστίθεται ότι, όπως υπενθυμίζει και το αιτούν δικαστήριο, η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική κανονιστική ρύθμιση θίγει τους νέους μισθωτούς κατά τρόπο άνισο, υπό την έννοια ότι πλήττει τους νέους οι οποίοι, χωρίς επαγγελματική κατάρτιση ή μετά σύντομη μόνο επαγγελματική κατάρτιση, αρχίζουν νωρίς την επαγγελματική τους απασχόληση και όχι εκείνους οι οποίοι, μετά από μακράς διάρκειας κατάρτιση, αρχίζουν να εργάζονται αργότερα.
43 Από το σύνολο των εκτιμήσεων αυτών προκύπτει ότι στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, έχει την έννοια ότι απαγορεύει εθνική κανονιστική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία προβλέπει ότι τα χρονικά διαστήματα απασχόλησης που διανύθηκαν πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους ηλικίας του εργαζομένου δεν λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας.
Επί του δεύτερου ερωτήματος
44 Με το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, στην περίπτωση που επιλαμβάνεται υποθέσεως μεταξύ ιδιωτών και προκειμένου να μην εφαρμόσει εθνική κανονιστική ρύθμιση που κρίνει ότι αντίκειται στο δίκαιο της Ένωσης, υποχρεούται προηγουμένως, προς διασφάλιση της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των πολιτών, να υποβάλει ερώτημα στο Δικαστήριο βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ ζητώντας του να επιβεβαιώσει την ασυμβατότητα της εν λόγω ρυθμίσεως προς το δίκαιο της Ένωσης.
45 Όσον αφορά, πρώτον, την αποστολή που έχει ο εθνικός δικαστής οσάκις καλείται να επιλύσει διαφορά μεταξύ ιδιωτών στην οποία η επίμαχη εθνική κανονιστική ρύθμιση αντιβαίνει προφανώς στο δίκαιο της Ένωσης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι στα εθνικά δικαστήρια απόκειται να διασφαλίζουν τη νομική προστασία που παρέχουν στους πολίτες οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και να κατοχυρώνουν το πλήρες αποτέλεσμα αυτών (βλ., συναφώς, αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 2004, C-397/01 έως C-403/01, Pfeiffer κ.λπ., Συλλογή 2004, σ. I‑8835, σκέψη 111, καθώς και της 15ης Απριλίου 2008, C‑268/06, Impact, Συλλογή 2008, σ. I‑2483, σκέψη 42).
46 Συναφώς, όσον αφορά διαφορά μεταξύ ιδιωτών, το Δικαστήριο έχει κρίνει παγίως ότι μια οδηγία, αυτή καθαυτή, δεν γεννά υποχρεώσεις εις βάρος ιδιώτη και επομένως δεν μπορεί να γίνει επίκλησή της κατ’ αυτού (βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 1986, 152/84, Marshall, Συλλογή 1986, σ. 723, σκέψη 48, της 14ης Ιουλίου 1994, C‑91/92, Faccini Dori, Συλλογή 1994, σ. I‑3325, σκέψη 20, καθώς και προπαρατεθείσα απόφαση Pfeiffer κ.λπ., σκέψη 108).
47 Εντούτοις, η απορρέουσα από οδηγία υποχρέωση των κρατών μελών να επιτύχουν το αποτέλεσμα που η οδηγία αυτή προβλέπει, καθώς και το καθήκον τους να λαμβάνουν όλα τα γενικά ή ειδικά μέτρα που μπορούν να διασφαλίσουν την εκπλήρωση της υποχρεώσεως αυτής ισχύουν για όλες τις εθνικές αρχές των κρατών αυτών, περιλαμβανομένων, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, των δικαστικών αρχών (βλ. μεταξύ άλλων, συναφώς, αποφάσεις της 10ης Απριλίου 1984, 14/83, von Colson και Kamann, Συλλογή 1984, σ. 1891, σκέψη 26, της 13ης Νοεμβρίου 1990, C‑106/89, Marleasing, Συλλογή 1990, σ. I‑4135, σκέψη 8· προπαρατεθείσα απόφαση Faccini Dori, σκέψη 26· απόφαση της 18ης Δεκεμβρίου 1997, C‑129/96, Inter-Environnement Wallonie, Συλλογή 1997, σ. I‑7411, σκέψη 40· προπαρατεθείσα απόφαση Pfeiffer κ.λπ., σκέψη 110, καθώς και απόφαση της 23ης Απριλίου 2009, C‑378/07 έως C‑380/07, Αγγελιδάκη κ.λπ., που δεν έχει ακόμα δημοσιευτεί στη Συλλογή, σκέψη 106).
48 Εξ αυτού έπεται ότι, εφαρμόζοντας το εσωτερικό δίκαιο, ο καλούμενος να το ερμηνεύσει εθνικός δικαστής οφείλει να το πράξει στον μέγιστο δυνατό βαθμό υπό το πρίσμα του γράμματος και του σκοπού της οδηγίας αυτής, ώστε να επιτευχθεί το επιδιωκόμενο με αυτήν αποτέλεσμα, συμμορφούμενος έτσι προς το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσες αποφάσεις von Colson και Kamann, σκέψη 26, Marleasing, σκέψη 8, Faccini Dori, σκέψη 26, καθώς και Pfeiffer κ.λπ., σκέψη 113). Η επιταγή περί σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου είναι εγγενής στο σύστημα της Συνθήκης, καθόσον επιτρέπει στο εθνικό δικαστήριο να εξασφαλίζει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου της Ένωσης όταν εκδίδει απόφαση επί εκκρεμούς ενώπιόν του διαφοράς (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Pfeiffer κ.λπ., σκέψη 114).
49 Εντούτοις, κατά το αιτούν δικαστήριο, λόγω της σαφήνειας και της ακρίβειάς του, το άρθρο 622, παράγραφος 2, δεύτερο εδάφιο, του BGB δεν επιδέχεται ερμηνεία σύμφωνη με την οδηγία 2000/78.
50 Συναφώς, υπενθυμίζεται, αφενός, ότι, όπως εκτέθηκε και στη σκέψη 20 της παρούσας αποφάσεως, η οδηγία 2000/78 απλώς συγκεκριμενοποιεί, χωρίς να καθιερώνει, την αρχή της ίσης μεταχειρίσεως στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας και, αφετέρου, ότι η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας αποτελεί γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης στο μέτρο που συνιστά ειδική εφαρμογή της γενικής αρχής της ίσης μεταχειρίσεως (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Mangold, σκέψεις 74 έως 76).
51 Υπό τις συνθήκες αυτές, εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο, που επιλαμβάνεται μιας διαφοράς που αφορά την αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, να διασφαλίζει, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, την έννομη προστασία που απορρέει για τους ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης και να εγγυάται την πλήρη αποτελεσματικότητα του δικαίου αυτού, μην εφαρμόζοντας οποιαδήποτε διάταξη της εθνικής κανονιστικής ρύθμισης που είναι αντίθετη προς την εν λόγω αρχή (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Mangold, σκέψη 77).
52 Όσον αφορά, δεύτερον, το καθήκον που έχει ο εθνικός δικαστής, επιλαμβανόμενος μιας διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, να υποβάλει προηγουμένως στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα με αντικείμενο την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης προκειμένου να έχει τη δυνατότητα να μην εφαρμόσει διάταξη του εθνικού δικαίου που κρίνει ότι είναι αντίθετη προς το δίκαιο της Ένωσης, επισημαίνεται ότι από την αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι αυτή η πτυχή του ερωτήματος αιτιολογείται από το γεγονός ότι, δυνάμει του εθνικού δικαίου, το αιτούν δικαστήριο δύναται να μην εφαρμόσει ισχύουσα διάταξη της εθνικής νομοθεσίας μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η εν λόγω διάταξη έχει προηγουμένως κηρυχθεί αντισυνταγματική από το Bundesverfassungsgericht (Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο).
53 Συναφώς, τονίζεται ότι η ανάγκη να διασφαλιστεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, συνεπάγεται ότι ο εθνικός δικαστής υποχρεούται να μην εφαρμόσει εθνική διάταξη εμπίπτουσα στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης την οποία κρίνει ασύμβατη προς την εν λόγω αρχή, μη δυνάμενος να την ερμηνεύσει κατά τρόπο σύμφωνο με την αρχή αυτή, χωρίς ούτε να εξαναγκάζεται ούτε να εμποδίζεται να υποβάλει προηγουμένως στο Δικαστήριο αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως.
54 Επομένως, η ευχέρεια που παρέχει στον εθνικό δικαστή το άρθρο 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, να ζητήσει από το Δικαστήριο τη μέσω προδικαστικής αποφάσεως ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης πριν αποκλείσει την εφαρμογή εθνικής διατάξεως αντίθετης προς το δίκαιο αυτό δεν μπορεί, εντούτοις, να μετατρέπεται σε υποχρέωση για τον λόγο ότι το εθνικό δίκαιο δεν παρέχει στον εν λόγω δικαστή τη δυνατότητα να μην εφαρμόσει εθνική διάταξη την οποία κρίνει αντίθετη προς το Σύνταγμα παρά μόνο στην περίπτωση κατά την οποία η διάταξη αυτή έχει κηρυχθεί προηγουμένως αντισυνταγματική από το συνταγματικό δικαστήριο. Συγκεκριμένα, δυνάμει της αρχής της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης, της οποίας απολαύει και η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, αντίθετη εθνική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτουσα στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης δεν πρέπει να εφαρμόζεται (βλ., συναφώς, προπαρατεθείσα απόφαση Mangold, σκέψη 77).
55 Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι ο εθνικός δικαστής, οσάκις επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, δεν υποχρεούται αλλά έχει απλώς την ευχέρεια να υποβάλει στο Δικαστήριο αίτηση εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως σχετικά με την ερμηνεία της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, πριν αποκλείσει την εφαρμογή διατάξεως της εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως η οποία κρίνεται αντίθετη προς την αρχή αυτή. Ο προαιρετικός χαρακτήρας της υποβολής προδικαστικού ερωτήματος είναι ανεξάρτητος από τους όρους υπό τους οποίους ο εθνικός δικαστής υποχρεούται, βάσει του εθνικού δικαίου, να μην εφαρμόζει εθνική διάταξη την οποία κρίνει αντισυνταγματική.
56 Βάσει των προεκτεθέντων, η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο δεύτερο ερώτημα είναι ότι απόκειται στον εθνικό δικαστή, οσάκις επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, να διασφαλίζει την τήρηση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, μην εφαρμόζοντας, εφόσον παρίσταται ανάγκη, οποιαδήποτε αντίθετη διάταξη της εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως, ανεξαρτήτως της αποφάσεώς του να κάνει χρήση της δυνατότητας που έχει, στις περιπτώσεις του άρθρου 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, να υποβάλει στο Δικαστήριο προδικαστικό ερώτημα σχετικό με την ερμηνεία της αρχής αυτής.
Επί των δικαστικών εξόδων
57 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τμήμα μείζονος συνθέσεως) αποφαίνεται:
1) Το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα η αρχή της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78/ΕΚ του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2000, για τη διαμόρφωση γενικού πλαισίου για την ίση μεταχείριση στην απασχόληση και την εργασία, έχει την έννοια ότι απαγορεύει εθνική κανονιστική ρύθμιση, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία προβλέπει ότι τα χρονικά διαστήματα απασχόλησης που διανύθηκαν πριν τη συμπλήρωση του 25ου έτους ηλικίας του εργαζομένου δεν λαμβάνονται υπόψη για τον υπολογισμό της προθεσμίας καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας.
2) Απόκειται στον εθνικό δικαστή, οσάκις επιλαμβάνεται διαφοράς μεταξύ ιδιωτών, να διασφαλίζει την τήρηση της αρχής της απαγορεύσεως των διακρίσεων λόγω ηλικίας, όπως η αρχή αυτή συγκεκριμενοποιείται με την οδηγία 2000/78, μην εφαρμόζοντας, εφόσον παρίσταται ανάγκη, οποιαδήποτε αντίθετη διάταξη της εθνικής κανονιστικής ρυθμίσεως, ανεξαρτήτως της αποφάσεώς του να κάνει χρήση της δυνατότητας που έχει, στις περιπτώσεις του άρθρου 267, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ, να υποβάλει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης προδικαστικό ερώτημα σχετικό με την ερμηνεία της αρχής αυτής.
(υπογραφές)

* Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική

Η ατυχής νομοθετική τροποποίηση της διαδικασίας επιλογής των Προεδρείων των Ανωτάτων Δικαστηρίων

Αντώνης Μανιτάκης, Kαθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ

Η ατυχής νομοθετική τροποποίηση της διαδικασίας επιλογής των Προεδρείων των Ανωτάτων Δικαστηρίων
Όταν ο κοινός νομοθέτης αγνοώντας τη βούληση του αναθεωρητικού επιχειρεί να τον υποκαταστήσει
1. Τουλάχιστον ως ατυχής θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η πρόσφατη νομοθετική πρωτοβουλία του Υπουργού Δικαιοσύνης, με την οποία τροποποιήθηκε η διαδικασία επιλογής των Προέδρων και Αντιπροέδρων των Ανωτάτων δικαστηρίων, που καθόριζε η παράγραφος 3 του άρθρου 49 του Οργανισμού Δικαστηρίων και Κατάστασης Δικαστικών Λειτουργών. Και τούτο, όχι μόνον διότι η σχετική νομοθετική τροποποίηση ήγειρε από την αρχή σοβαρά ζητήματα αντισυνταγματικότητας, αλλά κυρίως διότι αποδοκιμάστηκε πολιτικά και συνταγματικά από το ίδιο το όργανο το οποίο είχε κληθεί να θεραπεύσει τις αδυναμίες της προηγούμενης ρύθμισης αντικαθιστώντας τη μονομερή κυβερνητική επιλογή από την παρεμβολή μιας πρόσθετης συναινετικής-διακομματικής ‘προεπιλογής’ οργάνου της Βουλής. Πράγματι, το όργανο που έπρεπε σύμφωνα με το νόμο να πραγματώσει και να δικαιώσει τη νομοθετική πρωτοβουλία, δηλαδή η Διάσκεψη των Προέδρων, δεν κατάφερε, παραδόξως, πέρα από κάθε προσδοκία, να συναινέσει στη διατύπωση ‘συναινετικής γνώμης’ προς τον Υπουργό, όπως απαιτούσε ο νόμος και ευελπιστούσε ο νομοθέτης. Τούτο συνέβη, διότι σύμπασα η Αντιπολίτευση θεώρησε τη νομοθετική τροποποίηση της συνταγματικής διαδικασίας επιλογής των επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, αντισυνταγματική.
Η παταγώδης αυτή αποτυχία της πρώτης εφαρμογής του νόμου κατέστησε τη νέα διαδικασία επιλογής στην πράξη ανενεργό και έπληξε ανεπανόρθωτα τη νομιμοποιητική δύναμη και, τελικά, το ίδιο το κύρος του νόμου. Υπονόμευσε εξ αυτού του λόγου και την μελλοντική εφαρμογή του, η οποία καθίσταται πλέον προβληματική.
2. Με το άρθρο 1 του νόμου 3841/2010 προβλέφθηκε, πριν από την τελική εισήγηση του αρμόδιου υπουργού και πριν τη σχετική απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου και την έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος, η διατύπωση γνώμης από τη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής επί ενός καταλόγου υποψηφίων που προτείνονται από τον Υπουργό, η οποία όμως δεν δεσμεύει τον Υπουργό στην εισήγησή του. Η παρεμβολή ενός ‘οργάνου’ της Βουλής στη συνταγματικά προβλεπόμενη και ρυθμιζόμενη διαδικασία επιλογής από την εκτελεστική εξουσία του Προεδρείου των Ανωτάτων Δικαστηρίων της χώρας, καθιστά τη διοικητική διαδικασία επιλογής από απλή σύνθετη και καθιερώνει μια ‘χαλαρή’ μορφή διασταύρωσης των εξουσιών –νομοθετικής και δικαστικής εξουσίας–, χωρίς αυτή να προβλέπεται ή να υπονοείται από το Σύνταγμα. Και πάντως είναι αμφίβολο –και εν πάση περιπτώσει είναι ερευνητέον– αν είναι συνταγματικά επιτρεπτή.
Οι αμφιβολίες ως προς τη συνταγματικότητα του νομοθετικού εγχειρήματος ενισχύονται, πάντως, και από το γεγονός ότι ο κοινός νομοθέτης ενεργεί αγνοώντας και την πρόσφατη βούληση του αναθεωρητικού νομοθέτη, ο οποίος απέρριψε κάθε ιδέα αναθεώρησης της σχετικής συνταγματικής πρόβλεψης της παραγράφου 5 του άρθρου 90, παρόλο που την είχε συμπεριλάβει στις αναθεωρητέες διατάξεις και είχαν υποβληθεί ποικίλες προτάσεις για την αναθεώρησή της. (Βλέπε σχετικά την εισήγηση του Γενικού Εισηγητή της πλειοψηφίας Ευάγγελου Βενιζέλου στην Ολομέλεια της Αναθεωρητικής Βουλής σε Ευάγγελος Βενιζέλος, Η Αναθεώρηση του Συντάγματος: Συνολικό σχέδιο για την Ελλάδα του 21ου αιώνα, Συναινετική αναθεώρηση, ΙΙ, Αντ. Σάκκουλας, 1998, σ. 147 και 205). Στην πρόταση Αναθεώρησης των βουλευτών του ΠΑΣΟΚ που κατατέθηκε στη Βουλή το 1997, η αρμοδιότητα προεπιλογής των προσώπων από τα οποία το Υπουργικό Συμβούλιο θα έκανε την επιλογή των Προέδρων και των Αντιπροέδρων είχε ανατεθεί στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο. Παρόμοια πρόταση αναθεώρησης είχε κάνει και η Ν.Δ. Αλλά και οι άλλες προτάσεις κινούνταν προς την ίδια κατεύθυνση και οι περισσότερες συνέκλιναν στην ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας προεπιλογής στην Ολομέλεια των Ανωτάτων Δικαστηρίων (Βλέπε και Ι.Μ. Βαρβιτσιώτη, Η Ελλάδα μπροστά στο 2000, Ένα νέο συνταγματικό πλαίσιο, Αντ. Σάκκουλας, 1998, σ. 209). Βασικός άξονας όλων σχεδόν των προτάσεων ήταν ο σεβασμός του συνταγματικού κανόνα της «εσωτερικής», δια του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου, αποκλειστικά, κρίσης και αξιολόγησης της ικανότητας των δικαστικών λειτουργών για τις «προαγωγές, τοποθετήσεις τους» κλπ. Κανόνας που καθιερώνεται στο άρθρο 90 παρ. 1 Σ.
Ο νόμος 3841/2010 με το άρθρο 1 αγνόησε όλες αυτές τις προτάσεις και τελικά τη βούληση του αναθεωρητικού νομοθέτη, ο οποίος είχε καταλήξει μετά από συζήτηση να μη πειράξει τη σχετική διάταξη του Συντάγματος του 1975. Είναι αλήθεια ότι ο εφαρμοστής ή ερμηνευτής του Συντάγματος δεν είναι υποχρεωμένος να ακολουθεί την ιστορική ερμηνεία αναζητώντας, πάση θυσία, τη βούληση του ιστορικού νομοθέτη. Όταν όμως απομακρύνεται ή αποκλίνει από αυτήν, θα πρέπει να στηρίζεται, τουλάχιστον, σε μια άλλη ερμηνευτική μέθοδο, π.χ. στη συστηματική ερμηνεία, που να είναι πειστική και λογικά θεμελιωμένη, κάτι που δεν φαίνεται να έκανε στην προκειμένη περίπτωση ο εφαρμοστής του άρθρου 90 παρ. 5.
Δεν αγνόησε όμως μόνον τη βούληση του αναθεωρητικού ο κοινός νομοθέτης, ανάλογη και μάλιστα απερίφραστη αυτή τη φορά περιφρόνηση έδειξε ο Υπουργός Δικαιοσύνης και προς τη γνώμη της Διοικητικής Ολομέλειας του Συμβουλίου Επικρατείας, το οποίο όταν κλήθηκε από τον ίδιο τον Υπουργό να εκφέρει γνώμη κατέληξε με μεγάλη πλειοψηφία στην αντισυνταγματικότητα του νόμου. (Βλέπε Πρακτικό της Διοικητικής Ολομέλειας 2/2010). Η δημοσίευση της «απόφασης-γνώμης» συνάντησε απαξιωτικούς, δυστυχώς, χαρακτηρισμούς του Υπουργού της Δικαιοσύνης.
Πάντως, ανεξάρτητα από τις κρίσεις νομοθετικής πολιτικής που θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς σχετικά με τη σκοπιμότητα και τη θεσμική χρησιμότητα ή λειτουργικότητα της νομοθετικής πρωτοβουλίας του Υπουργού Δικαιοσύνης, εκείνο που παραμένει και υπονομεύει το κύρος του νόμου είναι η ένσταση της αντισυνταγματικότητας, που προέβαλε η Διοικητική Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας και ακολούθησαν τα κόμματα της Αντιπολίτευσης στη Διάσκεψη των Προέδρων.
Είναι ανάγκη, επομένως, να διερευνηθούν διεξοδικά οι λόγοι της αντισυνταγματικότητας, διότι μαζί της δοκιμάζεται η ερμηνευτική μέθοδος, που αρμόζει στις συνταγματικές διατάξεις που θεσπίζουν δικαιοκρατικές εγγυήσεις και μάλιστα ειδικά υπέρ της ανεξαρτησίας των δικαστικών λειτουργών, καθώς και η δυνατότητα εφαρμογής στη συγκεκριμένη περίπτωση της αρχής της διάκρισης των εξουσιών σε συνάρτηση με την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Μια συνάντηση συνταγματικών αρχών που δεν μπορεί να αποφευχθεί.
Οι λόγοι αντισυνταγματικότητας της νέας διαδικασίας επιλογής των Προεδρείων των Ανωτάτων Δικαστηρίων
3. Είναι προφανές, και αυτό συνάγεται εύκολα τόσο από την αιτιολογική έκθεση όσο και από τη λογική του νόμου, ότι απώτερος σκοπός του είναι να διασφαλίσει επιλογή της δικαστικής ηγεσίας που να συναντά τη μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση της ‘πολιτικής’ εξουσίας, μέσα από μια διαδικασία που διέπεται από την αρχή της διαφάνειας και του δημόσιου ελέγχου. Παράλληλα, πιστεύεται ότι η διαδικασία αυτή φέρει από μόνη της τα εχέγγυα της αντικειμενικής και αξιοκρατικής αξιολόγησης. Ο σκοπός είναι θεμιτός. Το ερώτημα είναι αν η διαδικασία ανταποκρίνεται πράγματι στον σκοπό και αν διαδικασία και σκοπός εναρμονίζονται με τη θεμελιώδη δικαιοκρατική εγγύηση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, που διέπει την οργάνωση της δικαστικής εξουσίας και τις προαγωγές των δικαστικών λειτουργών.
Θα πρέπει κατ’ αρχήν να διευκρινιστούν τα όρια της διαπλαστικής εξουσίας του νομοθέτη στην προκειμένη περίπτωση. Ο νόμος για την οργάνωση των δικαστηρίων και άρα και η επίμαχη τροποποίηση αποτελεί νόμο ‘οργανικό’ του Συντάγματος και όχι εκτελεστικό, όπως λέγεται, δηλαδή νόμο που είναι οργανικά, αναπόσπαστα, δεμένος με την οργάνωση και λειτουργία του θεσμού και δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς να αντικατασταθεί. Τέτοιος είναι και ο νόμος που προβλέπεται από την παράγραφο 5 του άρθρου 90 του Συντάγματος και αφορά «τις προαγωγές στις θέσεις του προέδρου, και του αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας, του Αρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου», που «ενεργούνται … με επιλογή μεταξύ των μελών του αντίστοιχου ανωτάτου δικαστηρίου, όπως νόμος ορίζει». Πρόκειται άρα για νόμο οργανικό του Συντάγματος, συνυφασμένο, ταυτισμένο με την οργάνωση και διαδικασία του θεσμού της ‘επιλογής’ της ηγεσίας, όπως την καθορίζει το ίδιο το Σύνταγμα και από την οποία ο οργανικός νόμος δεν μπορεί να αποστεί ούτε να τη θίξει. Άλλωστε η επιφύλαξη ‘όπως νόμος ορίζει’ αναφέρεται και δεν μπορεί παρά να αναφέρεται αποκλειστικά και μόνο στα κριτήρια, ουσιαστικά και τυπικά της επιλογής και όχι στη διαδικασία που ορίζεται κατά βάση από το Σύνταγμα. Μόνον τις τεχνικές ή τυπικές λεπτομέρειες εφαρμογής της όλης διαδικασίας –μεταξύ των οποίων είναι και οι προθεσμίες– μπορεί να διαπλάσει ο οργανικός νομοθέτης. Η διαπλαστική ευχέρειά του είναι άρα εδώ περιορισμένη και σαφώς οριοθετημένη. Και πάντως δεν είναι τόσο ευρεία ούτε τόσο δημιουργική όσο η εξουσία που αντλεί ο νομοθέτης από τις επιφυλάξεις του νόμου, που προβλέπονται για την οργάνωση και άσκηση των ατομικών δικαιωμάτων, τους καλούμενους κατά κυριολεξία ‘εκτελεστικούς νόμους’ του Συντάγματος. Όταν ενεργεί στο πλαίσιο της εξουσίας που του παρέχει μια επιφύλαξη του νόμου, ο νομοθέτης έχει ευρύτατη ευχέρεια να ‘ρυθμίζει’ την άσκηση ενός δικαιώματος, αρκεί να μην θίγει τον πυρήνα του, να μην δημιουργεί ανισότητες και να θεσπίζει ρύθμιση που να συνάπτεται με τον σκοπό του νόμου. Αντίθετα, στους οργανικούς του Συντάγματος νόμους ο κοινός νομοθέτης περιορίζεται στο να ρυθμίζει την οργάνωση της λειτουργίας ενός συνταγματικού θεσμού, όπως κατά βάση οργανώνεται από το ίδιο το Σύνταγμα χωρίς να μπορεί να προσθέσει ή να αφαιρέσει τι. Αυτή είναι η πρώτη υποθήκη της περιορισμένης διαπλαστικής εξουσίας του νομοθέτη.
4. Ο οργανικός νόμος εξάλλου της παραγράφου 5 του άρθρου 90 φέρει και μια άλλη υποθήκη, είναι ένα νόμος που εξειδικεύει και ενεργοποιεί μια συνταγματική διαδικασία, η οποία είναι ειδική και μάλιστα εξαιρετική σε σχέση με τη διαδικασία που διέπει τις προαγωγές όλων των άλλων δικαστικών λειτουργών, που οργανώνονται από το ίδιο άρθρο. Η διάταξη της παραγράφου 5 καθιερώνει άρα μία εδική και ρητή απόκλιση από τον γενικό κανόνα του άρθρου 90 και ως τέτοια θα πρέπει να ερμηνεύεται στενά. Αυτή είναι η δεύτερη ερμηνευτική υποθήκη.
Η ειδική αυτή συνταγματική διάταξη θα πρέπει να ερμηνεύεται στενά και για έναν επί πλέον λόγο: καθιερώνει με την παρεμβολή της εκτελεστικής εξουσίας και ειδικά του Υπουργικού Συμβουλίου στις προαγωγές σε θέσεις προέδρου και αντιπροέδρου των Ανωτάτων Δικαστηρίων, μία απόκλιση από τη συνταγματική αρχή της διάκρισης των εξουσιών, εισάγοντας μια μορφή διασταύρωσης της εκτελεστικής με τη δικαστική εξουσία. Από τη θεμελιώδη συνταγματική αρχή της διάκρισης των εξουσιών συνάγεται ο ερμηνευτικός κανόνας ότι κάθε μορφή διασταύρωσης των εξουσιών, που δεν καθιερώνεται από το Σύνταγμα, είναι μεν επιτρεπτή και πάντως δεν αποκλείεται, πρέπει όμως να αντιμετωπίζεται ως απόκλιση και να ερμηνεύεται περιοριστικά. Ο κοινός νομοθέτης έχει μεν την εξουσία να επιβάλει νομοθετικά μιας μορφής διασταύρωση των εξουσιών, μόνον όμως όταν δεν αποκλείεται από το ίδιο το Σύνταγμα ή όταν το Σύνταγμα δεν την οργανώνει το ίδιο με τρόπο ειδικό, όπως συμβαίνει στην προκειμένη περίπτωση με το άρθρο 90 παρ. 5. Αυτή είναι η τρίτη ερμηνευτική υποθήκη του άρθρου.
5. Έτσι, αν ερμηνευτεί υπό αυτό το πρίσμα και ειδικά υπό το φως της αρχής της διάκρισης των εξουσιών, η επίμαχη νομοθετική τροποποίηση δύσκολα βγαίνει αλώβητη από τη δοκιμασία του ελέγχου της συνταγματικότητας.
Πρώτον, διότι το άρθρο 1 του νόμου 3841/2010 τροποποιεί τη συνταγματική διαδικασία επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης καθιερώνοντας ένα νέο στάδιο και παρεμβάλλοντας ένα νέο όργανο, τη Διάσκεψη των Προέδρων. Η διοικητική διαδικασία από απλή γίνεται σύνθετη. Στην διαδικασία επιλογής συμπράττει και η Βουλή δια μέσου ενός ‘οργάνου’ της, της Διάσκεψης των Προέδρων, προεπιλέγοντας έναν αριθμό υποψηφίων από αυτόν που έχει ήδη επιλέξει αρχικά ο Υπουργός.
Υποστηρίζεται ότι η παρεμβολή της Βουλής δεν αλλοιώνει τη διαδικασία που ορίζει το Σύνταγμα στην παράγραφο 5 του άρθρου 90, αφού η Βουλή δεν ασκεί στην προκειμένη περίπτωση αποφασιστική αρμοδιότητα, αλλά μόνον γνωμοδοτική και μάλιστα μη δεσμευτική για τον Υπουργό και το Υπουργικό Συμβούλιο. Το επιχείρημα είναι ασθενές, διότι το κρίσιμο νομικό ζήτημα δεν είναι αν η παρεμβολή της Βουλής με τη διατύπωση γνώμης από τη Διάσκεψη των Προέδρων είναι δεσμευτική ή μη για τον Υπουργό, αλλά αν η νέα διαδικασία με παρέμβαση οργάνου της Βουλής αλλοιώνει ή όχι την καθορισμένη από το Σύνταγμα διαδικασία ανάθεσης αποκλειστικά στον Υπουργό και στο Υπουργικό Συμβούλιο της ευθύνης επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Το Υπουργικό Συμβούλιο εξοπλίζεται από το Σύνταγμα μόνον αυτό με αρμοδιότητα επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης.
Την αρμοδιότητά του την ασκεί κατά ρητή και ειδική συνταγματική επιταγή μόνο του και δεν δύναται ούτε να την αποποιηθεί ούτε να τη μοιραστεί με άλλο όργανο χωρίς συνταγματική αναθεώρηση. Η ακολουθητέα διαδικασία είναι υποχρεωτική για τον Υπουργό και το Υπουργικό Συμβούλιο. Κάθε παρέκβαση ή παρέκκλιση από αυτήν συνεπάγεται ακυρότητα της διαδικασίας, ακόμη και όταν η παρέκβαση έχει προβλεφθεί από το νόμο. Η εκτελεστική εξουσία συνολικά, Υπουργός, Υπουργικό Συμβούλιο και Πρόεδρος Δημοκρατίας, βαρύνονται με την υποχρέωση τήρησης της διαδικασίας που ορίζει επιτακτικά η παράγραφος 5 του άρθρου 90. Με τον νόμο 3841/2010, αντίθετα, εκτός από τον Υπουργό Δικαιοσύνης, εξοπλίζεται επιπρόσθετα ένα άλλο όργανο με αρμοδιότητα διατύπωση γνώμη επί της ‘επιλογής’. Είναι αναμφίβολο ότι η παρεμβολή του οργάνου αυτού και η διατύπωση γνώμης από το ίδιο γίνεται με το νόμο υποχρεωτική, η δε τυχόν παράλειψή της στο μέλλον συνιστά παράβαση ουσιώδους τύπου της διαδικασίας, η οποία συνεπάγεται απόλυτη ακυρότητα. Δεν είναι δυνατόν, δηλαδή, ο Υπουργός να παραλείψει τη δική του νομοθετική διαδικασία και να παρακάμψει τη διατύπωση γνώμης από τη Διάσκεψη των Προέδρων, χωρίς η παράλειψη αυτή να οδηγήσει σε ακυρότητα. Ο Υπουργός βρίσκεται όμως έτσι εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο τυπικές υποχρεώσεις που αλληλοσυγκρούονται: στην τήρηση της διαδικασίας όπως την προβλέπει το Σύνταγμα και στην τήρηση μιας άλλης διαφορετικής από την προηγούμενη που την επιβάλλει ο νομοθέτης. Το δράμα του είναι ότι όποια και αν παραβεί, η ενέργειά του συνεπάγεται ακυρότητα.
Δεύτερον, με τον ίδιο νόμο ανατίθεται στη Βουλή αρμοδιότητα συμμετοχής στην ‘προεπιλογή’ Προέδρων ή Αντιπροέδρων χωρίς να προβλέπεται ή να υπονοείται από το άρθρο 90 παρ. 5, που ρυθμίζει το θέμα ειδικά, κατ’ εφαρμογή μιας διασταλτικής ερμηνείας της ρήτρας ‘όπως νόμος ορίζει’. Η διασταλτική ερμηνεία αντιτίθεται ωστόσο στην προκειμένη περίπτωση στον γενικό συνταγματικό κανόνα που απορρέει από το άρθρο 90 παρ. 1Σ, που ρυθμίζει τις προαγωγές γενικά των δικαστικών λειτουργών. Αυτές συντελούνται όλες με απόφαση του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου, άρα από ένα σώμα ειδικό που αποτελείται από δικαστικούς, καθιερώνοντας έτσι ένα είδος εσωτερικής κρίσης. Από τον κανόνα της κρίσης και αξιολόγησης των λειτουργών από τους ίδιους του δικαστικούς, δια μέσου του ΑΔΣ, αποκλίνει το άρθρο 90 παρ.5Σ, το οποίο ως εξαίρεση και διάταξη ειδική θα πρέπει υποχρεωτικά να ερμηνεύεται στενά.
Τρίτον, η ίδια ερμηνεία αντιστρατεύεται και τη θεμελιώδη συνταγματική αρχή οργάνωσης της άσκησης των κρατικών λειτουργιών, δηλαδή την αρχή της διάκρισης τους. Η εφαρμογή της κρίσιμης νομοθετικής διάταξης θα πρέπει να καθοδηγείται και από το πνεύμα της αρχής αυτής, που επιτάσσει μεταξύ των άλλων τη διασφάλιση της πλήρους ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας από την πολιτική εξουσία.
6. Αντιτάσσεται, ακόμη, ότι τα προηγούμενα δεν ισχύουν στην περίπτωση ανάθεσης αρμοδιότητας στη Βουλή, σε όργανο δηλαδή που έχει άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση και εκφράζει κατά τρόπο ευθύ τη λαϊκή κυριαρχία. Αυτό επιβεβαιώνεται, λένε, και με το τεκμήριο αρμοδιότητας που συντρέχει υπέρ της Βουλής. Κάθε φορά, δηλαδή, που ανακύπτει μια ερμηνευτική αμφιβολία ως προς το αν είναι ή δεν είναι εξοπλισμένο ένα κρατικό όργανο, κυρίως της εκτελεστικής εξουσίας, με την άσκηση ορισμένης συνταγματικής αρμοδιότητας, τότε δυνάμει του τεκμηρίου αυτού μπορεί η αμφισβητούμενη αρμοδιότητα να θεωρηθεί ότι ανήκει κατά τεκμήριο στη Βουλή. Αυτό κάνει και ο νόμος Καστανίδη: αφού το άρθρο 90 παρ. 5 δεν το αποκλείει και πάντως δεν το απαγορεύει ρητά και αφού «νόμος ορίζει τον τρόπο και τα κριτήρια επιλογής», η νομοθετική ανάθεση αρμοδιότητας προ-επιλογής, και μάλιστα με τη μορφή γνώμης στο όργανο που εκφράζει κατ’ εξοχήν τη λαϊκή κυριαρχία, όχι απλώς επιτρέπεται και δικαιολογείται, αλλά είναι σύμφωνη μαζί της.
7. Το επιχείρημα είναι κατά τη γνώμη μου χωλό: πρώτον διότι το τεκμήριο αρμοδιότητας είναι ένα κριτήριο ερμηνευτικό που επιλύει ερμηνευτικές αμφισημίες συνταγματικών διατάξεων και δεν εξουσιοδοτεί σε καμία περίπτωση τη νομοθετική εξουσία να «αναθέτει στον εαυτό της» νέες, πρόσθετες αρμοδιότητες διαταράσσοντας την ισορροπία των αρμοδιοτήτων που επιβάλλει το ίδιο το Σύνταγμα. Δεύτερον, η λαϊκή κυριαρχία είναι, βέβαια, η πρωταρχική οργανωτική αρχή του πολιτεύματος και η πλέον θεμελιώδης συνταγματική αρχή, που η επίκλησή της λειτουργεί ως τίτλος νομιμοποιητικός όλων των εξουσιών και παράλληλα ως ύπατη ερμηνευτική αρχή των συνταγματικών διατάξεων, που οργανώνουν κυρίως την άσκηση κρατικών λειτουργιών. Το ίδιο όμως το άρθρο 1 παρ. 3 Σ, που την καθιερώνει, προβλέπει ρητά και επιτακτικά ότι όλες οι εξουσίες, ακόμη και η νομοθετική, που πηγάζουν από το Λαό, οφείλουν να ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα. Και η συνταγματική αρχή που καθορίζει το πως οργανώνονται και ασκούνται οι κρατικές εξουσίες, στις οποίες περιλαμβάνεται φυσικά και η νομοθετική, είναι η αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Η λαϊκή κυριαρχία, επομένως, ασκείται μέσα στα όρια και με βάση τις επιταγές που προδιαγράφει το άρθρο 26 του Συντάγματος. Η αρχής της λαϊκής κυριαρχίας, αν και πρωταρχική συνταγματική αρχή, δεν βρίσκεται τυπικά πιο πάνω από την αρχή της διάκρισης της εξουσιών, δεν διαθέτει υπέρτερη τυπική ισχύ. Η τυπική ισοτιμία των δύο αρχών δεν αναιρεί ούτε αντιφάσκει τη θεσμική υπεροχή της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας έναντι των άλλων εξουσιών που υπόκεινται στο νόμο και οφείλουν να ενεργούν πάντα σύμφωνα με το νόμο. Και πάντως η θεσμική και λογική προτεραιότητα της νομοθετικής έναντι των άλλων εξουσιών δεν νομιμοποιεί την πρώτη να νομοθετεί αγνοώντας την αρχή της διάκρισης των εξουσιών και τους κανόνες που απορρέουν από αυτήν ούτε να οικειοποιείται αρμοδιότητες που ανήκουν εκ του Συντάγματος σε άλλες εξουσίες (βλέπε για τη σχέση της διάκρισης των εξουσιών με την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, Αντ. Μανιτάκη, Κράτος Δικαίου, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη, 1994, σ. 324-327).
Οι δύο θεμελιώδεις συνταγματικές αρχές διαθέτουν ένα διαφορετικό πεδίο εφαρμογής και, πάντως, επιτελούν διαφορετική κανονιστική λειτουργία. Η ρυθμιστική τους ύλη είναι διαφορετική. Θα έλεγα μάλιστα, σε ό, τι αφορά την οργάνωση των κρατικών λειτουργιών, ότι η αρχή της διάκρισής τους έχει προτεραιότητα εφαρμογής απέναντι στη λαϊκή κυριαρχία. Η επίκληση πάντως της λαϊκής κυριαρχίας δεν δικαιολογεί τον παραμερισμό της διάκρισης των λειτουργιών ούτε απενεργοποιεί τους κανόνες που απορρέουν από αυτήν, όπως είναι η κατανομή των εξουσιών και οι διαδικασίες που οργανώνουν και εγγυώνται την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης. Η Βουλή οφείλει και αυτή να ενεργεί και να αποφασίζει σεβόμενη τους κανόνες που απορρέουν από την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, οι οποίοι έχουν βέβαια ισχύ συνταγματική.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε είδους διασταύρωση των εξουσιών, όπως αυτή που καθιερώνει ο νόμος Καστανίδη, μεταξύ της Βουλής και της δικαστικής εξουσίας, πέρα από τη διασταύρωση που καθιερώνει το άρθρο 90 παρ. 5 μεταξύ εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, θα πρέπει να προβλέπεται ή να υπονοείται από το Σύνταγμα και όχι απλώς από το νόμο. Είναι αλήθεια, γράφει ο Μάνεσης, ότι «πέραν των περιπτώσεων ‘διασταυρώσεως των εξουσιών’ τας οποίας θεσπίζει το Σύνταγμα, ο κοινός νομοθέτης –η νομοθετική εξουσία– δύναται να καθιερώση και άλλας, υπό την προϋπόθεσιν βεβαίως ότι εις την συγκεκριμένην περίπτωσιν δεν έχει καθοριστεί εκ του συντάγματος ως αποκλειστικώς αρμόδιο προς διενέργειαν κρατικών τινών πράξεων ωρισμένον κρατικόν όργανον. Πράγματι, εφ’ όσον το ισχύον τυπικόν –γραπτόν και αυστηρόν– Σύνταγμα καθιερώνει την διάκρισιν των εξουσιών, η βάσει αυτής ενεργούμενη κατανομή της ασκήσεως της κρατικής εξουσίας εις διάφορα όργανα δεν είναι δυνατόν να τροποποιηθεί δια συνήθους νόμου».
Από τα προηγούμενα συνάγεται ότι ναι μεν το Σύνταγμα και ειδικά η αρχή της διάκρισης των εξουσιών δεν αποκλείει την ανάθεση δια νόμου διοικητικής λειτουργίας σε όργανο της νομοθετικής εξουσίας, όπως είναι η Βουλή ή και Τμήμα αυτής, ωστόσο όταν έχει καθοριστεί από το ίδιο το Σύνταγμα αρμόδιο κρατικό όργανο για την επιτέλεση της εν λόγω λειτουργίας, όπως το Υπουργικό Συμβούλιο για την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, η προσθήκη και άλλου οργάνου, της διάσκεψης των Προέδρων, στη διαδικασία επιλογής και η καθιέρωση με τον τρόπο αυτό μιας νέας μορφής διασταυρώσεως –έστω και χαλαρής – δεν συμβιβάζεται με τη λογική της διάκρισης των εξουσιών. Δεν μειώνεται ούτε αναιρείται η προσβολή αυτή από το γεγονός ότι η παρεμβολή της Διάσκεψης των Προέδρων στη διαδικασία είναι απλώς γνωμοδοτική και μάλιστα μη δεσμευτική για τον Υπουργό. Παραβίαση συνταγματικά καθοριζόμενης διαδικασίας δεν παύει να αποτελεί προσβολή ακόμη και όταν είναι ήπια. Ούτε μπορεί να αντισταθμιστεί από την ανάγκη προστασίας ενός άλλου συνταγματικού αγαθού. Η παραβίαση συνταγματικών διατάξεων διαδικαστικού χαρακτήρα, επειδή είναι τυπικές, δεν είναι δυνατόν να δικαιολογηθεί από κανένα λόγο δημοσίου συμφέροντος ούτε μπορεί να αντισταθμιστεί χάριν της προστασίας άλλου συνταγματικού αγαθού ή σκοπού. Η παραβίασή τους είναι, πάντα και άνευ ετέρου, αθέμιτη.
8. Ανακεφαλαιώνοντας ως προς τους λόγους αντισυνταγματικότητας, θα λέγαμε ότι τόσο η γραμματική όσο κυρίως η συστηματική ερμηνεία του άρθρου 90 παρ. 5 Σ, το οποίο συστηματικά εντάσσεται στη ρύθμιση των προαγωγών, μεταθέσεων και τοποθετήσεων κλπ. των δικαστικών λειτουργών, οι οποίες πραγματοποιούνται από το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, δεν αφήνει περιθώριο αναγνώρισης στον κοινό νομοθέτη εξουσίας ανάθεσης αρμοδιότητας της Βουλής στη διαδικασία επιλογής από το Υπουργικό Συμβουλίου των Προεδρείων των Ανωτάτων Δικαστηρίων. Το άρθρο 90 παρ. 5 Σ εισάγει μια μορφή διασταύρωσης των εξουσιών, η οποία, ως απόκλιση από τη συνταγματική αρχή της διάκρισης, δεν μπορεί παρά να ερμηνεύεται στενά και να μην επιδέχεται εξ αυτού του λόγου νομοθετική ‘διεύρυνση’ ή προσθήκη «πρόσθετης διαδικασίας» και παρεμβολή άλλου οργάνου.
Η επίκληση της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας δεν αρκεί εξάλλου από μόνη της να δικαιολογήσει μια νομοθετική αναδιάταξη εξουσιών και διαδικασίας που ορίζεται και προβλέπεται στο Σύνταγμα από ρητή διάταξη. Η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας δεν αντιμάχεται την αρχή της διάκρισης των εξουσιών ούτε είναι δυνατόν η απλή επίκληση της πρώτης να δικαιολογήσει την παράκαμψη ή τον παραμερισμό της δεύτερης. Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και ειδικά των δικαστικών λειτουργών άλλωστε δεν αποτελεί απλώς μια εγγύηση δικαιοκρατική, αλλά και ένα αίτημα της δημοκρατικής αρχής, διότι διασφαλίζει το σεβασμό της γενικής βούλησης, όπως αυτή εκδηλώνεται συνταγματικά, κυρίως με τη θέσπιση των νόμων.
Οι παράπλευρες θεσμικές και πολιτικές συνέπειες: η δικαστική εξουσία αντιμέτωπη με την πολιτική
9. Παράλληλα, όμως, με την αντισυνταγματικότητα της νέας ρύθμισης, υπάρχουν και λόγοι δικαιοπολιτικής φύσεως που στρέφονται κατά του νόμου. Το δημοκρατικό αίτημα του δημόσιου ελέγχου της δικαστικής εξουσίας –που και αυτό προβάλλεται ως δικαιολογία της παρεμβολής της Βουλής– είναι, στην προκειμένη περίπτωση, άτοπο. Και τούτο όχι μόνο διότι η συγκεκριμένη ακρόαση των ‘υποψηφίων’ δεν εξυπηρετεί αντικειμενικά ένα τέτοιο σκοπό, δηλαδή ‘ελεγκτικό’, αφού πρόκειται για ακρόαση προκειμένου να δικαιολογηθεί κρίση προεπιλογής, η οποία όμως δεν αιτιολογείται (!). Πρόκειται για ακρόαση υποψηφίων που γίνεται χωρίς ‘σκοπό’ και η οποία οδηγεί σε ‘προεπιλογή’ και, άρα, σε κρίση και αξιολόγηση δικαστικών λειτουργών, που δεν είναι δυνατόν να αιτιολογηθεί , είτε διότι κάτι τέτοιο δεν επιτρέπεται είτε διότι είναι πρακτικά και θεσμικά αδύνατον να γίνει.
Ακρόαση εξάλλου είναι νοητή στα συστήματα της εκλεγόμενης δικαιοσύνης, όπως είναι το αμερικανικό, όπου οι δικαστές επιλέγονται με εκλογή βάσει προγράμματος δικαιοδοτικής πολιτικής που υπερασπίζονται οι ίδιοι, κάτι που είναι εντελώς ξένο και αντίθετο με το ηπειρωτικό σύστημα επιλογής και προαγωγής δικαστών, που είναι ισόβιοι και ανήκουν οργανικά σε ένα σώμα ανεξάρτητων δημόσιων λειτουργών, εξοπλισμένων με εγγυήσεις προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας. Γι΄αυτό και είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς σε αυτό το σύστημα το είδος της ακρόασης των δικαστών και κυρίως το είδος των ερωτήσεων που μπορεί να απευθύνει ένα πολιτικός σε ένα δικαστή που είναι υποχρεωμένος να τηρεί απόλυτη διακριτικότητα και ανεξαρτησία γνώμης και να απέχει ως τρίτος από κάθε είδους δηλώσεις ως προς την άσκηση των καθηκόντων του.
Δεν παύει ωστόσο η άτοπη και αδικαιολόγητη αυτή διαδικασία να έχει δυσμενείς θεσμικές και πολιτικές επιπτώσεις. Πρώτον, στην ανεξαρτησία και στο κύρος των δικαστικών λειτουργών που είναι επιλέξιμοι και δεν επελέγησαν από τον Υπουργό στην πρώτη φάση της διαδικασίας ή επελέγησαν μεν αλλά ‘κόπηκαν’ από τη Διάσκεψη των Προέδρων μετά την ακρόαση, άνευ λόγου και αιτίας. Η δημόσια αυτή ‘έκθεση’ της υπηρεσιακής προσωπικότητας ανωτάτων δικαστικών, οι οποίοι από τη φύση του λειτουργήματός τους έχουν εθιστεί και συμπεριφέρονται με απόλυτη διακριτικότητα και ουδετερότητα, δεν μπορεί παρά να βλάπτει και να θίγει ανεπανόρθωτα τόσο τη δημόσια όσο και την υπηρεσιακή τους εικόνα. Δημιουργεί ούτως ή άλλως για αυτούς που δεν επελέγησαν ένα ‘δυσμενές’ ή ‘δυσάρεστο’ προηγούμενο, τους χρεώνει με μια δημόσια ‘αρνητική’ κρίση, η οποία τους ‘στιγματίζει’ και θα τους ακολουθεί για πάντα. Και πάντως ήδη η πρώτη προ-επιλογή του Υπουργού, εκείνη των έξη, θέτει πολλά τυπικά και ουσιαστικά ερωτήματα: «πριν ζητηθεί η γνώμη της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής, το Υπουργικό Συμβούλιο με εισήγηση του ως άνω Υπουργού προεπιλεγεί έξι από τους δικαστικούς λειτουργούς που έχουν τα τυπικά προσόντα κατά περίπτωση» (νόμος 3841/2008, άρθρο 1).
Ποια είναι η συνέπεια της ιεραρχικής κατάταξής τους; Τι δηλώνει η ίδια, αξιολογική κατάταξη; δημιουργεί προηγούμενο οιονεί επετηρίδας που πρέπει να γίνεται σεβαστό σε κάθε νέα προεπιλογή; Όσοι παρελήφθησαν, είναι καταδικασμένοι να παραλείπονται εσαεί; Πως δικαιολογείται μια νέα κατάταξη των υποψηφίων σε νέα διαδικασία επιλογής, η οποία δεν ακολουθεί την προηγούμενη; Ότι άλλαξε εν τω μεταξύ γνώμη ο Υπουργός; Αν ναι γιατί, αν όχι γιατί τότε προέβη σε νέα προεπιλογή;
Αλλά και αυτούς που επελέγησαν τους χρεώνει η «προεπιλογή» με ένα δυσάρεστο προνόμιο: θα φέρουν εσαεί την υπόνοια της ‘πολιτικής ή κομματικής’ επιλογής και της ενδεχόμενης σύστοιχης ‘υποταγής’, ακόμη και στην περίπτωση που η επιλογή βασίστηκε σε αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια.
Το ‘στίγμα’ της κομματικής εύνοιας των επιλεγόμενων ανωτάτων δικαστικών με τη νέα διαδικασία είναι αναπόφευκτο και πηγάζει από το όργανο που επιλέχτηκε να κάνει την τελική προεπιλογή: τη Διάσκεψη των Προέδρων. Πρόκειται για όργανο της Βουλής, που προβλέπεται από τον Κανονισμό της Βουλής και δεν έχει συνταγματική υπόσταση. Και δεν αποκτά συνταγματική υπόσταση με την παρεμπίπτουσα αναφορά σε αυτό από το άρθρο 101A παρ. 2, το οποίο το καθιστά αρμόδιο για την επιλογή των προσώπων που στελεχώνουν τις Ανεξάρτητες Αρχές. Διότι την ύπαρξή του δεν την οφείλει στο Σύνταγμα αλλά στον Κανονισμό της Βουλής, που καθορίζει τις αρμοδιότητές του. Οι τελευταίες συνδέονται αποκλειστικά με την εσωτερική λειτουργία της Βουλής. Είναι αρμόδιο κυρίως για θέματα καθαρώς διαδικαστικά και καθορισμού της ημερήσιας διάταξης των συζητήσεων της Βουλής. Η σύνθεσή του είναι κατά βάση διακομματική (βλέπε άρθρο 13 του Κανονισμού της Βουλής). Η μόνη αρμοδιότητα που του επιβλήθηκε εκτός Κανονισμού είναι αυτή που προβλέφτηκε με την αναθεώρηση του 2001 και με βάση την οποία ‘επιλέγει’ με ομοφωνία ή με πλειοψηφία των 4/5 τα μέλη των Ανεξάρτητων Αρχών. Πάντως όργανο συνταγματικό με την ουσιαστική του όρου έννοια δεν είναι ώστε να νομιμοποιείται να κρίνει, αυτό ειδικά, την επιλογή των προσώπων που θα τεθούν επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας.
Η οποιαδήποτε σύγκριση ή αναλογία της συνταγματικά προβλεπόμενης αρμοδιότητας για τη στελέχωση των Ανεξάρτητων Αρχών με αυτή που μας απασχολεί εδώ είναι άστοχη. Πρώτον, διότι τα μέλη των Ανεξάρτητων Αρχών δεν συγκρίνονται με τους δικαστικούς λειτουργούς, ως προς τη θεσμική τους κατάσταση: και αν έχουν προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία, αυτή είναι παροδική, για όσο χρόνο ασκούν τα καθήκοντά τους. Όχι μόνον δεν είναι ισόβια αλλά δεν έχουν απολύτως καμία άλλη συνταγματική εγγύηση που να δικαιολογεί την παρομοίωσή τους με δικαστικούς λειτουργούς. Δεύτερον, διότι στην περίπτωση των ΑΑ η Διάσκεψη των Προέδρων ‘επιλέγει’ για πρώτη φορά τα μέλη τους και δεν καλείται όπως στην επιλογή των Προέδρων και Αντιπροέδρων να ‘κρίνει’ προαγωγή ισόβιων δικαστικών λειτουργούν, με προϋπηρεσία και με ισόβιο καθήκον αμεροληψίας και «πολιτικής ουδετερότητας», επιλέγοντας τους πλέον άξιους μεταξύ των μελών του σώματος.
Υπάρχει όμως και μια άλλη αρνητική θεσμική, ‘πολιτική’ συνέπεια της όλης διαδικασίας που καθιερώνει ο νόμος. Η ανάθεση της αρμοδιότητας επιλογής της ηγεσίας της δικαιοσύνης στη Διάσκεψη των Προέδρων και όχι στη Βουλή ή σε Τμήμα της είναι υποτιμητική για τη δικαστική εξουσία και το κύρος των δικαστικών λειτουργών. Διότι η δικαστική εξουσία είναι μία από τις τρείς εξουσίες, ισότιμη τυπικά με τη νομοθετική, και μόνον το όργανο της νομοθετικής, που είναι η ίδια η Βουλή και όχι οποιοδήποτε υπηρεσιακό όργανο της τελευταίας, μπορεί να αντιπαρατεθεί θεσμικά προς αυτήν.
Το πλέον όμως βαρύ πλήγμα στο κύρος της δικαιοσύνης και στην ανεξαρτησία των δικαστικών λειτουργών επέρχεται στην προκειμένη περίπτωση από τον έντονα πολιτικό και κομματικό ή διακομματικό χαρακτήρα της Διάσκεψης των Προέδρων. Η σύνθεση του οργάνου είναι διακομματική. Οι αποφάσεις του, που εδώ λαμβάνονται με ομοφωνία ή πλειοψηφία των 4/5, διασφαλίζουν κυρίως ή προϋποθέτουν διακομματική συναίνεση. Η τελευταία βασίζεται αναγκαστικά σε κομματική συμφωνία ή συναλλαγή. Αυτό δείχνει η εμπειρία των Ανεξάρτητων Αρχών. Και αν στην περίπτωσή τους αυτό είναι ανεκτό και ίσως από μία σκοπιά και εν μέρει δικαιολογημένο, αφού οι Α.Α. καλούνται να εφαρμόσουν ή να επεξεργαστούν ‘δημόσιες πολιτικές’ στον τομέα που δρουν και απαιτούν για το λόγο αυτό από τα μέλη τους προσόντα και ικανότητες επιλογής και διαμόρφωσης της καταλληλότερης πολιτικής, στο πλαίσιο της γενικότερης κυβερνητικής πολιτικής, στην περίπτωση ωστόσο της δικαστικής εξουσίας και των δικαστικών λειτουργών τέτοια κριτήρια επιλογής είναι παντελώς ανάρμοστα.
Και έρχομαι στην τελευταία δυσμενή θεσμική συνέπεια του νόμου, που τον καθιστά δικαιοπολιτικά άστοχο και άτοπο. Με τη νέα διαδικασία επιλογής ‘πολιτικοποιείται’, χωρίς λόγο και αιτία, μια διαδικασία που πρέπει να μείνει, και σε αυτό συμφωνούν πιστεύω όλοι, ‘απολιτική’. Διότι το όργανο που παρεμβάλλεται είναι από τη σύνθεση και την αποστολή του κατ’ εξοχήν πολιτικό. Η διακομματική του σύνθεση το δηλώνει με τρόπο απερίφραστο. Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά το νέο νόμο θα διαγνώσει ότι ο κυβερνητικός νομοθέτης δεν θέλησε απλώς να εξουδετερώσει τις πολιτικές εντάσεις που είχαν δημιουργηθεί εξ αιτίας ορισμένων ‘αμαρτωλών’ επιλογών του παρελθόντος, δεν θέλησε απλώς να απαλλαγεί ο ίδιος από την ευθύνη μιας κρίσιμης επιλογής, θέλησε να θέσει προ των ευθυνών τους όλα τα κόμματα και τελικά την πολιτική εξουσία στο σύνολό της. Στην πράξη ο Υπουργός Δικαιοσύνης αποποιήθηκε την ευθύνη που το Σύνταγμα του ανέθεσε και ο αναθεωρητικός νομοθέτης το επιβεβαίωσε. Δίστασε να κρίνει μόνος, χωρίς να επιζητά πολιτικό άλλοθι, και να κάνει αυτό που το Σύνταγμα απαιτεί, η δικαιοσύνη το έχει ανάγκη και το πολιτικό μας σύστημα αναζητά: να επιλέξει επιτέλους, τους κατάλληλους με κριτήρια αντικειμενικά, ακομμάτιστα και αξιοκρατικά.
Τελικά, ο στόχος του νόμου είχε και μια αντεστραμμένη όψη και μια παράπλευρη συνέπεια: αντί να φέρει προ των ευθυνών της την πολιτική εξουσία, έφερε αντιμέτωπη την πολιτική εξουσία με τη δικαστική. Μετατρέπει, χωρίς να το θέλει, τη διασταύρωση της εκτελεστικής με την δικαστική εξουσία σε αντιπαράθεση της πολιτικής με την δικαστική. Και αυτό είναι ό,τι χειρότερο θα μπορούσε να περιμένει κανείς. Αδυνατώ να πιστέψω ότι αυτό επεδίωκε ο συντάκτης του νόμου. Άλλη ήταν σίγουρα η επιδίωξή του. Μόνον που συχνά άλλα είναι τα κίνητρα του νομοθέτη και άλλα τα αποτελέσματα του νόμου. Ένας συνετός νομοθέτης οφείλει να προνοεί και για τα δεύτερα και να φροντίζει να τα αντιμετωπίζει έγκαιρα, πριν αφήσουν ανεπανόρθωτες βλάβες.