Author Archives: admin

Κύρωση της Απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που τροποποιεί το άρθρο 136 της ΣΛΕΕ, της Συνθήκης για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας και της Συνθήκης για τη σταθερότητα, το συντονισμό και τη διακυβέρνηση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Ν. 4063/2012 (ΦΕΚ Α΄ 71/30.03.2012)


Κύρωση της Απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που τροποποιεί το άρθρο 136 της ΣΛΕΕ, της Συνθήκης για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας και της Συνθήκης για τη σταθερότητα, το συντονισμό και τη διακυβέρνηση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Ν. 4063/2012 (ΦΕΚ Α΄ 71/30.03.2012)

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ (ΤΕΥΧΟΣ ΠΡΩΤΟ)Παρατίθεται ο νόμος σε pdf

Yesterday

by Yiannis Z. Drossos, Professor of Constitutional Law, Athens Law School

Yesterday

I will tell you the story of my small country, Greece, striving to crawl out of the deep fiscal, financial, economic, socio-political and identity crisis*. To do this, I have to speak also about Europe, in particular the Euro area; my focus however, will stay on Greece.

Soon after September 2009 it was found that Greece is practically bankrupt. But since Greece is part of the Euro area and formal insolvency, for reasons that widely discussed, was not an option. So, the situation we faced was a Greek problem, but not merely a problem of the Greeks. We would not be allowed to bankrupt; a cure would be imposed to us.
This has been done with delicacy. In respect to the country they had to deal with –Greece!- Europeans, before looking into the figures, looked into our century long philosophical glory, and found out that power holders dispose the instruments of persuasion and force; for in dealing with the rude and uneducated multitude [power holders] use the one only as far they can; they do not mingle persuasion with coercion, but employ force pure and simple[1]. Plato, of course.
To overcome (or to contain) the Greek crisis a combination of deep structural measures with a lot of money was needed.
Greece had the institutional instruments to take the decisions deemed necessary, but no money at all. The European Union, and the Eurozone therein, had or could find the money to dump in and ideas on the conditions of its use, but no proper institutional means at all.
So for the Greek part, I will speak about the process of a far reaching internal transformation, triggered somehow in persuasion and compulsion, but, at the end of the day, voluntary surrender to foreign States and institutions of crucial powers usually attached to the essence of national sovereignty. For the European part, it will be about a combined process of decision making and institution building.
***
Somehow my description could remind, remotely, analogous histories of wartimes: a violent external element –the Greek crisis for the Europeans, the European politico-financial intervention for the Greeks- disrupts the existing modi vivendi and operandi in the parties involved and produces new forms, new subjects and new situations.
Yesterday came suddenly
It took us by surprise.
We first perceived that something of extraordinary importance must be taking place, as we discovered that every finger in the world was pointing at us; every single detail of our political life was made instantly breaking news. Never, since the times of Alexander the Great, such global attention was being paid to deeds of the Greek polity.
And –probably with the exception of a total nuclear catastrophe (or, maybe, the Lehman Brothers incident) – not in their worst nightmares could world leaders imagine that their global economic stability was put in dramatic jeopardy by the financial swindles and the debauches of such an economic dwarf.
What has happened?
The moment of truth came soon after the electoral triumph of the Socialists over a Conservative Party departing in disorderly retreat in September 2009. The new government found out that state money is over and sources for more state money are rapidly expiring. On the 2nd and 21rst of 21October 2009, Greece transmitted two different sets of complete Excessive Deficit Procedure (EDP) notification tables to the European Commission (Eurostat), covering the government deficit and debt data for 2005-2008, and a forecast for 2009. In the second notification, the Greek government deficit for 2008 was revised from 5.0% of GDP (the ratio reported by Greece and validated by Eurostat in April 2009) to 7.7% of GDP. At the same time, the Greek authorities also revised the planned deficit ratio for 2009 from 3.7% of GDP (the figure reported in spring) to 12.5% of GDP. In simpler English: Greece cannot finance her subsistence in the Euro area without radical external involvement; the Euro area cannot secure its present and future without somehow resolving, or at least containing the Greek crisis.
For Greece, the data of the verdict became final early January 2010, with the submission of the European Commission’s Report on Greek Government Deficit and Debt Statistics[2], a Report prepared in response to a Finance Ministers Council requirement of 10 November 2009.
The Report is shocking and dreadful. It reports “evidence of severe irregularities […], including submission of incorrect data[…] lack of independence of the [Greek National Statistics Authority] from the Ministry of Finance; […] non-transparent or improperly documented bookkeeping […] absence of written documentation or certification (in some cases, exchange of data by phone); […].” It attributes the lack of quality of the Greek fiscal statistics to two different sets of problems, the first concerning concerns methodological weaknesses and unsatisfactory technical procedures, while the second “results from inappropriate governance, with poor cooperation and lack of clear responsibilities between several Greek institutions and services responsible for the EDP notifications, diffuse personal responsibilities, ambiguous empowerment of officials, absence of written instruction and documentation, which leave the quality of fiscal statistics subject to political pressures and electoral cycles.”
***
The revelation of the dark truth emerged as an Apocalypse. Its awareness by us Greeks triggered different feelings, from speechless astonishment to outcries of despair. At the beginning with a sense of uniqueness: we always knew that we were the epicenter of the world, now the world also knows.
Later on, we were administered the first measures. Most we felt the bitter cuts of long lasting social acquis (such as in the health care system and the pension system), the dramatic cut of salaries, the not less dramatic increasing in the loss of jobs in both the public and the private sector, the overall recession, the social and political destabilization, the even bitterer realization that our political élite was, by and large, a substantial part both of the cause of problem and of the problem itself. Then came the second wave of measures even tougher, then the next and the next, then the open ended preparation of even more measures. And then it was also the news that far too many international mass media, many of them following the steps of some German völkisch frontrunners, systematically cultivated the picture of the Greek as fraudulent, lazy, cheater; a worthless creature, living on the industrious sweat of the clean and honest Europeans, the Northerners in particular. A weird feeling that a rather small people (this time not the same one as seventy years ago), ethnically identified, once again, is made responsible for the evils of the whole Universe.
The solidarity gestures, such as movements of the type “We are all Greeks!” gave us a moral consolation. So did also opinions voiced by several politicians, in particular of the Left part of the spectrum, that Europe’s brutal austerity medicine is too strong, too bitter, vindictive and malicious and maybe not too effective (if not disastrous) for Greece.
Sweet sounds, but with no real impact on the course of events. Until, all at once, we discovered that all out modes and ways of lives thus far simply belonged to a p past that would never return.
In the end, almost every one of us, thinking for himself, had found that yesterday all my troubles seemed so far away. Now it looks as though they’re here to stay, so I believe in yesterday. Suddenly, I’m not half the man I used to be, there is a shadow hanging over me. Yesterday came suddenly, now I need a place to hide away, now I long for yesterday.
The complicated ways of the instituted Europe
Neither EU nor the Euro area had the institutional means to treat a defaulted Greece the way the US Federal Government has treated a defaulted California. Also, neither EU nor the Euro area members were entitled to print money, to issue European sovereign bonds, to finance with European state money other Euro zone countries’ sovereign debts. Article 125 of the Treaty of the Functioning of the European Union [TFEU] is a simple and pure ‘no bail-out clause’[3].
To tackle the crisis the Europeans had to be innovative. They combined, in a complex parallelism of decision making and institution building process and an extremely complicated, but still workable manner, EU-law provisions and institutions with instruments of typical international agreements and all shorts of a-typical international understandings.
The general idea was that the Euro area countries, not the EU or any EU institutions, in cooperation with the IMF, would secure the bail-out of the Greek loans and Greece’s refinancing. If necessary other recipients would follow. In exchange, the recipient country should adopt and implement a very tough program of austerity measures and structural reforms, under the most tight surveillance and strict conditionality, and accept payments in tranches adjusted to the pace of the acceptance by the lenders of the country’s analogous progress with regard the measures and the reforms. It was a process guided by a Germany assisted by France.
The idea would be materialized through a hybrid construct, combining European Union law and institutions, international agreements among the Members of the Euro area, agreements with IMF, a-typical, but very effective memoranda of understanding with the state in request of the assistance, securing the conditionality of the economic assistance and a very tight surveillance combined with a very detailed advice-giving mechanism on the spot, i.e. in the recipient country. The hybrid would operate whenever a Euro area Member state was “experiencing or threatened with, a severe economic or financial disturbance caused by exceptional occurrences beyond its control”. After establishing such support mechanisms, the Euro area countries adopted new rules of strengthened economic governance of the Euro area.
Three kinds of support mechanisms have been created; two of them on May 9th 2010, while the third one was finalized on February 2nd, 2012.
The first one was a “mechanism”, meant to offer “a solid safety net for Greece” and to “provide stability for the Euro area”. It was called “European Financial Stabilization Mechanism” (EFSM). Not an entity in its own, but only a credit line, EFSM was endowed with 110 billion euro, and has been used for Greece only. The second one was a company (a societé anonyme), agreed by the Euro area countries as its shareholders, the EFSF, endowed initially with 440 billion euro which were later raised to 780 billion. It was called “European Financial Stability Facility” (EFSF) and was designed to serve the same purposes as EFSM under the same institutional conditions.
The institution of two different forms of one and the same facility adopted in the very same day can only be explained by the obvious purpose to have the Greek case presented as a kind of specific case that was being treated specifically by the EFSF. EFSM was Greek and abnormal; EFSF was European and normal. And it was through EFSF that, some months later, Portugal and Ireland received their corresponding financial assistance. Later on, in return to a situation aspired to be more stable, also Greece applied to EFSF and received her financial assistance received in the framework of its Second Memorandum of Understanding[4].
The third support mechanism is conceived to be of more permanent character. Based on the political decision of by the European Council of October 28-29, 2010, it has been instituted by an intergovernmental Treaty among the Euro area members, signed in its final version on February 2nd 2012. It went together with a limited change in the TFEU, permitting the Euro area members to create this mechanism but not touching the untouchable non bail-out clause. It is named the “European Stability Mechanism” (ESM), it is meant to operate as a “permanent crisis mechanism to safeguard financial stability of the euro area as a whole”[5], and it has been given the form of an “international financial institution” with proper authorized capital stock of 700 billion euro was created. Under the terms of its constitutive Treaty, in 2013 ESM “will assume the tasks currently fulfilled”by the EFSF and EFSM[6].
Apart from financial support mechanisms, the crisis has produced also economic governance structures. These have been initiated on December 9th 2011, when the Heads of State or Government of the Euro area decided to proceed to “a new fiscal compact“ for the Euro area, open to the rest of the EU Member states, and towards a strengthened economic policy coordination and the development of stabilization tools. This new fiscal compact was realized in the form of the Treaty on Stability, Coordination and Governance in the Economic and Monetary Union, an international treaty signed by 25 out of the 27 EU Member states on March 2nd, 2012 and under ratification in accordance with the respective constitutional provisions of the signatories. The United Kingdom and Czech Republic did not sign.
Unlike EFSM, EFSF and essentially also ESM, it is not an instrument designed to face crisis situations, but an operational framework, in which, due to the new by far tighter rules of central economic governance and the correspondent withdrawal of its signatories from their corresponding national –sovereign?- competences, no such crises are anticipated. The whole concept of this Treaty is based on the assumption –a heavily questioned assumption- that strict economic policies secure development and full employment.
The case “Greece”
The finances
In the critical year 2009 the Greek sovereign debt was as high as 298.706 billion Euros. It became 328.588 € in 2010 and 365.638 in 2011 € and is still raising. Economists generally admit that a sovereign debt is unsustainable with a lending rate higher than about 6%. Before the outbreak of the crisis, e.g. on September 15th, 2009 Greece could borrow from “the Markets” at about 3.3% interest rate. At the beginning of May 2010 it was already about 9%. On July 21rst it was 16.5% for the Greek 10 years bonds (while for the German it was just 2%). The very same day the European Council fixed Greece’s lending rate under EFSM at approximately 3.5% for the whole agreed period of time[7]. Notwithstanding the measures adopted by Greece under EFSM in the summer of 2011, the interest rate kept skyrocketing: On September 7th, 2011 Greece’s lending rate offered by “the Markets” was raised as high as 20.07%, while early March 2012, the days when the Greek Parliament was discussing the Memorandum II and PSI, the country’s lending rate was about 35%![8] So, without entering into a kind of mechanism securing the Greece’s financing not in market terms, Greece could simply not sustain her economic survival in the Euro area.
The substantial content
The best introduction to measures imposed to Greece in exchange for the financial assistance it has received and is receiving under EFSM and EFSF are the titles of the relevant Council’s Decisions as they figure in the Official Journal of the EU. They are quite impressionistic: “on the excessive deficit of Greece[9][13]”, “amending Decision 2010/320/EU addressed to Greece with view to reinforcing and deepening fiscal surveillance and giving notice to Greece to take measures for the deficit reduction judged necessary to remedy the situation of excessive deficit[14]”.”, “establishing whether effective action has been taken by Greece in response to the Council Recommendation of 27 April 2009[10]”, “making public Recommendation 2010/190/EU with view to ending the inconsistency with the broad guidelines of the economic policies in Greece and removing the risk of jeopardizing the proper functioning of the economic and monetary union[11]”, “giving notice to Greece to take measures for the deficit reduction judged necessary in order to remedy the situation of extensive deficit[12]”, “addressed to Greece with view to reinforcing and deepening fiscal surveillance and giving notice to Greece to take measures for the deficit reduction judged necessary to remedy the situation of excessive deficit
It should not be very difficult to imagine what lies beneath such titles: a very important for our size loan facility –ultimately more than 200 billion euro- and a very tough austerity and reform program under a very tight control. The general idea is to give us some a real breathing time and space so as to have a fair chance of getting back in line. Otherwise, how would our common currency be secured and our debtors have their money back?
The first set of measures was the Economic Adjustment Program for Greece of May 2010. It consisted of an articulated package of measures and a 110 billion euro loan at a quite convenient 3.5% interest rate. We remember it as Memorandum I[15]. Notwithstanding its five Reviews of the measures (not affecting the amount of the loan), within less than a year, the measures provided in Memorandum I proved to be unrealistic. Conceptual mistakes? Formalistic naivety of the often too sure about themselves international executives? Structural inability plus political unwillingness of the Greeks? Whatever.
On October 2011 a Second Economic Adjustment Program was decided. It was formally finalized early March 2012. It is known as Memorandum II[16]. It largely substitutes Memorandum I, replacing its already specific commitments by even more elaborate ones, up to, in most of the cases, minute details and exact time schedules.
The financial assistance has taken the form of a Voluntary Liability Management Transaction with private investors’ involvement [PSI], better known as “haircut”. 54,3% of Greek debt was “haircut” combined with an additional loan facility amounting about of 108 billion Euros, 80 billion through the EFSF and 28 through IMF[17].
The Memorandum II has been made binding Greece by the Law 4046/2012 of 14th February 2012. Law 4046/2012 as such is a very short piece of legislation; its value lies in the approval of the about 580 pages annexed set of four agreements plus their many Annexes and Schedules, a Memorandum of Understanding consisting in three sub-memoranda plus their Annexes and several letters of intent. Half of these pages are in English, which is the only official language of this corpus; the rest if the Greek translation.
I will now try to give you some indicative pictures of the content of the structural reforms as they figure in the Memorandum II. It’s definitively not a full account; it’s rather introductory examples for to the remarks that will follow.
Regarding to the fiscal policy, the Greek government will undertake “bold structural spending reforms”, the “bulk of adjustment” to be achieved through expenditure cuts aiming at permanently reducing the size of the state and improving government efficiency. Key reforms, include public sector wage bill reductions, reform of the public sector employee compensation, personnel reductions, pension reform entailing lower and more difficult pensions, cuts in the health spending in order to bring pharmaceutical spending closer to levels in other European countries.
Tax system reforms are prioritized as well, and so does the strengthening of fiscal institutions since Greece is considered “to have has for many years suffered from a widespread problem of nonpayment of taxes, eroding the fairness of the system and forcing less growth-friendly policy measures, such as high tax rates”. Anti-money laundering tools into the Greek anti-tax evasion strategy are envisaged.
A long range privatization program is undertaken with the aim “to accomplish a fundamental shift of public assets to private sector control”. The assets are identified, one by one, and the preparations undertaken for the offers for sale or concessions are set in the utmost detail, we the remark that the Greek government remains “committed to a process insulated from political pressures”. Other “structural reforms” include a “package of labor market measures”, all of them around the idea of “leveling the playing field in collective bargaining”, and substantial cuts in the wages of the private sector.
The Memorandum finds that “Greece’s judicial system is highly inefficient, with significant backlogs despite a relatively large number of courts and judges. Complex judicial procedures, cumbersome execution of court decisions, lack of transparency, and disconnect between court performance and budgeting, have negatively affected FDI, other private investment, entrepreneurship, exports, and employment” and, in this regard, government undertakes to focus its efforts on addressing the case backlog in the courts, speeding up civil and administrative case processing, improving the effectiveness and transparency of magistrate courts, reforming the Code of Civil Procedure.
The measures are heavily criticized under several angles: They are too bitter, even brutal, they are leading the country’s economy in a vicious circle of recession with no visible way out, some of them are nothing more than naïve transpositions of dogmatic ultra-liberal conceptions, in no touch with Greek reality etc. The discussion on the merits of the measures is an ongoing discussion, to be resolved not only by exchange of arguments, but also with the practical outcome of the measures after some more time of their implementation. I will not enter this discussion here, since my main task is to present the measures; I have to mention, however, that all the criticisms of them taken into account, the measures are still the only real political project of transformation of the country in real process of application. This is not a compliment to a yet untasted set of policies but a criticism to our inability to have a political project of our own when we most needed it.
A set of multiple systems of control and surveillance
Greece has undertaken not to change her commitment not only to the measures enumerated in the Memorandum, but also to additional ones, if deemed necessary. The Program provides for 16 structured quarterly reviews for the four years of its duration, which will “reach understandings on any additional measures that may be needed to achieve its objectives”, a euphemism for the clear threat: do or starve! Possible new measures will not have to be adopted by the Greek Parliament: law 4046/2012 empowers the Minister of Finance to transmit them to Parliament just “for information[18].” In addition, top European figures, like Merkel, Sarkozy, Schaeuble, Junker and others have insisted and obtained written commitments, taken in person by the leaders of the main political parties, i.e. the Socialists and the Conservatives, that their parties will the honor the commitments undertaken by Memorandum under any circumstances, including any electoral result. To that extent, elections don’t matter.
But also law doesn’t matter. Annexes 5 of PSI LM Facility Agreement, and 4 of European Central Bank Enhancement Stability Facility Agreement and of the Bond Interest Facility, adopted by the already mentioned Law 4046/2012 include rather elaborate forms of legal opinions to be issued “on official letterhead of the Legal Advisor to the State at the Ministry of Finance”, stating that all Greek authorities are “validly and irrevocably committed to fulfill” all their obligations under the relevant Agreements and that the relevant Agreements have been “duly executed” and the relevant obligation undertaken by the Greek side are “valid, binding and enforceable”.
The Troika, a three headed directoire, composed by one officer of the European Commission (representing the Member States of the Euro zone), one of the European Central Bank and a representative of the IMF, settled in Athens with their numerous staff, are following, literally day by day, the implementation of our commitments. It’s on the basis of their reporting that the tranches of our loans are or are not disbursed.
Sometimes competent, other times dogmatic, sometimes arrogant and impolite, other times flexible and polite, a legion of technical advisors or controllers are throwing deep roots. A kind of economic occupation squadron, with the difference that they formally take no decision enforceable in Greece –there are just Europe’s little helpers. In addition, since September 2011 a few dozens of EU officers, situated in Athens and in Brussels are offering extensive (and effective) technical assistance” in the implementation of the Measures. They are “the Task Force.”
Further on a system of benchmarks, dates to achieve and tasks “prior to disbarment” is installed. The Program includes not only the measures, but also the consequences for not meeting them.
Some glosses on the Greek case
Sovereignty and Constitution
The developments in the years after 2009 have smashed our constitutional substance, while strengthening our constitutional forms. A reversal of the traditional functioning of our national sovereignty, as expressed in and by a Constitution (and ours is not an exception) has taken place.
Our European counterparts interfere as strongly and as deeply as I have just described. To the extent of this interference, our Constitution is preempted of its substance as the legal foundation of our power to take and implement democratically legitimated decisions in the fields covered by the Memorandum. However our constitutional forms are strengthened.
Typically, Olli Rehn, the Vice President of the Commission, responsible for Economic and Monetary Affairs and the Euro, repeated in the European Parliament a phrase taken up from the official texts:
“The program of the economic reform is a program owned by Greece. The troika has helped in its design […] on behalf of those who finance the Greek state by loans of vast magnitude […] the EU-IMF troika can facilitate, enable and support –but at the end of the day, it is Greeks themselves who need to take the action to reform their country and curry the responsibility for it.[19]”
In short, the external features of the excersise of our sovereign powers –the garments of our sovereignty- intact, protect somebody else’s prerogatives form the internal value –the body- of our sovereignty. A fascinating reversal, isn’t it?
Trends, feelings and political impacts
In a previous text of mine, which, in view of the present Workshop, has been made available to you, I discuss the trends generated by the change of 2009[20]. Generally, the Measures have set the political agenda –ultimately, it’s a yes or no-, the social agenda and personal and family agendas.
The Measures could not be sustained by the Socialist majority in Parliament, but the Conservative opposition, initially in fierce struggle against them, had to change their attitude, and support them. Mid-December 2011, the Socialist Party had to give up the office of the Prime Minister and accept early elections –just after the completion of the necessary steps to put the Measures and the correspondent financing in motion.
The Measures have set new division lines transcending the whole of the political spectrum: it’s pro-Memorandum and anti-Memorandum. Last March 2nd, 45 Members of the Parliament belonging to the Socialist and Conservative Parties supporting the Government coalition under the highly respected banker Lucas Papadimos, did not vote for Memorandum II and where ousted from their parties. One of the three major Left Parties, although not voting for the Measures, sent the clear message that it considers them a binding fact, on the basis of which it does not exclude post-electoral governmental cooperation.
The new division line creates new affinities, sometimes odd ones. The people is meeting the nation: democracy meets populism and nationalism meets patriotism.
Several elections are scheduled for months to come, in Greece (next month) and elsewhere. It makes more sense to continue this part of the discussion after.
Our feelings oscillate. Sometimes we identify ourselves with victims of a cruel injustice (expecting the compassion and solidarity due to such victim), sometimes with the perpetrator of an atrocious crime (in fear of the just punishment), sometimes with both. Last this year I happened to be one of the examiners for the Greek administrative Judiciary. The subject I proposed for the written exams was about the well known Dominique Strauss-Can sex incident in New York. The 337 candidates competing for 95 posts (including posts for our Supreme Administrative Court) were asked to present legal and general comments on the publishing of pictures of the former General Secretary of the IMF, charged for felony caught in act and walking his perp-walk to a New York Court “in handcuffs and in miserable condition.” They have been asked to comment from the points of view of human dignity, freedom of information, freedom of opinion and the presumption of innocence. In their effort to balance the in-balanceable several dozens of the candidates expressed, in plain words, the opinion that les péripéties de la vertue of Mr. Strauss-Can justified a malevolent satisfaction of the Greek public opinion on his suffering, because of the misfortunes the IMF had imposed to us. Most of the same candidates however –in line with a widely European approach of the matter- disapproved the publication of the pictures in clear compassion to a victimized Monsieur Strauss-Can. A sentiment of just punishment of the evil one? A sentiment of solidarity to a suffering dignity?
Why?
The Measures have shaped our past, as well. Light is being shed on corners of our past, darkness is brought into light, and light does not show beauty. It’s not just corruption (with regard to which, he who is without sin, let him first cast the stone); it is a whole social and political system that proved to have worked perverse.
Basically, the Constitution of 1975 has functioned efficiently. A product of the democratic explosion following the collapse of the US and NATO supported fascist military junta in the 1974, our democratic Constitution of 1975 endorsed and incorporated all the imperatives of a constitutional state of art of the time. Modeled and in line with the most respectful traditions of the classical European republicanism, highly influenced in particular by the Italian and German Constitutions of the late forties, our Constitution has offered everything needed and expected to host the democratic allegrésse of this happy year 1974. We started to enjoy of freedoms that we were deprived of not just during the seven junta years, but also, although at different level, decades before. In happy addition, we swiftly and proudly introduced, translated properly in Greek language, the whole universe of the endless thousands of pages of primary and secondary European legislation. Side by side to our blue and white flag we proudly raised the Star-spangled Banner, the good one, that in navy-blue color with the yellow stars inside. 35 years of smooth constitutional and European normalcy passed and seemed to us an everlasting nirvana.
What happened then?
This type of question is not new to us. Early enough, Pavlos Kalligas, one of the brightest Greek legal scholars of the mid 19th Century wonders
“[…] is it possible while always turning towards the adored prototypes, without also examining the society which you are working for, […] is it possible to ripen a fruit that can be tasted by that society?”[21] “[T]he word Constitution and all its translations, which the Greek mind has not substituted with original elaborations, mean nothing to the Greek; he does not see anything in these but the interest of those who propose them […] [w]hatever [the translator] translated he considered it immediately also Greek, while only the translator and his colleagues understood it […] [he] transposed the Constitutions and the political régimes, and after that he could not understand how come and they were not implemented, while neither in the orthography nor in the vocabulary was there any mistake”[22].
If the translation was correct, what was wrong?
It’s premature and unwise to offer certainties; so just one remark.
In a democratic ivresse that had captured all and every one of us in that summer of 1974 the noblesse of the politics encapsulated all our good hopes: if democracy will function –and then Europe!-, prosperity will come. By itself. But it didn’t.
Due to easy public money, a full reversal of the relation between the political élite and their electorate occurred, at least during the last two decades: it’s the people’s whimsies that set the critical actions and omissions in the political agenda, not the substantial proposals of the political leaderships.
In the course of the years our faith in politics and democracy degenerated into a lust for whatever could be attributed to the “people”. Gradually and imperceptibly. The cult of all sorts of individual egotistic situations (often loudly professed in the language of ‘human rights’) emerged and went in pair with a kind of collective sub-egoisms (often loudly dressed in the Left looking rhetoric of a social acquis).
This affected also our generalized attitude towards the state. In Borges’s refined terms, the Argentinean (the citizen of another country assisted under IMF recipes), does not identify himself with the state, because the state is for him an unthinkable abstraction:
“The state is impersonal; the Argentinean is able to conceive only personal relations; hence for him the theft of public money is not a crime. I am affirming a fact. I’ m neither justifying not forgiving it.”[23]
So do I, for us Greeks.
Mega-money, consisting in European or, largely lent, Greek public moneys has set, in a plethora of parasitic giving, our consumption standards and life-style ethics; not our production. At a strategic depth, the absorption these moneys has been taken mainly as a result of the shrewd astuteness of the Greek since the times of the cunning Ulysses and not as a result of a participation in a producing Community of global dimensions. So we didn’t lose any sovereignty by singing the Memoranda; we gave it away gradually, tacitly, by not producing, by arrogantly squandering opportunities while imprudently wasting wealth and resources.
In the wording of one of our best contemporary political philosophers, Panajiotis Kondylis,
“the concrete functioning of the Greek political system […] ended up to constitute the basic impediment for the national and economic development; and not only: it became a vehicle of selling out the country, in exchange for the ability [of the political system] to proceed to material givings in exchange for givings in votes.”[24]
Is it only our fault?
No, it is not. To consider the Greek case as a kind of uniquely specific one is wrong. The financial crisis is global, and it would affect Greece anyway. After all, in absolute figures, the Greek debt in 2009 was about 300 billion euro; a non negligible amount of money. But compared with the overall Euro area debt, it was about 24 times smaller and compared with the EU debt more than 29 times smaller. In percentage, it was only 4.3% of the Eurozone’s sovereign debt while Greece was producing 2.6% of the Euro area GDP. As part of the world sovereign debt, the Greek debt was less than 1%, just a tiny 0.98%[25]. So, what’s the big in the deal? There must be something huge in the deal, otherwise how can we explain Obama discussing Greece, with Merkel, on TV, in front of the White House, and reassuring the Congress (and the demonstrators in front of it) that, no, US is not Greece.
But, like I said, I’m here to talk about Greece. Apart from this rather presentational aspect, there is another, more substantial one: for us Greeks, to seek refuge in the global character of the crisis and avoid looking at frightening sights of our collective social and political self is a mistake that we are too small to afford.
However, I have one last point to draw your attention on. The quality of fiscal statistics might have been left subject to political pressures and electoral cycles, Commission says, yes. In the year 2004 the Council Decision 2004/917/EC had put Greece in the position of excessive deficit under Art. 104 par. 6 of the Treaty establishing the European Community[26]. Three years later, by the Council’s Decision 2007/465/EC[27], following the recommendation IP/07/97 dated 16th May 2007[28], has found that “the excessive deficit situation in Greece has been corrected” and abrogated the previous decision. In the Commission’s recommendation is written that “the Greek statistical authorities have improved their procedures, which led to an overall higher quality of the data. As a result, the Commission (Eurostat) has withdrawn its reservations on the quality or the reported data.”
Junker has congratulated us for the recovery of our economy, Merkel declared that Greece’s growth rate, was “a dream for the Germans.[29]”
Two months after elections were held in Greece and the party friendly to Baroso, Junker, Sarkozy, Merkel etc scored an glorious victory on the basis that yes, we have restored economy, yes we can spend for the people because yes, “the Markets” –rating us with a A+ or A or A- do trust us. And between 2007 and 2009 we did borrow a hell of money[30].
Let’s take the Commission’s statement and the Council’s decision seriously. Either the Greek authorities, statistic or other, have changed, between 2007 and 2009, their code of ethics, and turned upside down, and became the bunch of cheaters the Commission has found out two years later 2010. Or, which seems more convincing to me, it is our main accusers of today –the very same people, in person , who praised us then- that are nothing more than an irresponsible bunch of incompetents of just cheap liars.
This does not even slightly alter the fact that we have been spoiled, imprudent, maybe the jerk of the day and that we have a price to pay for that. However, an easy prey doesn’t turn the vulture that devours it anything less than the beast that it was before.
***
Hans Castorp
That was our story. We, now matters settled, seem to withdraw into the dusk of normalcy, into the oblivion of the world-relevant TV channels, to feed studies, cases, PHDs, novels and even some films. Thank you for your attention!
But what was the type of your attention. Trying to elaborate on this matter of the utmost importance to me I stumbled on Thomas Mann’s The Magic Mountain. There we follow, minute by minute, step by step, point by point, page by page in the long more than 750 dense pages of the German edition, young Hans Castorp’s illness and recovery in a world class sanatorium in the Davos, in the Highlands of Switzerland. Brought back is in the way of health, he has left the sanatorium and he is gradually losing our attention. Suddenly we see him, once again for a last time. With his health restored, he is been sent to the front. He fights.
“There is our friend, there is Hans Castorp! We recognize him at a distance […] Like all the others he is wet through and glowing. He is running, his feet heavy with mould, the bayonet swinging in his hand.[…]. What? [He is ] Singing? As one sings, unaware, staring stark ahead, yes, thus he spends his hurrying breath, to sing, half soundlessly:
‘And loving words I’ve carven
Upon its branches fair-‘
He stumbles. No he has flung himself down, a hell-hound is coming howling, a huge explosive shell, a disgusting sugar – loaf from the infernal regions. He lies with his face in the cool mine, legs sprawled out, feet twisted, heel turned down. The product of a pervert science laden with death […]
Farewell, honest Hans Castorp, farewell, Life’s delicate child! Your tale is told. We have told it to the end, and it was neither short nor long, but hermetic. We have told it for its own sake, not for yours, for you were simple. But after all it was your story, it befell you, you must have more in you than we thought; we will not disclaim the pedagogic weakness we conceived for you in the telling; […]
Farewell –if though livest or diest! Thy prospects are poor. The desperate dance, in which thy fortunes are caught up, will last yet many a sinful year; we should not care to set a high stake at the time it ends. We even confess that it is without great concern we leave the question open […]”[31]

*Basically, this presentation consists of further elaborations, with inclusion several new factual elements, in line with a previous text of mine, Yiannis Z. Drossos, Greece. The sovereignty of the Debt, the Sovereigns over the Debts and some Reflections on law, IGLP Working paper series, 2011/#7 [= Drossos, IGLP]. It also reflects approaches presented in my texts Συνταγματικός λόγος και οικονομική κρίση, Εφημερίδα Διοικητικού Δικαίου, τευχ. 6, 2011, σελ. 764-778 and Το Μνημόνιο ως σημείο στροφής του πολιτεύματος σε The Book’s Journal τευχ. 6, Απρίλιος 2011, σελ. 41 επ. and in www.consitutionalism.gr
[1] Plato, Laws, 722 b, transl. by Benjamin Jowett, Internet Classics Archives
[2] COM(2010) 1 final, dated 8.1.2010
[3] In the terms of Art. Par. 125 TFEU, “The Union shall not be liable for or assume the commitments of central governments, regional, local or other public authorities, other bodies governed by public law, or public undertakings of any Member State, without prejudice to mutual financial guarantees for the joint execution of a specific project. A Member State shall not be liable for or assume the commitments of central governments, regional, local or other public authorities, other bodies governed by public law, or public undertakings of another Member State, without prejudice to mutual financial guarantees for the joint execution of a specific project”.
[4] In more detail, infra.
[5] Conclusions of the European Council in EUCO 25/1/10, REV 1, CO EOU 18 CONCL 4, dated 30 November 2010.
[6] In some more detail: Operating under the pressure of the imminence of the Greek crisis, the Euro area leaders, in a statement “on the support to Greece by the Euro area Member states”, issued on March 25th, 2010, (to be found in www.europa.eu) have set from the very beginning the institutional foundations for their actions.
EFSM which, in Commission’s President Manuel Baroso’s inconsiderate but enthusiastic wording, “offered a solid safety net for Greece and provides stability for the Euro are” to accommodate the initial needs of financial assistance to Greece, which, on 23 April 2010, asked for this assistance and stepping out of the financial markets. The “mechanism” was more or less a modus operandi of the basic concept for the assistance: international agreements among the Euro area countries, participation of the IMF, loan facilities administered by the ECB, conditionality expressed in and by the Memorandum of Understanding signed with Greece. On May 9th 2010, the “mechanism” was institutionalized and was given the name “European Financial Stabilization Mechanism”, EFSM. EFSM was not an entity in its own, but only a credit line, operating in the general framework just described. ESFM was endowed with 110 billion euro, and was used for Greece only.
EFSF the structure was decided the very same day with the first. In the form of a company (a societé anonyme), agreed by the Euro area countries and incorporated in Luxembourg, the EFSF, endowed initially with 440 billion euro which were later raised to 780 billion, was designed to serve the same purposes as EFSM under the same institutional conditions. As worded in the Preamble of the Framework Agreement concluded by EFSF (the company) and the Member states of the Euro area (its “shareholders”) on June 7th 2010, the “financial support to euro-area Member States shall be provided by EFSF in conjunction with the IMF and shall be on comparable terms to the stability support loans advanced by euro-area Member States to the Hellenic Republic”.
ESM has been decided by the European Council of October 28-29, 2010 as a “permanent crisis mechanism to safeguard financial stability of the euro area as a whole”[6] and went together with a limited change in the TFEU, permitting the Euro area members to create this mechanism but not touching the untouchable non bail-out clause of the Treaty. By a Treaty signed by the Euro area members initially on July 11th, 2011 and then, in a more elaborate form, on February 2nd 2012 the “European Stability Mechanism”, the ESM was created. ESM in an “international financial institution” located in Luxembourg with a liaison office in Brussels. ESM “will assume the tasks currently fulfilled”by the EFSF and EFSM. Its proper authorized capital stock will be 700 billion euro. ESM capitalizes, in a more elaborate form, the ways and experiences acquired by the bail-outs so far offered to Greece, Portugal and Ireland. Procedures and conditionality are formalized. Also, the ESM Treaty takes seriously into account the possible participation of private sector in processes of financial assistance (PSI), so it provides for Collective Action Clauses (CACs) to be included in the new euro area government securities.
[7] Noteworthy point: the Euro area assisters lend money, they don’t lose money. So, in the example of the Germans, it’s still a loan, they make some profit out of it, however it is a loan that could entail risks even for Germany, in the occurrence of a highly improbable at the present day, but theoretically always possible Germany’s negative the evaluation by “the Markets” in the future, leading Germany to borrow at interest rate higher than 3.5% and lend Greece at only 3.5%. But, as mentioned, for the moment, such a development remains theoretical.
[8] In thankful appreciation to the Bank of Greece for the statistical figures made available to me YZD
[9] Decision 415/2009 of the Council of 27 April 2009, O.J. L 135/21, 30.5.2009
[10] Decision 2010/291/EU of the Council of 19th January 2010, O.J. L 125/50, 21.5.2010
[11] Decision 2010/181/EU of the Council of 16th February 2010, O.J. L 83/12, 30.3.2010,
[12] Decision 2010/182/EU of the Council of 16th February 2010 O.J. L 83/13, 30.3.2010
[13] Decision 2010/320/EU of the Council of 10th May 2010, O.J. L 145/6, 11.6.2010
[14] Decision 2010/486/EU of the Council of 7th September 2010, L 241/12 14.9.2010
[15] For a first outline of the first generation of the Measures, see Drossos, IGLP, p.10, f.f., 13 f.f.
[16] The integral text of the Second Memorandum can be found in the official IMF website, under “Greece: Letter of Intent, Memorandum of Economic and Financial Policies, and Technical Memorandum of Understanding, March 9, 2012”. It can be also found as Annex in Law 4046/2012, published in the Greek Official Gazette A 28, of 14th February 2012 in English, which is the official language and in Greek.
[17] Details in Law 4046/2012 (above annot. 19), Annex I, PSI LM Facility Agreement, Annex II,Co – Financing Agreement, Annex III, ECB Credit Enhancement Facility Agreement, Annex IV,Bond Interest Facility and the Annexes and Schedules attached thereto.
[18] Art. 1 par. 5 of Law 4046/2012
[19] Press release of the European Commission on European Parliament’s the Joint Hearing on Greece, held in Brussels, March 27, 2012, to be found through www.europa.eu
[20] Drossos, IGLP, p. 15 f.f.
[21] Pavlos Kalligas, I exandlisis ton kommaton, iti ta ithika gegonota tis koinonias mas [=The exhaustion of the parties, namely the moral facts of our society], Athens 1842 (reprinted, Athens, 1993), (in Greek) [=Kalligas], p. 42, see also Drossos, p. 175
[22] Kalligas, p. 43-44, 29, see also Drossos, p. 175-6
[23]J. L. Borges, The history of tango, (1930), quoted from J.L.Borges, Essays, translated into Greek and commented by Achilles Kyriakidis, Athens 2007, p. 38. The quoted text is retranslated into English by me –Y.Z.D.
[24] Panajiotis Kondylis, The cachexia of the bourgeois element in the modern Greek society and ideology (in Greek). Introduction to the Greek edition of his book “Der Niedergang der buergerlichen Denk- und Lebensform” (1991). Posthumously published also separately under the editors’ title “The reasons of decay of Modern Greece” (in Greek, 2011). Cited passage translated by me.
[25] In the critical year 2009, the Greek sovereign debt was 4.3% of the sovereign debt of the 17 countries Eurozone, 3.51% of the sovereign debt of the 27 countries European Union and 0.98% of the sovereign debt of all the countries of the world. The Greek sovereign debt was 426,723 billion dollars (298,706 billion €), while the Eurozone’s 17 countries’ 9.919,965 billion dollars (7.125.818,90 billion €), the EU 27 countries’ 12.158,206 billion dollars (8.779.319,10 billion €) and the world’s 43.625,198 billion dollars.
In billions dollars the same year Greece’s gross domestic product [GDP] was 327.331, the EU 27 countries 16.242,027, the Eurozone 17 countries 12.442.416 and the world’s 57,722.086. In percentage, the Greek GDP was 2.63% of the Eurozone countries, 2.00% of the European Union countries and 0,57% of the world. [Source: IMF]
In 2009 Greece’s sovereign debt was 127,1% of her GDP while the Eurozone’s only 79,727%. [Source: BoG]
[26] O.J. L 389, 30.12.2004, p. 25
[27] O.J. L 176, 5.7.2007, p.21
[28] To be found in www.europa.eu
[29] As reported in the press, 4th and 5th June, 21rst July 2007
[30] See Fitch, Complete Sovereign Rating History, Greece, November 13, 1995- 13 March 13, 2012, in thankful appreciation to the Bank of Greece for making it available to me YZD
[31] Thomas Mann, The Magic Mountain, [Der Zauberberg] transl. by H.T. Lowe-Porter, Vintage books, London, 1999, last page.

Νέο αγγλόφωνο περιοδικό: International Journal of Human Rights and Constitutional Studies (IJHRCS)


Νέο αγγλόφωνο περιοδικό: International Journal of Human Rights and Constitutional Studies (IJHRCS)
International Journal of Human Rights and Constitutional Studies (IJHRCS)
ISSN (Online): 2050-1048 – ISSN (Print): 2050-103X
http://www.inderscience.com/browse/index.php?journalCODE=ijhrcs
Published in 4 issues per year (View Subscription Price)
Inaugural Issue Call for Papers
more details
IJHRCS initiates and fosters academic dialogue concerning the modern subjects of constitutional law and human rights protection from a global perspective. It provides novel and original material in the fields of current economic and political crises, globalised democratic governance, human rights public policies, the theory and philosophy of rights, comparative constitutional law and the methodology of law.
Objectives
In a multicultural and globalised era, IJHRCS aims to provide for the international academic audience a forum for a fruitful, ongoing and updated dialogue on the contours of modern constitutionalism by bringing together theory and praxis. Thus one the main objectives of the journal is to establish the communication between academics and policy makers, researchers and legal practitioners as well as politicians.
Readership
IJHRCS provides a vehicle to help academics, researchers, policy makers, legal practitioners, law students, politicians and the judiciary working in the fields of human rights theory and protection and constitutional studies to disseminate information, innovative argumentation and updated academic knowledge.
Contents
IJHRCS publishes original papers, conference reports, jurisprudence, book reviews, notes and commentaries. Special issues devoted to important topics of human rights and constitutional studies will occasionally be published.
Subject Coverage
  • International constitutional law
  • International human rights protection
  • Comparative constitutional law
  • Constitutional theory and policy
  • Theory of rights
  • Philosophy of rights
  • Globalisation and governance
  • Constitutional rights, constitutional freedoms
  • Methodology of law
  • Constitutional politics
  • EU constitutionalisation
  • Migration and multiculturalism
  • Democratic deficit theory
  • Political parties and elections
  • Digital participation, e-democracy, e-governance
Specific Notes for Authors
Submitted papers should not have been previously published nor be currently under consideration for publication elsewhere. (N.B. Conference papers may only be submitted if the paper has been completely re-written and the author has cleared any necessary permissions with the copyright owner if it has been previously copyrighted). All authors must declare they have read and agreed to the content of the submitted manuscript. A full statement of our Ethical Guidelines for Authors is available.
All papers are refereed through a double blind process. A guide for authors, sample copies and other relevant information for submitting papers are available on the Author Guidelines web-page.
To submit a paper, please go to Submissions of Papers
All papers must be submitted online. If you experience any problems submitting your paper online, please contact submissions@inderscience.com, describing the exact problem you experience. Please include in your email the title of the Journal.
Editors and Members of the Editorial Board
Editor in Chief
Christina M. Akrivopoulou
Democritus University of Thrace
Department of Political Sciences
Thessaloniki 546 36
GREECE
ijhrcons gmail.com
Assistant Editor
Knut Fournier
College of Europe
Department of International Law
Dijver 11
BE-8000 Bruges
BELGIUM
Assistant Editor
Nicolaos Garipidis
Aristotle University of Thessaloniki
Law School
541 24 Thessaloniki
GREECE
Editorial Board Members
Norberto Nuno Gomes de AndradeNo
European University Institute
Via Boccaccio 121
I – 50133 Florence
ITALY
Magdalena Bielenia-GrajewskaMa
University of Gdansk
ul. Wita Stwosza 55
80-952 Gdansk
POLAND
Vincent Rezzouk-HammachiVi
Université du Mans
6 Villa Vacassy
94410 Saint Maurice
FRANCE
Antonio RuggeriAn
Università degli Studi di Messina
Dipartimento di Scienze Giuspublicistiche ‘T. Martinez’
P.zza S. Pugliatti, P.C.
98122 Messina
ITALY
Shumin SuSh
Beijing International Studies University
School of Law and Politics
Beijing 100024
CHINA
Symeon C. SymeonidesSy
Willamette University
Willamette College of Law
245 Winter Street
57, Salem, OR 97301
USA
Bülent TemelB&
Southern New Hampshire University and Atilim University
Department of Economics
Ankara 06836
TURKEY

Call for Papers for the inaugural issue of IJHRS: The Defaut of the Social State


Call for Papers for the inaugural issue of IJHRS: The Defaut of the Social State

Call for Papers

for the inaugural issue of the

The Default of the Social State

Human Rights Protection in the Age of the Economic CrisesInternational Journal of Human Rights and Constitutional Studies, on the theme of: In an era of economic crisis the augmenting scarcity of social goods raises one more than questions concerning the ability of social rights to effectively protect the constitutional subjects of globalisation. The main objective of this inaugural issue of

IJHRCS is to critically intervene in the relevant academic dialogue in order to propose and answer the crucial questions that the current ‘default’ of the social state poses. Subject Coverage

Suitable topics include but are not limited to:

 Social state, genesis, political and social importance, current debates

 Social state and the main causes of its current decline

 Social rights, their economic nature, their current scarcity, theories of efficacy

 Social rights and the current risks of globalisation economic crises: the upcoming problem of poverty

 The right to housing in the epicentre of the economic crisis.

 Crisis and social rights in the European South: education, health, social security and labour

 Theories of welfare state

 Book presentations concerning social rights and social state

 International protection of social rights

 The welfare state in comparative perspectives

 Social policies and the scarcity of social goods

 EU social policies

 Citizenship and social inclusion

 Economic approaches to welfare state

 Welfare state and modern bureaucracy

 Welfare state as a utopiaNotes for Prospective Authors

Submitted papers should not have been previously published nor be currently under consideration for publication elsewhere. (N.B. Conference papers may only be submitted if the paper was not originally copyrighted and if it has been completely re-written).

All papers are refereed through a peer review process. A guide for authors, sample copies and other relevant information for submitting papers are available on theImportant DatesAuthor Guidelines page. Proposal submission:31 June, 2012 Proposal acceptance/rejection:31 July, 2012 Full paper deadline:31 October, 2012 Editor and Notes

Proposals (and any queries) may be submitted directly to the Editor via email:IJHRConS@gmail.com All papersmust be submitted online. To submit a paper, please go to Online Submissions of Papers. If you experience any problems submitting your paper online, please contact submissions@inderscience.com, describing the exact problem you experience. (Please include in your email the title of the Special Issue, the title of the Journal and the name of the Guest Editor).

Within this framework, social state and social rights theories, social policies at national and supranational levels, the social policy of the EU, poverty, citizenship and social exclusion as well as the reasons for the current decline of the welfare state will be thoroughly discussed. This inaugural issue is aimed at a vast audience comprising academics and practitioners, students of law, politics and policy makers.

International Journal of Human Rights and Constitutional Studies (IJHRCS)

International Journal of Human Rights and Constitutional Studies (IJHRCS)
ISSN (Online): 2050-1048 – ISSN (Print): 2050-103X
http://www.inderscience.com/browse/index.php?journalCODE=ijhrcs
Published in 4 issues per year
Inaugural Issue Call for Papers
more details
IJHRCS initiates and fosters academic dialogue concerning the modern subjects of constitutional law and human rights protection from a global perspective. It provides novel and original material in the fields of current economic and political crises, globalised democratic governance, human rights public policies, the theory and philosophy of rights, comparative constitutional law and the methodology of law.
Objectives
In a multicultural and globalised era, IJHRCS aims to provide for the international academic audience a forum for a fruitful, ongoing and updated dialogue on the contours of modern constitutionalism by bringing together theory and praxis. Thus one the main objectives of the journal is to establish the communication between academics and policy makers, researchers and legal practitioners as well as politicians.
Readership
IJHRCS provides a vehicle to help academics, researchers, policy makers, legal practitioners, law students, politicians and the judiciary working in the fields of human rights theory and protection and constitutional studies to disseminate information, innovative argumentation and updated academic knowledge.
Contents
IJHRCS publishes original papers, conference reports, jurisprudence, book reviews, notes and commentaries. Special issues devoted to important topics of human rights and constitutional studies will occasionally be published.
Subject Coverage
  • International constitutional law
  • International human rights protection
  • Comparative constitutional law
  • Constitutional theory and policy
  • Theory of rights
  • Philosophy of rights
  • Globalisation and governance
  • Constitutional rights, constitutional freedoms
  • Methodology of law
  • Constitutional politics
  • EU constitutionalisation
  • Migration and multiculturalism
  • Democratic deficit theory
  • Political parties and elections
  • Digital participation, e-democracy, e-governance
Specific Notes for Authors
Submitted papers should not have been previously published nor be currently under consideration for publication elsewhere. (N.B. Conference papers may only be submitted if the paper has been completely re-written and the author has cleared any necessary permissions with the copyright owner if it has been previously copyrighted). All authors must declare they have read and agreed to the content of the submitted manuscript. A full statement of our Ethical Guidelines for Authors is available.
All papers are refereed through a double blind process. A guide for authors, sample copies and other relevant information for submitting papers are available on the Author Guidelines web-page.
To submit a paper, please go to Submissions of Papers
All papers must be submitted online. If you experience any problems submitting your paper online, please contact submissions@inderscience.com, describing the exact problem you experience. Please include in your email the title of the Journal.
Editors and Members of the Editorial Board
Editor in Chief
Christina M. Akrivopoulou
Democritus University of Thrace
Department of Political Sciences
Thessaloniki 546 36
GREECE
ijhrconsgmail.com
Assistant Editor
Knut Fournier
College of Europe
Department of International Law
Dijver 11
BE-8000 Bruges
BELGIUM
Assistant Editor
Nicolaos Garipidis
Aristotle University of Thessaloniki
Law School
541 24 Thessaloniki
GREECE
Editorial Board Members
Norberto Nuno Gomes de AndradeNo
European University Institute
Via Boccaccio 121
I – 50133 Florence
ITALY
Magdalena Bielenia-GrajewskaMa
University of Gdansk
ul. Wita Stwosza 55
80-952 Gdansk
POLAND
Vincent Rezzouk-HammachiVi
Université du Mans
6 Villa Vacassy
94410 Saint Maurice
FRANCE
Antonio RuggeriAn
Università degli Studi di Messina
Dipartimento di Scienze Giuspublicistiche ‘T. Martinez’
P.zza S. Pugliatti, P.C.
98122 Messina
ITALY
Shumin SuSh
Beijing International Studies University
School of Law and Politics
Beijing 100024
CHINA
Symeon C. SymeonidesSy
Willamette University
Willamette College of Law
245 Winter Street
57, Salem, OR 97301
USA
Bülent TemelB&
Southern New Hampshire University and Atilim University
Department of Economics
Ankara 06836
TURKEY
Καταχώρηση: 07-05-2012     Κατηγορία: Announcements    

‘Μεγάλη πολιτική’ και ασθενής δικαστικός έλεγχος. Συνταγματικά ζητήματα και ζητήματα συνταγματικότητας στο ‘Μνημόνιο’

Του Ακρίτα Καϊδατζή, Λέκτορας Συνταγματικού Δικαίου στο Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ.

‘Μεγάλη πολιτική’ και ασθενής δικαστικός έλεγχος. Συνταγματικά ζητήματα και ζητήματα συνταγματικότητας στο ‘Μνημόνιο’
Ι. Το Μνημόνιο ως νομικοπολιτικό γεγονός με συνταγματική σημασία.
Το Μνημόνιο συνιστά σημείο στροφής του πολιτεύματος[1]. Σηματοδοτεί το τέλος της μεταπολίτευσης[2]. Αποτελεί ένα οριακό στάδιο εξέλιξης της συνταγματικής πραγματικότητας[3]. Μεταβάλλει τη δικαιοπαραγωγική διαδικασία[4]. Συνιστά defactoεκχώρηση της οικονομικής κυριαρχίας της χώρας[5]. Αποτελεί ένα νέο «παρασύνταγμα»[6]. Αυτά είναι μερικά μόνο από τα πάρα πολλά που έχουν ειπωθεί για το περίφημο ή περιβόητο, ανάλογα με τη στάση του καθενός, Μνημόνιο. Ο συνταγματικός περί αυτού λόγος φαίνεται να καλύπτει όλο το φάσμα μεταξύ καταγγελίας, απολογίας και αμηχανίας. Παρόλες τις διαφορές και διαφοροποιήσεις ωστόσο υπάρχουν ένα ή δύο σημεία στα οποία όλοι συμφωνούν. Το Μνημόνιο είναι, πρώτον, ένα μείζον πολιτικό γεγονός, το οποίο, δεύτερον, θέτει κρίσιμα συνταγματικά ζητήματα –ανεξάρτητα από το πώς τελικά τα κρίνει ο καθένας[7].
Με δεδομένη την πολιτική σημασία του Μνημονίου μοιάζουν σχεδόν δευτερεύοντα ζητήματα –βεβαίως, σημαντικά– όπως η νομική φύση, ο νομικός χαρακτήρας ή η τυπική ισχύς του[8]. Ακόμη κι όσοι δυσκολευόμαστε να προσδιορίσουμε νομικά αυτό που ονομάζουμε Μνημόνιο, αντιλαμβανόμαστε πάντως τη νομική και πολιτική και συνταγματική σημασία του. We’ll know it when we see it. Χωρίς λοιπόν να χρειάζεται να υπεισέλθουμε στα νομικά του Μνημονίου, μπορούμε να αντιληφθούμε την πολιτική ουσία του: πρόκειται για ένα πλαίσιο δράσης της ελληνικής πολιτείας που συμφωνείται ή επιβάλλεται, και πάλι ανάλογα με τη στάση του καθενός, ως προϋπόθεση για την εφαρμογή ενός προγράμματος στήριξης της ελληνικής οικονομίας στο οποίο εμπλέκονται η Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη μέλη της Ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Αυτό το πλαίσιο δράσης αφορά την οικονομική, με την πιο ευρεία του όρου έννοια, πολιτική της χώρας, την οποία επικαθορίζει για τα πολλά επόμενα χρόνια. Η εφαρμογή της πολιτικής, δηλαδή η υλοποίηση των επιμέρους σκοπών και μέτρων που τη συνθέτουν, γίνεται με τους λεγόμενους «εφαρμοστικούς νόμους», οι οποίοι εκδίδονται εντωμεταξύ με καταιγιστικούς ρυθμούς.
Το πλαίσιο δράσης που συνιστά το πρώτο Μνημόνιο περιλήφθηκε –σκοπίμως ουδέτερη η λέξη– ως παράρτημα στο ν. 3845/2010 (Μνημόνιο Ι)[9]. Ήδη έχουμε ένα νέο Μνημόνιο και νέο πλαίσιο δράσης, που περιλήφθηκε ως παράρτημα στο ν. 4046/2012 (Μνημόνιο ΙΙ)[10]. Κάποια από τα μέτρα εφαρμογής αυτών των πλαισίων δημόσιας πολιτικής περιλαμβάνονται σε αυτοτελείς διατάξεις των ίδιων των νόμων 3845/2010 και 4046/2012. Τα πολύ περισσότερα και πολύ σημαντικότερα περιλαμβάνονται πάντως σε άλλους νόμους που εκδόθηκαν είτε ενόψει είτε μετά και τρόπον τινά «σε εκτέλεση» των Μνημονίων Ι και ΙΙ. Αν φυλλομετρήσει κανείς τα ΦΕΚ από την άνοιξη του 2010 (ή και πιο πριν, από τα τέλη του 2009) μέχρι και σήμερα θα διαπιστώσει ότι ένα εντυπωσιακά μεγάλο μέρος της νομοθετικής παραγωγής, δηλαδή πολλοί από τους τυπικούς νόμους μεταξύ του υπ’ αριθμ. 3833[11] (ή και από τον υπ’ αριθμ. 3808 για την έκτακτη εισφορά) και του υπ’ αριθμ. 4063 που έχουμε ήδη φτάσει δύο χρόνια μετά[12], καθώς και ένας ασυνήθιστα μεγάλος αριθμός πράξεων νομοθετικού περιεχόμενου, περιέχουν μέτρα για την αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης και ειδικότερα μέτρα εφαρμογής των μνημονιακών πολιτικών.
Η «δίκη του Μνημονίου» προέκυψε από τη δικαστική αμφισβήτηση ορισμένων από τα πρώτα μέτρα εφαρμογής μνημονιακών πολιτικών. Το καλοκαίρι του 2010 ένας μεγάλος αριθμός συλλογικών φορέων και φυσικών προσώπων, με πρωτοβουλία και συντονισμό του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, προσέφυγε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας για την ακύρωση πράξεων περικοπής αποδοχών και επιδομάτων εργαζομένων και συνταξιούχων που είχαν εκδοθεί σε εκτέλεση διατάξεων των νόμων 3833 και 3845/2010. Το αίτημα ακύρωσης θεμελιωνόταν βεβαίως στην προβαλλόμενη αντισυνταγματικότητα ή αντίθεση στην ΕΣΔΑ των συγκεκριμένων διατάξεων που προέβλεπαν τα μέτρα. Κάπως σχηματικά, προβλήθηκαν δύο διαφορετικές κατηγορίες λόγων αντισυνταγματικότητας. Η πρώτη κατηγορία αφορά την αντίθεση των συγκεκριμένων νομοθετικών μέτρων σε δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα ή η ΕΣΔΑ, όπως το δικαίωμα προστασίας της περιουσίας ή την ισότητα στα δημόσια βάρη. Η δεύτερη αφορά την αντίθεση συνολικά του προσαρτημένου στο παράρτημα του ν. 3845/2010 Μνημονίου, σε εφαρμογή του οποίου λήφθηκαν και τα συγκεκριμένα μέτρα, στη συνταγματικά προβλεπόμενη διαδικασία παραγωγής κανόνων δικαίου.
Με τον τρόπο αυτό από όλα τα, μείζονος σημασίας, συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου η ανοιγείσα δίκη περιορίστηκε αναγκαστικά σε εκείνα μόνο τα οποία μπορούν να αχθούν σε δικαστική κρίση στο πλαίσιο του ελέγχου συνταγματικότητας των νόμων, που περιλαμβάνει και τον έλεγχο συμβατότητας με την ΕΣΔΑ, επικεντρώθηκε δηλαδή στα ζητήματα αντισυνταγματικότητας.
ΙΙ. Συνταγματικά ζητήματα δεν είναι μόνο τα ζητήματα (αντι)συνταγματικότητας
Μεθοδολογική αφετηρία για τις σκέψεις που ακολουθούν είναι η, κάπως σχηματική και οπωσδήποτε συμβατική, διάκριση μεταξύ συνταγματικών ζητημάτων και ζητημάτων συνταγματικότητας. Ως συνταγματικό ζήτημα νοείται εδώ κάθε διαφωνία σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ένα πολιτειακό όργανο ερμηνεύει συνταγματικές διατάξεις και θέτει σε εφαρμογή συνταγματικούς κανόνες. Επίσης, κάτι ίσως σημαντικότερο, κάθε διαφωνία σχετικά με την επίλυση με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ενός πολιτικού ζητήματος η οποία επηρεάζει αντιστοίχως, προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, τη λειτουργία ή το κανονιστικό περιεχόμενο μιας συνταγματικής αρχής. Από την άλλη, ζήτημα συνταγματικότητας ή ακριβέστερα αντισυνταγματικότητας δεν τίθεται σε κάθε περίπτωση διαφωνίας περί την εφαρμογή του Συντάγματος, αλλά μόνον όταν αμφισβητείται η συμβατότητα ορισμένης πράξης πολιτειακού οργάνου με κάποιο συνταγματικό κανόνα ή αρχή. Όλα τα ζητήματα συνταγματικότητας είναι ταυτόχρονα και συνταγματικά ζητήματα. Δεν ισχύει βεβαίως και το αντίστροφο.
Το ζήτημα συνταγματικότητας συνίσταται σε μία κρίση, που προκύπτει από μία σύγκριση. Συγκρίνεται μία πολιτειακή πράξη (νόμος, διοικητική πράξη, δικαστική απόφαση) προς ορισμένο συνταγματικό κανόνα ή αρχή, προκειμένου να διαπιστωθεί αν αυτά, η πολιτειακή πράξη και ο συνταγματικός κανόνας, είναι συμβατά ή μήπως προκύπτει αντίθεση μεταξύ τους. Σε περίπτωση που διαπιστωθεί τέτοια αντίθεση, η έγερση ζητήματος συνταγματικότητας καταλήγει σε ένα αίτημα με αρνητικό περιεχόμενο: την ανάκληση ή κατάργηση ή μη εφαρμογή της αντισυνταγματικής πράξης. Από την άλλη, ένα συνταγματικό ζήτημα δεν τίθεται οπωσδήποτε ενόψει συγκεκριμένης πράξης. Ενδέχεται να αφορά ένα ευρύτερο φαινόμενο ή τάση ή εξέλιξη ή ένα πλέγμα επιμέρους πράξεων, οι οποίες μεμονωμένα μπορεί να θέτουν ή να μη θέτουν ζητήματα συνταγματικότητας. Κυρίως όμως η θέση συνταγματικού ζητήματος δεν καταλήγει οπωσδήποτε σε μιαν αρνητική κρίση, τη διαπίστωση της αντίθεσης προς κάποιο συνταγματικό κανόνα, αλλά μπορεί επίσης να έχει δημιουργικό περιεχόμενο. Μπορεί δηλαδή να καταλήγει σε μια θετική πρόταση για τη βέλτιστη, στις δεδομένες κάθε φορά συνθήκες, πραγμάτωση ορισμένου συνταγματικού κανόνα ή αρχής ή απλώς για τη δυνατότητα μιας εναλλακτικής ερμηνείας και εφαρμογής τους[13].
Κάθε συνταγματική αρχή ή κανόνας, εκτός από τους αμιγώς διαδικαστικούς, συντίθεται από ένα ευρύτερο ή στενότερο φάσμα δυνατών ή επιτρεπτών κανονιστικών περιεχομένων ή ερμηνευτικών εκδοχών που κινούνται μεταξύ ενός minimum και ενός optimum[14]. Το κανονιστικό ελάχιστο συνιστά ένα νομικό όριο, που είναι καταρχήν δικαστικά ελέγξιμο. Ο,τιδήποτε πέρα από αυτό είναι καταρχήν αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης και απόφασης, αποτελεί δηλαδή μια πολιτική δυνατότητα. Και στη μία περίπτωση και στην άλλη ο προσδιορισμός του περιεχομένου του συνταγματικού κανόνα είναι συνταγματικό ζήτημα. Όμως ζήτημα (αντι)συνταγματικότητας γίνεται μόνο τότε, όταν προβάλλεται ότι το περιεχόμενο ορισμένης πολιτειακής πράξης προσδιορίστηκε καθ’ υπέρβαση του νομικού ορίου που θέτει ο συνταγματικός κανόνας ή κατά παράβαση της συνταγματικά προβλεπόμενης διαδικασίας παραγωγής της πράξης αυτής.
Τα ζητήματα συνταγματικότητας συνδέονται ιδίως με τις –δικαστικές ή ευρύτερα θεσμικές (κοινοβουλευτικές, διοικητικές κλπ.)– διαδικασίες ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων ή άλλων πολιτειακών πράξεων. Ωστόσο δεν εξαντλούνται σε αυτές. Ζήτημα αντισυνταγματικότητας ορισμένης πολιτειακής πράξης μπορεί να τεθεί ακόμη και όταν δεν προβλέπεται διαδικασία ελέγχου[15] ή όταν προβλέπεται μεν τέτοιος έλεγχος, αλλά για δικονομικούς ή διαδικαστικούς λόγους, για παράδειγμα λόγω έλλειψης εννόμου συμφέροντος ή παρέλευσης της προθεσμίας, δεν μπορεί ή δεν μπορεί πλέον να ασκηθεί[16]. Δεν αποκλείεται επομένως ορισμένο ζήτημα συνταγματικότητας να τεθεί ανεξάρτητα από τη δυνατότητα ελέγχου του, σε καθαρά πολιτικό επίπεδο, παρόλο που πρόκειται για ένα νομικό ζήτημα[17]. Από την άλλη, «φυσικό» ή πάντως προνομιακό πεδίο επίλυσης των συνταγματικών ζητημάτων που δεν είναι ταυτόχρονα ζητήματα συνταγματικότητας είναι το πεδίο της πολιτικής. Τα ζητήματα αυτά τίθενται κυρίως ως πολιτικά ζητήματα, χωρίς από το λόγο αυτό να αίρεται ή να σχετικοποιείται ο συνταγματικός χαρακτήρας τους[18].
Μια πρώτη παρατήρηση που πρέπει να γίνει εδώ είναι ότι, ανεξάρτητα από τα όποια ζητήματα αντισυνταγματικότητας, αυτό που ονομάζουμε Μνημόνιο θέτει πρωτίστως σημαντικά συνταγματικά ζητήματα. Τρία ιδίως στοιχεία, τα οποία μνημονεύθηκαν εισαγωγικά, συνηγορούν υπέρ της διαπίστωσης αυτής. Πρώτον, το Μνημόνιο δεν είναι μία απλή πράξη πολιτειακού οργάνου, αλλά ένα σύνθετο πλαίσιο δράσης, για την αξιολόγηση του οποίου απαιτείται να συνεκτιμηθεί και ένα ευρύ πλέγμα άλλων πράξεων, είτε πολιτειακών είτε υπερεθνικών οργάνων, και πάντως οπωσδήποτε των μέτρων εφαρμογής του. Δεύτερον, αν και αμφισβητούνται η ακριβής νομική φύση και οι έννομες συνέπειες, δηλαδή τελικά η νομική σημασία του Μνημονίου[19], είναι αρκετά σαφείς η πολιτική σημασία και οι πολιτικές συνέπειες του. Τρίτον, το Μνημόνιο συνδέεται με μείζονες συνταγματικές εξελίξεις και μεταβολές, τόσο στο πολιτειακό όσο και στο υπερεθνικό επίπεδο, τις οποίες εν μέρει αποτυπώνει και εν μέρει προκαλεί ή έστω επιταχύνει[20].
Όλα αυτά μπορούν να συνοψισθούν στο χαρακτηρισμό του Μνημονίου ως έκφραση «μεγάλης πολιτικής», μιας πολιτικής ριζικών ανατροπών και μετασχηματισμών, που συνδέεται με μεγάλους εθνικούς στόχους ή, όπως εν προκειμένω, με μεγάλες εθνικές κρίσεις.
ΙΙΙ. ‘Μεγάλη πολιτική’ και έλεγχος συνταγματικότητας
Η κεντρική υπόθεση που διατυπώνεται εδώ είναι ότι η άσκηση μεγάλης πολιτικής κατά κανόνα συνδέεται και μάλιστα αρκετά ευδιάκριτα με μείζονα συνταγματικά ζητήματα, τα οποία ωστόσο δεν μπορούν πάντοτε να τεθούν εξίσου ευδιάκριτα ως ζητήματα συνταγματικότητας. Με άλλα λόγια, όσο πιο θεμελιώδη είναι τα συνταγματικά ζητήματα που θέτει η άσκηση μεγάλης πολιτικής (η δημοκρατική αρχή, η εθνική κυριαρχία, το κράτος δικαίου κλπ.), τόσο πιο δύσκολο είναι αυτά να εντοπιστούν σε συγκεκριμένες αντισυνταγματικότητες του νόμου ή των νόμων που την υλοποιούν, δηλαδή να διατυπωθούν με όρους αντίθεσης συγκεκριμένης νομοθετικής διάταξης προς ορισμένο συνταγματικό κανόνα ή αρχή. Ακόμη πιο δύσκολος είναι ο δικαστικός έλεγχος τέτοιων ζητημάτων σε ένα σύστημα διάχυτου και παρεμπίπτοντος ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων[21], όπου ο δικαστής δεσμεύεται από τα όρια της συγκεκριμένης διαφοράς, χωρίς κατά κανόνα να μπορεί να την εντάξει στο ευρύτερο πλαίσιό της, χωρίς δηλαδή να μπορεί (ή να επιτρέπεται) να δει τη «μεγάλη εικόνα».
Επομένως, όποτε έχουμε άσκηση μεγάλης πολιτικής, τείνει να μειώνεται η ένταση του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων που υλοποιούν την πολιτική αυτή. Τα δικαστήρια αναγνωρίζουν ευρύτερη διαπλαστική εξουσία, δηλαδή λιγότερα συνταγματικά προσκόμματα, στην πολιτική εξουσία –κυβέρνηση και νομοθέτη– για τη διαμόρφωση και υιοθέτηση των σχετικών δημόσιων πολιτικών. Αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι το Σύνταγμα χάνει τη σημασία του γι’ αυτές. Σημαίνει όμως ότι η συμμόρφωση της πολιτικής εξουσίας προς το Σύνταγμα, δηλαδή η τήρηση του Συντάγματος, δεν διασφαλίζεται τόσο στις δικαστικές αίθουσες όσο μάλλον στο πεδίο της πολιτικής[22].
Με την έννοια που χρησιμοποιείται εδώ, «μεγάλη πολιτική» ασκείται όταν η πολιτική εξουσία αναλαμβάνει ρόλο κοινωνικού, με ευρεία έννοια, μετασχηματισμού. Σε αντίθεση με αυτό που κάπως συμβατικά θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «τρέχουσα» ή «συνήθη» πολιτική, η οποία κινείται εντός ενός λίγο ή πολύ δεδομένου πλαισίου, το οποίο και αναπαράγει, η μεγάλη πολιτική αμφισβητεί το πλαίσιο αυτό και επιδιώκει την επαναοριοθέτησή του. Στις περιπτώσεις αυτές η πολιτική εξουσία υπερβαίνει τη διαχείριση του statusquo και θέτει επί τάπητος τα μεγάλα ζητήματα που μάς απασχολούν ως κοινωνία: ποιοι είμαστε και προς τα πού πηγαίνουμε[23]. Ευκαιρία για την άσκηση μεγάλης πολιτικής προσφέρουν ιδίως, αλλά όχι μόνον, οι πολιτικά μεταβατικές περίοδοι και προπαντός οι περίοδοι κρίσης. Γενικότερα, εάν με τη συνήθη πολιτική εξυπηρετούνται επιμέρους συμφέροντα ως πτυχές του δημόσιου συμφέροντος, με τη μεγάλη πολιτική αναδύεται το γενικό ή υπέρτερο δημόσιο συμφέρον ως τέτοιο, το «καθαρό» δημόσιο συμφέρον μεγάλης κλίμακας, που συνδέεται με μεγάλους εθνικούς στόχους ή, σε περιόδους κρίσης, με εθνικές ανάγκες[24].
Στο πλαίσιο αυτό μπορεί να διατυπωθεί μια υπόθεση, η οποία, ως γενική τάση τουλάχιστον, φαίνεται καταρχήν να επιβεβαιώνεται διαχρονικά στη νομολογία[25]: Όταν καλούνται να κρίνουν υποθέσεις όπου τίθενται ζητήματα μεγάλης πολιτικής, τα δικαστήρια τείνουν να αποφεύγουν τη διαπίστωση αντισυνταγματικότητας[26]. Σε πολιτικά και κοινωνικά ομαλές συνθήκες, σε περιόδους «κανονικότητας», και αναφορικά με ζητήματα τρέχουσας διαχείρισης τα δικαστήρια ελέγχουν εντατικότερα τη συμφωνία του νόμου με το Σύνταγμα. Αντιθέτως, σε συνθήκες ασυνήθιστες ή εξαιρετικές, σε περιόδους μεγάλων αλλαγών ή κρίσεων, άρα σε συνθήκες αβεβαιότητας[27], τα δικαστήρια είναι πιο επιφυλακτικά και υποβάλλουν σε ασθενή ή οριακό μόνον έλεγχο συνταγματικότητας το νόμο, ιδίως όταν αυτός αποτελεί έκφραση μεγάλης πολιτικής.
Εάν η υπόθεση αυτή είναι ορθή, έστω και μόνον ως γενική τάση, τίθεται αμέσως το ερώτημα: η μειωμένη ένταση του δικαστικού ελέγχου συνεπάγεται άραγε και αντίστοιχο έλλειμμα στην τήρηση του Συντάγματος; Ναι, εάν θεωρούμε ότι ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας είναι ο μόνος τρόπος να διασφαλίσουμε τη συμμόρφωση του νομοθέτη που υλοποιεί ορισμένη δημόσια πολιτική προς το Σύνταγμα. Όχι, εάν δεχθούμε –όπως υποστηρίζεται εδώ– ότι ο δικαστικός έλεγχος, αν και βεβαίως μείζων, δεν είναι ο αποκλειστικός μηχανισμός τήρησης του Συντάγματος απέναντι στο νόμο, αλλά συμπληρώνεται από εναλλακτικούς μηχανισμούς που προσφέρει η πολιτική διαδικασία. Όταν ο δικαστικός έλεγχος υποχωρεί, διότι ασκείται με μειωμένη ένταση, η προσφυγή στους μηχανισμούς αυτούς ενδέχεται να συνιστά προσφορότερη και αποτελεσματικότερη από την προσφυγή στα δικαστήρια στρατηγική για την τήρηση του Συντάγματος[28]. Με άλλα λόγια, οι διακυμάνσεις στηνένταση του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας[29] δεν συνιστούν απαραιτήτως έκφραση συνταγματικού σχετικισμού, δεν σημαίνουν δηλαδή ότι σε σχέση με το νόμο το Σύνταγμα μπορεί κατά περίπτωση να τηρείται περισσότερο ή λιγότερο (ή καθόλου). Σημαίνουν απλώς ότι ανάλογα με τις συνθήκες μπορεί να διαφοροποιείται ο τρόπος τήρησης του Συντάγματος απέναντι στο νόμο, άλλοτε με περισσότερο νομικά και άλλοτε με περισσότερο πολιτικά μέσα[30].
Μια ακόμη παρατήρηση πρέπει να γίνει εδώ. Αυτό που ονομάζουμε Μνημόνιο θέτει συνταγματικά ζητήματα τόσο μείζονα και τόσο θεμελιώδη που είναι σχεδόν αδύνατο να τεθούν σε δικαστικό έλεγχο, τουλάχιστον όχι όλα και μάλλον όχι τα σημαντικότερα[31]. Και πάντως, ακόμη και αν υποβληθούν σε δικαστικό έλεγχο οι επιμέρους μνημονιακές πολιτικές, είναι πολύ δύσκολο να ελεγχθεί καθαυτή η «μεγάλη πολιτική» του Μνημονίου. Με άλλα λόγια, η συνταγματική σημασία του Μνημονίου υπερβαίνει κατά πολύ τα ζητήματα αντισυνταγματικότητας που τέθηκαν στη σχετική δίκη[32]. Άλλωστε, ακόμη και αυτά που μπορούσαν να τεθούν και πράγματι εξετάστηκαν από το δικαστήριο υπόκεινται σε έλεγχο μειωμένης έντασης ή οριακό, ο οποίος δύσκολα καταλήγει στη διαπίστωση αντισυνταγματικότητας. Αυτό δημιουργεί έναν κίνδυνο που δεν πρέπει να υποτιμάται. Οι υπερβολικές προσδοκίες που εναποτίθενται στη δικαστική κρίση ενδέχεται, στην αρκετά πιθανή –όπως αποδεικνύει η απόφαση ΣτΕ (Ολ.) 668/2012– περίπτωση που απορριφθούν οι αιτιάσεις αντισυνταγματικότητας, να λειτουργήσουν νομιμοποιητικά για τη μεγάλη πολιτική του Μνημονίου, να οδηγήσουν δηλαδή στο λανθασμένο συμπέρασμα ότι αυτή δεν θέτει συνταγματικά ζητήματα και μάλιστα μείζονα, μόνο και μόνο για το λόγο ότι δεν έγιναν δεκτά τα, ενδεχομένως ελάσσονα, ζητήματα αντισυνταγματικότητας που τέθηκαν ή τα οποία δέχθηκε να εξετάσει το δικαστήριο αναφορικά με επιμέρους μνημονιακές πολιτικές. Ο κίνδυνος εδώ έγκειται στην αποπτώχευση του συνταγματικού λόγου, δηλαδή στην αντίληψη ότι τα συνταγματικά ζητήματα «έκλεισαν» με τη συνταγματική κρίση του δικαστηρίου και παρέλκει πλέον η αντιμετώπισή τους στο πεδίο της πολιτικής[33] –ακόμη κι αν, όπως είπαμε, τα πιο σημαντικά από αυτά ενδέχεται να μην τέθηκαν καν σε δικαστική κρίση[34].
ΙV. Παρέκβαση: η νομική και πολιτική σημασία του ελέγχου συνταγματικότητας
Στις παραπάνω σκέψεις θα μπορούσε να προβληθεί ο εξής αντίλογος: εάν κάτι δεν μπορεί να ελεγχθεί με νομικά μέσα, ιδίως δικαστικά, τότε δεν ελέγχεται αποτελεσματικά. Με άλλη διατύπωση, κατά την άποψη αυτή ο έλεγχος τήρησης του Συντάγματος με πολιτικά μέσα δεν είναι συνταγματικός έλεγχος, αλλά απλός πολιτικός έλεγχος που, ακόμη κι αν συγκαλύπτεται πίσω από την επίκληση συνταγματικών κανόνων και αρχών, τελικά ανάγεται στη γυμνή δύναμη των αριθμών, τη βούληση της πλειοψηφίας[35]. Η κριτική αυτή όμως είναι αρκετά απλουστευτική. Ως αποτελεσματική τήρηση του Συντάγματος έναντι του νόμου αντιλαμβάνεται μόνο το νομικό έλεγχο, πρωτίστως το δικαστικό. Στην πραγματικότητα ωστόσο η τήρηση του Συντάγματος σε σχέση με το νόμο που υλοποιεί ορισμένη πολιτική διασφαλίζεται πάντοτε με ένα συνδυασμό νομικών και πολιτικών μέσων –σε διαφορετική κατά περίπτωση αναλογία[36]. Μάλιστα, ακόμη και ο ίδιος ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας, ως θεσμός που εγγυάται την τήρηση του Συντάγματος απέναντι στο νόμο, ενεργεί όχι μόνο με νομικό, αλλά και με πολιτικό τρόπο.
Ας σκεφτούμε με ποιους τρόπους μπορεί γενικά ο δικαστικός έλεγχος να συμβάλλει στη συμμόρφωση του νομοθέτη προς το Σύνταγμα. Μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον τρεις[37]. Ο πρώτος είναι προληπτικός, με την έννοια μιας γενικής πρόληψης. Η πολιτική εξουσία, δηλαδή η κυβέρνηση που διαμορφώνει τις δημόσιες πολιτικές και ο νομοθέτης που τις υιοθετεί μετατρέποντάς τις σε νόμους, γνωρίζοντας ότι το προϊόν της πολιτικής διαδικασίας, ο νόμος, ενδέχεται κατά την εφαρμογή του στο μέλλον να τεθεί υπό τον έλεγχο του δικαστή, προσπαθούν όσο γίνεται να αποφεύγουν πρόδηλες αντισυνταγματικότητες. Ο δεύτερος και πιο προφανής τρόπος είναι κατασταλτικός. Όταν, κατά την εφαρμογή του νόμου και στο πλαίσιο ορισμένης αντιδικίας που προέκυψε από αυτή, κάποιο δικαστήριο διαπιστώσει ότι ο νόμος είναι αντισυνταγματικός, τότε δεν τον εφαρμόζει στη συγκεκριμένη υπόθεση. Ο τρίτος τρόπος είναι παραδειγματικός. Παρόλο που οι έννομες συνέπειες της κρίσης περί αντισυνταγματικότητας περιορίζονται στη συγκεκριμένη υπόθεση, ενώ κατά τα λοιπά ο νόμος παραμένει τυπικά ισχυρός και εν δυνάμει εφαρμοστέος σε άλλες υποθέσεις, η κρίση αυτή, ιδίως αν προέρχεται από ανώτατο δικαστήριο, αναπτύσσει και πολιτικές συνέπειες. Μπορεί δηλαδή να οδηγήσει την πολιτική εξουσία στο να καταργήσει ή να τροποποιήσει αυτοβούλως το νόμο, είτε γιατί πείστηκε για την ορθότητα της δικαστικής κρίσης είτε, το πιθανότερο, με μιαν έννοια ειδικής πρόληψης, προκειμένου να αποφύγει παρόμοιες κρίσεις αντισυνταγματικότητας κατά τη μελλοντική εφαρμογή του νόμου[38].
Από τα παραπάνω μπορούμε να συνάγουμε δύο, ενδεχομένως ενδιαφέρουσες, διαπιστώσεις. Πρώτον, η σημασία του δικαστικού ελέγχου δεν εξαντλείται στην κρίση ενός δικαστηρίου ότι ορισμένος νόμος είναι ή δεν είναι αντισυνταγματικός. Πέραν από το ότι μια τέτοια κρίση μπορεί να αναπτύσσει συνέπειες και πέραν του δεδικασμένου, αναφορικά με τον ίδιο ή άλλο παρεμφερή νόμο, η ίδια η ύπαρξη του θεσμού του δικαστικού ελέγχου, δηλαδή και μόνο το ενδεχόμενο άσκησής του, μπορεί επίσης να λειτουργήσει εγγυητικά για την τήρηση του Συντάγματος από το νομοθέτη. Δεύτερον, η υπεροχή του Συντάγματος απέναντι στο νόμο δεν διασφαλίζεται αποκλειστικά με νομικά, αλλά και με πολιτικά μέσα. Από τους τρεις προαναφερθέντες τρόπους ενέργειας του δικαστικού ελέγχου, μόνον ο δεύτερος είναι αμιγώς νομικός: διενεργείται και ολοκληρώνεται με την έκδοση μιας δικαστικής απόφασης. Αντιθέτως, στην πρώτη και στην τρίτη περίπτωση η τήρηση του Συντάγματος διασφαλίζεται με πολιτικά μέσα, στο πλαίσιο της πολιτικής διαδικασίας και με αποφάσεις που τελικά λαμβάνονται από την πολιτική εξουσία. Ωστόσο οι σχετικές αποφάσεις –κι αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο– δεν λαμβάνονται αποκλειστικά βάσει πολιτικών εκτιμήσεων, δεν αποτελούν απλώς έκφραση της πλειοψηφικής αρχής ούτε «γυμνών» συμφερόντων, αλλά ενσωματώνουν και νομικές κρίσεις, με τις οποίες αλληλεπιδρούν και, ιδίως στην τρίτη περίπτωση, «διαλέγονται»[39]. Σ’ αυτό το διαλογικό στοιχείο της εφαρμογής του Συντάγματος φαίνεται και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του συνταγματικού δικαίου ως πολιτικού δικαίου, δηλαδή ως ενός ιδιότυπου δικαιικού κλάδου που μετέχει τόσο του δικαίου όσο και της πολιτικής[40], που εφαρμόζεται τόσο με νομικά όσο και με πολιτικά μέσα, χωρίς παρόλα αυτά το Σύνταγμα να χάνει το θεμελιώδη χαρακτήρα του ως νόμου[41].
Η ευρύτερη θέση που υποστηρίζεται εδώ είναι ότι, ανάλογα με την πολιτική και ευρύτερα την κοινωνικο-οικονομική συγκυρία, τα δικαστήρια μπορεί να ασκούν τον έλεγχο συνταγματικότητας του νόμου περισσότερο ή λιγότερο εντατικά. Αντιστοίχως, η τήρηση του Συντάγματος έναντι του νόμου διασφαλίζεται με περισσότερο νομικά (στον εντατικό δικαστικό έλεγχο) ή πολιτικά μέσα (στον ασθενή ή οριακό δικαστικό έλεγχο). Σε περιόδους πολιτικής ομαλότητας και κανονικότητας οι συνταγματικοί κανόνες και αρχές είναι σε σημαντικό βαθμό εγγεγραμμένοι στο υφιστάμενο δικαιικό πλαίσιο, έτσι ώστε η εφαρμογή του Συντάγματος απέναντι στο νόμο να αποτελεί εν πολλοίς ένα νομικό ζήτημα, που επαφίεται κατά κύριο λόγο στα δικαστήρια. Αντιθέτως, σε περιόδους όπου η πολιτική κανονικότητα ανατρέπεται, το δίκαιο τείνει να υποχωρεί έναντι της πολιτικής, με αποτέλεσμα η εφαρμογή του Συντάγματος απέναντι στο νόμο να επαφίεται περισσότερο απ’ ό,τι πριν στην πολιτική διαδικασία. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι, ακόμη και όταν εξασθενεί ο δικαστικός έλεγχος, το Σύνταγμα δεν «υποχωρεί», απλώς αλλάζει ο τρόπος ενέργειάς του, καθώς η τήρησή του μετατίθεται από το δικαιικό στο πολιτικό πεδίο. Ακόμη επομένως και σε περιόδους κρίσης το Σύνταγμα δεν χάνει τη σημασία του. Όμως η «πολιτικοποίησή» του συνεπάγεται ότι, προκειμένου να εφαρμοστεί αποτελεσματικά, χρειάζεται να υιοθετήσουμε εναλλακτικές στρατηγικές –πέραν της προσφυγής στον, πιθανότατα απρόσφορο, δικαστικό έλεγχο.
V. Συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου και έλεγχος συνταγματικότητας
Αυτό που σχηματικά και συνοπτικά ονομάζουμε Μνημόνιο και τα μέτρα που λαμβάνονται σε εφαρμογή του σηματοδοτούν μια πολιτικά μεταβατική περίοδο, που επικαθορίζεται από την ανάγκη αντιμετώπισης της τρέχουσας δημοσιονομικής και ευρύτερα οικονομικής κρίσης[42]. Οι πολιτικές του Μνημονίου, όπως αποτυπώνονται σε μια σειρά νομοθετημάτων που επιφέρουν τομές και ανατροπές στη λειτουργία του κράτους, της οικονομίας και της κοινωνίας, θέτουν κρίσιμα συνταγματικά ζητήματα. Με την επισήμανση ότι δεν πρόκειται παρά για μιαν αδρή σχηματοποίηση, μερικά από τα ζητήματα αυτά είναι και τα ακόλουθα[43]:
Καταρχάς τίθεται ένα ζήτημα ουσιαστικής δημοκρατικής νομιμοποίησης[44], ενόψει του ότι το Μνημόνιο και οι πολιτικές που το συνθέτουν δεν αποτέλεσαν αντικείμενο μιας ουσιαστικής πολιτικής απόφασης, αλλά υιοθετήθηκαν enbloc, σε ένα δεδομένο και προαποφασισμένο –και άρα εκτός δημοκρατικής επιρροής– πακέτο (takeitorleaveit) που τέθηκε εξωγενώς ως όρος για τη λήψη βοήθειας από τους διεθνείς δανειστές της χώρας. Το ζήτημα αφορά λιγότερο καθαυτή την προσφυγή στη λύση «Μνημόνιο» (δηλαδή, κάπως σχηματικά, τη λύση του διεθνούς δανεισμού υπό τον όρο εφαρμογής συγκεκριμένων εσωτερικών πολιτικών), η οποία άλλωστε φαίνεται να βρίσκει έρεισμα σε κανόνες του διεθνούς και του ενωσιακού δικαίου[45], και περισσότερο το περιεχόμενο και τους όρους αυτής της λύσης, δηλαδή τις συγκεκριμένες «μνημονιακές» πολιτικές. Το μείζον ζήτημα επομένως εδώ, το οποίο τελικά είναι περισσότερο πολιτικό παρά συνταγματικό, δεν είναι τόσο ότι η ελληνική κυβέρνηση προσέφυγε στο μηχανισμό του Μνημονίου όσο μάλλον ότι απέτυχε να διαπραγματευθεί ουσιαστικά τους όρους αυτού του μηχανισμού, κατά τρόπον ώστε να εμφανίζεται ως προϊόν συμφωνίας –και άρα να τεκμαίρεται ως δημοκρατικά νομιμοποιημένη επιλογή των αντιπροσώπων του ελληνικού λαού– και όχι ως αποτέλεσμα (έμμεσου) εξαναγκασμού.
Ανεξάρτητα από το πώς καταλήξαμε στο Μνημόνιο, η λειτουργία του και οι συνέπειές του φαίνεται να μεταβάλλουν τη θεσμική και πολιτική ισορροπία όπως είχε διαμορφωθεί στη μεταπολιτευτική Ελλάδα. Τέσσερα ιδίως σημεία θέτουν αντίστοιχα συνταγματικά ζητήματα.
Πρώτον, μεταβάλλεται η ισορροπία που είχε διαμορφωθεί μεταξύ των κλάδων της πολιτικής εξουσίας, δηλαδή μεταξύ Κυβέρνησης και Βουλής. Η εκτελεστική εξουσία ενισχύεται ακόμη περισσότερο σε βάρος της νομοθετικής, όχι μόνο διότι τυπικά εξοπλίζεται με ευρύτατες εξουσιοδοτήσεις, αλλά κυρίως διότι ο ρόλος του νομοθέτη υποβαθμίζεται κατ’ ουσίαν στην «επικύρωση» προδιαμορφωμένων νομοθετικών πακέτων, χωρίς ή με περιορισμένη μόνο δυνατότητα επεξεργασίας τους. Ο ανεπαρκής κοινοβουλευτικός χρόνος που διατίθεται, σε συνδυασμό με τους καταιγιστικούς ρυθμούς με τους οποίους εισάγονται αλλεπάλληλα νομοσχέδια[46] καθιστούν πρακτικά αδύνατη την παρακολούθηση του νομοθετικού έργου από τους βουλευτές, οι οποίοι από ένα σημείο και μετά απλώς ψηφίζουν χωρίς να βουλεύονται. Έτσι όμως η κοινοβουλευτική διαδικασία υποβιβάζεται σε ένα απλώς διεκπεραιωτικό στάδιο της νομοθετικής λειτουργίας. Αλλά και ευρύτερα φαίνεται πως μεταβάλλεται ο χαρακτήρας της νομοθετικής λειτουργίας και της νομοθέτησης[47]. Ο τυπικός νομοθέτης μοιάζει να έχει εκπέσει σε κατ’ εξουσιοδότηση νομοθέτη: η σχέση εφαρμοστικών νόμων και Μνημονίου είναι συγκρίσιμη με τη σχέση κανονιστικών διαταγμάτων και εξουσιοδοτικού νόμου. Οι θεσμικοί νόμοι του Μνημονίου επιτελούν έτσι μια κατ’ αποτέλεσμα συνταγματική λειτουργία, καθώς θέτουν ένα δεσμευτικό πλαίσιο για τους ουσιαστικούς νόμους που εκδίδονται προς εφαρμογή των μνημονιακών πολιτικών. Καθόλου τυχαία, στο πλαίσιο αυτό θεσπίστηκε και ένας νόμος για τη νομοθέτηση[48], ο οποίος συνιστά ένα παράδοξο: ως (κοινός) τυπικός νόμος έχει νομική ισχύ ίση με οποιουδήποτε άλλου νόμου και επομένως, από τυπική τουλάχιστον άποψη, δεν δεσμεύει το μεταγενέστερο νομοθέτη[49]. Το ερώτημα προβάλλει αμείλικτο: τί άραγε έχει απομείνει από τις εξουσίες του κοινοβουλευτικού νομοθέτη στο πολίτευμά μας;
Δεύτερον, μεταβάλλεται η ισορροπία που είχε διαμορφωθεί μεταξύ αφενός της εθνικής και αφετέρου της διεθνούς και υπερεθνικής πολιτικής εξουσίας. Σημαντικές δημόσιες πολιτικές ή σημαντικές πτυχές δημόσιων πολιτικών που περιλαμβάνονται στο Μνημόνιο, από τη δημοσιονομική στην οικονομική και κοινωνική πολιτική και την οργάνωση της δημόσιας διοίκησης, δεν διαμορφώνονται με πρωτοβουλία της πολιτικά, δηλαδή δημοκρατικά, υπεύθυνης κυβέρνησης στο πλαίσιο της εξουσίας της να «καθορίζει και κατευθύνει τη γενική πολιτική της Χώρας» (άρθρο 82 παρ. 1 Συντ.), αλλά είτε επικαθορίζονται είτε συνδιαμορφώνονται είτε ελέγχονται, ουσιαστικά ή και τυπικά-νομικά, από ένα πλέγμα οργάνων, θεσμών και διαδικασιών, παλαιών και νέων, του διεθνούς και του ενωσιακού δικαίου[50]. Τυπικά η κυβέρνηση διατηρεί τη νομοθετική πρωτοβουλία, όλο και περισσότερο όμως την ασκεί προκειμένου να εισάγει νομοθετικές προτάσεις προς υλοποίηση ενός πολιτικού προγράμματος που δεν έχει διαμορφωθεί αποκλειστικά από την ίδια. Η κυβερνητική λειτουργία τείνει έτσι να εκπέσει σε διοικητική, καθώς κατ’ ουσίαν «εκτελεί» ένα προδιαμορφωμένο πρόγραμμα δημόσιας πολιτικής. Τα ερωτήματα εδώ πολλαπλασιάζονται, καθώς αγγίζουν την καρδιά του κοινοβουλευτικού συστήματος, δηλαδή την κυβερνητική ευθύνη[51]. Πώς εναρμονίζεται η μετάθεση στο υπερεθνικό επίπεδο ουσιαστικών αποφασιστικών αρμοδιοτήτων με τη διατήρηση της πολιτικής ευθύνης και δημοκρατικής λογοδοσίας στο εθνικό επίπεδο[52]; Και τί άραγε απομένει από τις εξουσίες κοινοβουλευτικού ελέγχου απέναντι σε πράξεις που τυπικά μόνο λαμβάνονται από την κυβέρνηση;
Τρίτον, μεταβάλλεται η ισορροπία που είχε διαμορφωθεί μεταξύ της πολιτικής και της οικονομικής εξουσίας. Κρίσιμα ζητήματα που επηρεάζουν τη διαμόρφωση και εφαρμογή δημόσιων πολιτικών –με κραυγαλέο παράδειγμα τη δανειοληπτική ικανότητα της χώρας– μετατίθενται στην πραγματική (αν και όχι απαραιτήτως τυπική-νομική) αποφασιστική αρμοδιότητα οικονομικών υποκειμένων, ιδίως πλέον των διεθνών δανειστών της χώρας, η οποία βεβαίως ασκείται βάσει αμιγώς οικονομικών κριτηρίων και σκοπιμοτήτων. Οι «αγορές» αναδεικνύονται έτσι σε πολιτικά υποκείμενα[53]. Αντιστοίχως, στο πλαίσιο των συμφωνιών με τους διεθνείς δανειστές του το ελληνικό κράτος απεκδύεται των μέσων και των προνομίων της δημόσιας εξουσίας και (αναγκάζεται να) περιορίζεται στις μεθόδους της ιδιωτικής οικονομίας, «δανείζεται», «πουλάει», «συμβιβάζεται» όπως ένας κοινός ιδιώτης. Καθόλου τυχαία, οι θεσμοί που πρωταγωνιστούν στα σχέδια στήριξης της ελληνικής οικονομίας, τόσο από την πλευρά του ελληνικού κράτους όσο και από την πλευρά των διεθνών δανειστών, είναι θεσμοί του εμπορικού δικαίου[54]. Η συνέπεια αυτής της αμφίπλευρης τάσης, όταν είτε υποκείμενα της αγοράς συμπράττουν στην άσκηση πολιτικής είτε η πολιτική ασκείται με τα μέσα της αγοράς, είναι πως ό,τι μετατίθεται στο πεδίο της οικονομίας αφαιρείται από το πεδίο της πολιτικής, δηλαδή της δημοκρατικής διαδικασίας[55]. Τα δύο προηγούμενα σημεία θα μπορούσαν να συνοψιστούν στο ερώτημα: πολιτική χωρίς ευθύνη; Εδώ πλέον το ερώτημα γίνεται: πολιτική χωρίς δημοκρατία;
Τέλος, τέταρτον, μεταβάλλεται η ισορροπία που είχε διαμορφωθεί αναφορικά με το επίπεδο προστασίας ατομικών, συλλογικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, δηλαδή αναφορικά με τους ανεκτούς περιορισμούς τους για την εξυπηρέτηση σκοπών δημοσίου συμφέροντος[56]. Η ανάγκη αντιμετώπισης της δημοσιονομικής κρίσης «μεγεθύνει» το δημόσιο συμφέρον, το οποίο πλέον προβάλλεται υπερθετικά, ως υπέρτερο ή επιτακτικό ή με άλλους παρεμφερείς χαρακτηρισμούς. Η ανάδειξη και επίκληση «ενός μείζονος εθνικού συμφέροντος σκοπού, εκείνου της διασφάλισης της δημοσιονομικής ισορροπίας αρχικά, ήδη δε της αποτροπής της οικονομικής κατάρρευσης της Χώρας»[57] ή, σε πιο δραματικό τόνο, ότι «η χώρα βρίσκεται σε περίοδο έκτακτης ανάγκης»[58], γενικότερα η επίκληση στη δημοσιονομική σωτηρία της πατρίδας, κάτι σαν salus fiscalis populi, φαίνεται πως μπορούν να δικαιολογήσουν βαθύτερους και εντονότερους περιορισμούς των δικαιωμάτων σε σχέση με εκείνους που γίνονται ανεκτοί σε περιόδους ομαλότητας και κανονικότητας. Το ερώτημα βεβαίως είναι αν μπορούν να δικαιολογήσουν τα πάντα…
Ας το πούμε ξεκάθαρα από την αρχή: κανένα από τα παραπάνω φαινόμενα δεν είναι πραγματικά καινούργιο. Κανένα δεν θέτει ένα πραγματικά καινούργιο συνταγματικό ζήτημα. Αν κάτι είναι πρωτόγνωρο, είναι ενδεχομένως η κλίμακα και η ένταση με την οποία εμφανίζονται. Πρώτον, η κρίση της νομοθετικής λειτουργίας είναι από καιρό περίπου πανθομολογούμενη[59]. Το πολίτευμά μας εξελίσσεται αρκετά ξεκάθαρα –όπως επιβεβαίωσε η συνταγματική αναθεώρηση του 1986 και δεν κατόρθωσε να αναστρέψει εκείνη του 2001– προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας και της κυβέρνησης ιδίως έναντι της Βουλής, με τη διαμόρφωση ενός συμπαγούς μπλοκ εξουσίας (κυβέρνηση και κοινοβουλευτική πλειοψηφία) όπου κυριαρχεί ο πρωθυπουργός/αρχηγός[60]. Εξάλλου, ο νομοθέτης ουδέποτε διέθετε την ευρύτατη διαπλαστική εξουσία που επί της αρχής τού αποδίδεται. Όλοι οι νόμοι δεν είναι ίδιοι. Πάντοτε υπήρχαν «λειτουργικά συνταγματικοί» νόμοι, νόμοι δηλαδή τέτοιας σημασίας που να δεσμεύουν ουσιαστικά –αν και όχι τυπικά– το μεταγενέστερο νομοθέτη[61]. Συχνά μάλιστα σε τέτοιους νόμους αποτυπώνεται η άσκηση μεγάλης πολιτικής[62]. Ακόμη και προσπάθειες τυπικής δέσμευσης του μεταγενέστερου νομοθέτη με κοινό τυπικό νόμο δεν έχουν λείψει[63]. Καταλυτική είναι σε κάθε περίπτωση η επίδραση του διεθνούς και ιδίως του ενωσιακού δικαίου. Η Βουλή ουδέποτε υπήρξε το μόνο και μάλλον έχει προ πολλού πάψει να αποτελεί το κύριο forumδιαβούλευσης για τη θέσπιση των νόμων. Ένα ολοένα αυξανόμενο ποσοστό των τυπικών νόμων που ψηφίζει η Βουλή έχουν διαμορφωθεί κατά το περιεχόμενό τους σε άλλα fora: οι κάθε είδους κυρωτικοί νόμοι, είτε κυρώνουν διεθνείς συμβάσεις είτε συμβάσεις του Δημοσίου είτε, εσχάτως, ακόμη και απλές διοικητικές πράξεις[64], όπως και οι νόμοι που μεταφέρουν δίκαιο της ΕΕ, έχουν «νομοθετηθεί» οπουδήποτε αλλού εκτός από τις αίθουσες της Βουλής. Μήπως επομένως πρέπει να εξετάζουμε τη μνημονιακή νομοθεσία ενόψει αυτής της κατάστασης αντί να την αντιπαραβάλλουμε στο πρότυπο ενός ιδεατή νομοθέτη που ουδέποτε υπήρξε;
Δεύτερον, ολόκληρη η ιστορία της συμμετοχής του ελληνικού κράτους σε διεθνείς οργανισμούς και ιδίως βεβαίως στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια ιστορία σταδιακής, αν και πάντοτε μερικής, αποκρατικοποίησης των δημόσιων πολιτικών του και άρα, αντιστοίχως, απομείωσης της εθνικής κυριαρχίας του[65]. Οι διατάξεις του άρθρου 28 Συντ., ιδίως των παραγράφων 2 και 3, αλλά και οι αρχές του άρθρου 2 παρ. 2 Συντ. είναι εκεί για να μας θυμίζουν όχι ότι δεν είναι νοητή η μετάθεση πολιτικής εξουσίας από το εθνικό στο υπερεθνικό επίπεδο –κάθε άλλο–, αλλά ότι υποτάσσεται στην εξυπηρέτηση θεμελιωδών σκοπών της πολιτικής κοινότητας. Μήπως όμως αυτό σημαίνει ότι πρέπει, αντί να εξορκίζουμε ως αντισυνταγματικά τα «πλήγματα» που επιφέρει το Μνημόνιο την εθνική μας κυριαρχία, να αναρωτηθούμε για τα πραγματικά συνταγματικά ζητήματα που θέτουν, δηλαδή για τους σκοπούς που εξυπηρετούν και κυρίως αν και κατά πόσο τους πετυχαίνουν; Τρίτον, οι πολιτικές ιδιωτικοποίησης, με την πιο ευρεία του όρου έννοια, οι οποίες συγκλίνουν στην απο-πολιτικοποίηση δημόσιων πολιτικών και άρα, αντιστοίχως, τη σχετικοποίηση της λαϊκής κυριαρχίας, είναι σε εφαρμογή εδώ και δεκαετίες[66]. Δεν χρειαζόμασταν το Μνημόνιο για να θέσουμε τα μεγάλα ερωτήματα που συνδέονται με τις πολιτικές αυτές. Μήπως όμως πρέπει, με αφορμή το Μνημόνιο, να αναρωτηθούμε εκ νέου τί συνεπάγεται η επίθεση στο ‘δημόσιο-κρατικό’ σε μια χώρα με τεράστιο έλλειμμα στο ‘δημόσιο-κοινωνικό’[67]; Και μήπως αξίζει μεγαλύτερη προσοχή, παρόλο που δύσκολα μπορεί να τεθεί με όρους αντισυνταγματικότητας, το συνταγματικό ζήτημα ποιες είναι οι υλικές προϋποθέσεις της κυριαρχίας[68];
Τέλος, τέταρτον, αν κάτι διδάσκει η ιστορία είναι ότι σε περιόδους κοινωνικο-οικονομικής κρίσης ή πολιτικής ανωμαλίας τα δικαιώματα τείνουν να συρρικνώνονται. Η πρωτοφανής στην ελληνική συνταγματική ιστορία πολιτική ομαλότητα που γνωρίσαμε υπό το Σύνταγμα του 1975 και η σχετικά σταθερή κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη κατά την ίδια περίοδο δεν είναι βεβαίως άσχετες με τη σταθεροποίηση σε ένα σχετικά ικανοποιητικό (σε σχέση με το παρελθόν) επίπεδο προστασίας των δικαιωμάτων στην Ελλάδα[69]. Γνωρίζουμε όμως ότι σε έκτακτες περιπτώσεις και σε στιγμές κρίσης ο κύριος μηχανισμός προστασίας των δικαιωμάτων, ο δικαστικός έλεγχος, τείνει να γίνεται οριακός και να παραχωρεί στη δημοκρατικά νομιμοποιημένη πολιτική εξουσία το προβάδισμα, δηλαδή μεγαλύτερο περιθώριο ουσιαστικής εκτίμησης του δημοσίου συμφέροντος και των μέτρων που αυτό επιτάσσει για την έξοδο από την κρίση[70]. Αλλά όταν τα δικαστήρια καταλείπουν ευρέα περιθώρια στην πολιτική εξουσία, την κυβέρνηση που έχει την πρωτοβουλία και το νομοθέτη που υλοποιεί τις σχετικές πολιτικές[71], μήπως είναι πιο σκόπιμο να επιδιώκουμε τη διασφάλιση της τήρησης του Συντάγματος ήδη στο πολιτικό επίπεδο και με τα μέσα της πολιτικής διαδικασίας αντί να περιμένουμε τον οριακό και άρα πιθανότατα αναποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο;
Ένα ερώτημα σε σχέση με όλα τα παραπάνω είναι εάν και κατά πόσον από το Μνημόνιο και τις μνημονιακές πολιτικές τίθεται ζήτημα τήρησης του Συντάγματος. Ένα διαφορετικό ερώτημα, μερικότερο του προηγούμενου, είναι εάν και κατά πόσον οι νόμοι που υλοποιούν τις πολιτικές του Μνημονίου υπερβαίνουν το συνταγματικά ανεκτό μέτρο, είναι δηλαδή αντισυνταγματικοί. Και ένα τρίτο ερώτημα, διαφορετικό αν και βεβαίως συνδεδεμένο με τα προηγούμενα, είναι ποιός και πώς μπορεί να διαπιστώσει την ενδεχόμενη αντισυνταγματικότητα και, ευρύτερα, ποιος και πώς μπορεί να διασφαλίσει την τήρηση του Συντάγματος.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι τα παραπάνω συνταγματικά ζητήματα δεν μπορούν να αχθούν στο σύνολό τους σε δικαστική κρίση. Ακόμη ωστόσο και στα πεδία όπου είναι νοητός ο δικαστικός έλεγχος, για παράδειγμα ως προς το εύρος των εξουσιοδοτήσεων ή ιδίως αναφορικά με τον περιορισμό των δικαιωμάτων, αυτός θα είναι έλεγχος μειωμένης έντασης, ασθενής ή οριακός μόνο. Μπορούμε βάσιμα να πιθανολογήσουμε ότι, στο δεδομένο πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, τα δικαστήρια ενώπιον των οποίων θα τεθεί το ζήτημα της συνταγματικότητας των νόμων που υλοποιούν τις πολιτικές του Μνημονίου, δηλαδή πρωτίστως το Συμβούλιο της Επικρατείας, θα τείνουν είτε να το παρακάμψουν, δηλαδή να αποφύγουν να το απαντήσουν για δικονομικούς λόγους του παραδεκτού, είτε να το απαντήσουν αρνητικά, δηλαδή να αποφύγουν να διαπιστώσουν αντισυνταγματικότητα. Βεβαίως καθόλου δεν αποκλείεται η διάγνωση της αντισυνταγματικότητας επιμέρους νομοθετικών μέτρων ή διατάξεων. Αυτό ωστόσο που φαίνεται ελάχιστα πιθανό είναι να υπάρξει δικαστική κρίση που να θέτει εν αμφιβόλω τη συνταγματικότητα των κεντρικών επιλογών που διατρέχουν τις πολιτικές του Μνημονίου. Με άλλα λόγια, δεν πρέπει να αναμένουμε δικαστικές αμφισβητήσεις της «μεγάλης πολιτικής» –παρά μόνον, ενδεχομένως, επιμέρους μέτρων για την εφαρμογή της.
Εάν η παραπάνω υπόθεση είναι σωστή, τότε η τακτική της προσφυγής στα δικαστήρια για την αμφισβήτηση της συνταγματικότητας των πολιτικών του Μνημονίου εμφανίζεται όχι μόνον απρόσφορη (καθόσον με εξαιρετικά περιορισμένες πιθανότητες ευδοκίμησης), αλλά και, υπό το πρίσμα της τήρησης του Συντάγματος, στρατηγικά λανθασμένη. Στις δεδομένες συνθήκες της κρίσης και με αντικειμενικά αναγκαία τη λήψη μέτρων για την αντιμετώπισή της, οι μηχανισμοί τήρησης του Συντάγματος απαιτείται να ενεργούν όχι τόσο κατασταλτικά (να αναιρεθούν τα ληφθέντα μέτρα ως αντισυνταγματικά), με κίνδυνο να βρεθούμε σε ένα κενό πολιτικής, αλλά πρωτίστως δημιουργικά: Να σχεδιάσουμε, με οδηγό το Σύνταγμα, εκείνα τα μέτρα αντιμετώπισης της κρίσης που θα εναρμονίζονται κατά το βέλτιστο στις δεδομένες συνθήκες τρόπο με τις συνταγματικές αξίες και επιταγές. Με άλλα λόγια, ο μόνος πρόσφορος τρόπος να αμφισβητήσει κάποιος τη συνταγματικότητα των πολιτικών του Μνημονίου είναι να προτείνει, θετικά, εναλλακτικές λύσεις που θα είναι συμβατές –ή θα είναι περισσότερο συμβατές– με το Σύνταγμα, έτσι ώστε εξ αντιδιαστολής να προκύπτει το συνταγματικό «έλλειμμα» των λύσεων που επιλέγηκαν. Αυτό φυσικά είναι δουλειά της πολιτικής και όχι των δικαστηρίων, τα οποία περιορίζονται σε αρνητικές κρίσεις, αν δηλαδή ένα νομοθετικό μέτρο είναι ή δεν είναι αντισυνταγματικό. Οι πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που θεωρούν ότι οι πολιτικές του Μνημονίου αντίκεινται στο Σύνταγμα βαρύνονται επομένως με το εξαιρετικά δυσχερές και κοπιώδες έργο να διατυπώσουν και να προτείνουν πολιτικές που θα ήταν σύμφωνες προς αυτό.
Όσοι επικεντρώνουν τις προσπάθειές τους στις δίκες του Μνημονίου και δημιουργούν μεγάλες προσδοκίες από την έκβασή τους μεταθέτουν στους ώμους των δικαστών το βάρος μιας ευθύνης που δεν τούς αναλογεί, αλλά ανήκει στους ίδιους, δηλαδή στο πολιτικό σύστημα και ευρύτερα στην κοινωνία. Η λογική τού: «Θα τα πούμε στα δικαστήρια!»[72] όχι μόνον ενθαρρύνει τον εφησυχασμό και την πολιτική απάθεια[73], καθόσον δημιουργεί την εντύπωση ότι πρέπει να αφήσουμε στους «ειδικούς», δικαστές και δικηγόρους, την επίλυση ενός μείζονος πολιτικού ζητήματα, αλλά εν τέλει περιορίζει και υποβαθμίζει τις συνταγματικές πτυχές του ζητήματος, καθόσον τις εγκλωβίζει στα στενά περιθώρια ελέγχου που έχει ο δικαστής της συνταγματικότητας. Με άλλα λόγια, η προσφυγή στα δικαστήρια είναι κατά κάποιο τρόπο η εύκολη λύση και ένα ανέξοδο άλλοθι για το έλλειμμα πολιτικής, που είναι το βαθύτερο πρόβλημα.
Αν και διατυπωμένα με διαφορετική αφορμή, είναι διδακτικά όσα έγραψε προσφάτως ένας δικαστής: «Όταν σε μια πολιτεία μόνη ελπίδα για ευνομία είναι οι δικαστές και οι εισαγγελείς, τότε στην πολιτεία αυτή πολλά έχουν φύγει εντελώς από τη θέση τους … Πού και πότε με δικαστικές αποφάσεις σώθηκαν παρηκμασμένοι κοινωνικοί σχηματισμοί από τον αφανισμό και παραπαίουσες δημοκρατίες από την κατάρρευση; … Πού και πότε δικαστές και εισαγγελείς αφύπνισαν χειμαζόμενους λαούς και αναστήλωσαν κατεστραμμένες οικονομίες; … Όπου και όποτε οι δικαστικοί θεσμοί συνέβαλαν στην αποτροπή ‘του κακού’ ή στην προαγωγή ‘του καλού’, ποτέ δεν ήταν μόνοι και, πάντως, ποτέ δεν ήταν η τελευταία και μόνη ελπίδα για τα πάντα …»[74].
VI. Η απόφαση ΣτΕ (Ολ.) 668/2012. Τάσεις και προοπτικές του δικαστικού ελέγχου
Η πολυαναμενόμενη απόφαση 668/2012 που εξέδωσε η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας στη λεγόμενη «δίκη του Μνημονίου» φαίνεται καταρχήν να επιβεβαιώνει την υπόθεση εργασίας που διατυπώθηκε προηγουμένως[75]. Το Δικαστήριο άσκησε έλεγχο περιορισμένης έντασης και απέρριψε κατά (ευρεία) πλειοψηφία τις αιτήσεις ακυρώσεως που προέβαλλαν αντισυνταγματικότητα είτε του ίδιου του Μνημονίου είτε των νομοθετικών μέτρων εφαρμογής του[76], δηλαδή νόμων με τους οποίους υλοποιείται «μεγάλη πολιτική». Παρόλα αυτά, το Δικαστήριο φρόντισε να καταστήσει σαφές ότι ασθενής ή οριακός έλεγχος δεν σημαίνει ανυπαρξία ελέγχου. Τόσο η κρίση της πλειοψηφίας όσο και, ιδίως, οι γνώμες της μειοψηφίας περιέχουν ένα έμμεσο, αλλά αρκετά ευδιάκριτο μήνυμα προς την πολιτική εξουσία: ότι η δικαστική «συγκατάθεση» δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη, αλλά πρέπει να κατακτάται και να επιβεβαιώνεται διαρκώς, με κάθε νέο μέτρο με το οποίο κλιμακώνεται η εφαρμογή της πολιτικής του Μνημονίου. Η απόφαση φαίνεται έτσι, υπό το φως του διαλόγου μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφιών, να υπαινίσσεται ή να προαναγγέλλει ενδιαφέρουσες τάσεις και προοπτικές του δικαστικού ελέγχου. Οι τάσεις αυτές είναι, πρώτον, ο έλεγχος της αιτιολόγησης των νομοθετικών επιλογών και, δεύτερον, ο έλεγχος των σωρευτικών συνεπειών των επιλεγέντων μέτρων, ενόψει δηλαδή και συναφών προηγούμενων μέτρων που δεν ελέγχονται στη συγκεκριμένη διαφορά.
Από την άποψη αυτή, η υπόθεση εργασίας φαίνεται εν μέρει να σχετικοποιείται. Σε υποθέσεις μεγάλης πολιτικής πράγματι τείνει να ασκείται με μειωμένη ένταση ο δικαστικός έλεγχος των ουσιαστικών επιλογών του νομοθέτη. Αντ’ αυτού μπορεί όμως να ασκείται ένας διαδικαστικού χαρακτήρα έλεγχος της αιτιολόγησης των νομοθετικών επιλογών, ιδίως ενόψει των συνεπειών τους. Κατά τα λοιπά η απόφαση επιβεβαιώνει τη διάκριση μεταξύ συνταγματικών ζητημάτων, τα οποία θέτει ορισμένη μεγάλη πολιτική καθαυτή, και ζητημάτων συνταγματικότητας, που προκύπτουν από επιμέρους πτυχές της εφαρμογής της. Παρόλη την αδιαμφισβήτητη σημασία της απόφασης ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, πάντως σε αυτή δεν τέθηκαν και ούτε βεβαίως μπορούσαν να τεθούν τα πιο κρίσιμα από τα συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου[77].
Κάπως σχηματικά, η απόφαση ΣτΕ (Ολ.) 668/2012 απαρτίζεται από τρία μέρη. Σε ένα πρώτο μέρος εξετάζεται το παραδεκτό των αιτήσεων ακυρώσεως[78]. Η πιο ενδιαφέρουσα κρίση του Δικαστηρίου σχετικά είναι ότι οι συλλογικοί φορείς, επαγγελματικές και συνδικαλιστικές οργανώσεις, απαραδέκτως στρέφονται κατά ατομικών πράξεων που αφορούν συγκεκριμένα μέλη τους. Εάν γινόταν δεκτή, μια τέτοια αίτηση «θα προσελάμβανε τον χαρακτήρα λαϊκής αγωγής, η οποία είναι ξένη προς τον θεσμό της αιτήσεως ακυρώσεως στην ελληνική έννομη τάξη, αφού με τη λαϊκή αγωγή δεν επιδιώκεται η αποκατάσταση της πραγματώσεως των ελευθεριών ή δικαιωμάτων του αιτούντος, αλλά εκδηλώνεται απλώς το γενικό ενδιαφέρον του για την αποκατάσταση της νομιμότητας»[79]. Στη σκέψη αυτή αποτυπώνεται ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό του συστήματος του διάχυτου και παρεμπίπτοντος δικαστικού ελέγχου: δεν ελέγχεται ορισμένος νόμος καθαυτόν, παρά μόνο κατά τη συγκεκριμένη εφαρμογή του[80]. Αυτό σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι σε δικαστικό έλεγχο υπόκειται όχι η μεγάλη πολιτική, εν προκειμένω η πολιτική του Μνημονίου, καθαυτή και στο σύνολό της, αλλά οι επιμέρους μνημονιακές πολιτικές κατά την εφαρμογή τους.
Σε ένα δεύτερο μέρος εξετάζεται η τυπική συνταγματικότητα του Μνημονίου καθαυτού[81]. Ως προς αυτό που αποτέλεσε ίσως το πιο πολυσυζητημένο συνταγματικό ζήτημα του Μνημονίου[82], το αν δηλαδή για την υιοθέτησή του απαιτούνταν η τήρηση των διαδικασιών και των προϋποθέσεων των άρθρων 28 παρ. 2 και 3 και 36 παρ. 2 Συντ., μεταξύ των οποίων ιδίως η ψήφιση του σχετικού νόμου με αυξημένη πλειοψηφία, το Δικαστήριο απάντησε με ευρεία πλειοψηφία, αλλά και με αξιοπρόσεκτες μειοψηφίες, αρνητικά. Το πιο ενδιαφέρον στην κρίση αυτή είναι πάντως ότι το Δικαστήριο δέχθηκε να εξετάσει το σχετικό λόγο ακυρώσεως, με τη σκέψη ότι το ζήτημα του χαρακτήρα του Μνημονίου ως διεθνούς συνθήκης «αποτελεί όρο εφαρμογής της συνταγματικής διατάξεως του άρθρου 28 παρ. 2, μη αναγόμενο, επομένως, στα εσωτερικά (‘interna corporis’) του νομοθετικού σώματος και, ως εκ τούτου, η συνδρομή του ελέγχεται δικαστικώς»[83]. Παρόλο που τελικά κατέληξε κατά πλειοψηφία ότι εν προκειμένω το Μνημόνιο δεν έχει χαρακτήρα διεθνούς συνθήκης και επομένως δεν υπήρξε παραβίαση του Συντάγματος, το Δικαστήριο επιφυλάσσει υπέρ αυτού την εξουσία να κρίνει διαφορετικά τη συνταγματικότητα της υιοθέτησης άλλων νομικών πράξεων που ενδεχομένως θεωρηθεί ότι συνιστούν διεθνή συνθήκη[84].
Τέλος, σε ένα τρίτο μέρος εξετάζεται η ουσιαστική συνταγματικότητα των επίδικων μέτρων εφαρμογής μνημονιακών πολιτικών, δηλαδή η συμβατότητά τους με την προστασία ατομικών δικαιωμάτων (προστασία περιουσίας, αρχή της ισότητας, ισότητα στα δημόσια βάρη)[85]. Η κεντρική κρίση του Δικαστηρίου εδώ, η οποία αποδίδει άλλωστε παγιωμένη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου[86], έγκειται στο ότι οι αξιώσεις για αποδοχές και συντάξεις, που υφίστανται τις επίδικες περικοπές, προστατεύονται ως περιουσία κατά την έννοια του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, αν και από τη διάταξη αυτή δεν κατοχυρώνεται δικαίωμα σε μισθό ή σύνταξη ορισμένου ύψους. Αυτό έχει ως συνέπεια «να μην αποκλείεται, κατ’ αρχήν, διαφοροποίηση του ύψους του μισθού ή συνταξιοδοτικής παροχής αναλόγως με τις επικρατούσες εκάστοτε συνθήκες». Τέτοιου είδους διαφοροποίηση (προφανώς προς τα κάτω) συνιστά μεν «επέμβαση σε περιουσιακής φύσεως αγαθό», η οποία πάντως είναι δυνατόν να δικαιολογηθεί «από λόγους γενικού συμφέροντος, στους οποίους περιλαμβάνονται, κατ’ αρχήν, και λόγοι συναπτόμενοι προς την αντιμετώπιση ενός ιδιαιτέρως σοβαρού, κατά την εκτίμηση του εθνικού νομοθέτη, δημοσιονομικού προβλήματος ή προς την εξασφάλιση της βιωσιμότητας κοινωνικοασφαλιστικών οργανισμών». Η σχετική εκτίμηση του νομοθέτη ως προς την ύπαρξη του λόγου δημοσίου συμφέροντος υπόκειται μεν σε οριακό (μόνο) δικαστικό έλεγχο, ωστόσο τα μέτρα που λαμβάνονται προς εξυπηρέτησή του οφείλουν να τηρούν την αρχή της αναλογικότητας, δηλαδή η επέμβαση στην περιουσία πρέπει να είναι πρόσφορη και αναγκαία και να μην είναι δυσανάλογη σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό[87].
Ενόψει των παραπάνω, η πλειοψηφία κατέληξε ότι εν προκειμένω δεν συντρέχει παραβίαση του δικαιώματος προστασίας της περιουσίας. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε όμως τη διπλή επιφύλαξη υπό την οποία διατυπώθηκε η κρίση αυτή. Πρώτον, οι περικοπές «κατ’ αρχήν» μόνον είναι ανεκτές, κάτι που εξ αντιδιαστολής σημαίνει ότι αν υποχωρήσουν κάτω από ορισμένο ύψος θα επιφέρουν προσβολή του δικαιώματος. Και δεύτερον, οι επικαλούμενοι λόγοι δημοσίου συμφέροντος «κατ’ αρχήν» μόνο μπορούν να δικαιολογήσουν επεμβάσεις στο δικαίωμα, κάτι που σημαίνει ότι, πέραν από ορισμένο μέτρο, ο περιορισμός του δικαιώματος θα απαιτεί ειδική και ειδικά τεκμηριωμένη δικαιολόγηση[88]. Συναφώς, προς δικαιολόγηση των κρινόμενων περικοπών, η πλειοψηφία προβάλλει ότι τα σχετικά μέτρα αποτελούν «τμήμα ενός ευρύτερου προγράμματος … το οποίο, συνολικώς εφαρμοζόμενο, αποσκοπεί … στην εξυπηρέτηση σκοπών, που συνιστούν κατ’ αρχήν σοβαρούς λόγους δημοσίου συμφέροντος και αποτελούν, ταυτοχρόνως, και σκοπούς κοινού ενδιαφέροντος του κρατών μελών της Ευρωζώνης»[89]. Εάν όμως για τον προσδιορισμό του σκοπού δημοσίου συμφέροντος λαμβάνεται υπόψη συνολικά το ευρύτερο πλαίσιο δημόσιας πολιτικής[90], αυτό θα μπορούσε αντιστοίχως να σημαίνει ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και να εξετάζονται συνολικά και στο ευρύτερο πλαίσιό τους και οι περιορισμοί που επέρχονται από τη σώρευση περισσότερων μέτρων.
Τις προοπτικές του δικαστικού ελέγχου που υπαινικτικά και υπόρρητα αφήνει να διαφανούν η πλειοψηφία της απόφασης θέτουν με σαφήνεια οι γνώμες της μειοψηφίας. Από αυτές αξίζει να επισημανθούν ιδίως δύο σημεία. Σύμφωνα με μία γνώμη, «η συνταγματική επιταγή περί ισότητας, και μάλιστα περί ίσης κατανομής των δημοσίων βαρών, δεν αργεί, αλλά παραμένει πάντοτε ισχυρά», ακόμη και υπό τις έκτακτες δημοσιονομικές συνθήκες υπό τις οποίες τελεί η χώρα. Αυτό έχει ως κρίσιμη συνέπεια ότι, «ναι μεν, κατά το συνήθως συμβαίνον, ο έλεγχος της συνταγματικότητας του νόμου γίνεται με βάση τα δεδομένα της ψηφίσεώς του, όμως, εν προκειμένω, που το Μνημόνιο αποτελεί εξαγγελία συνόλου μέτρων τα οποία πρόκειται να ληφθούν, ο έλεγχος της συνταγματικότητας του ν. 3845/2010, με τον οποίο θεσπίζονται ορισμένα από τα μέτρα αυτά, επιτρέπεται να γίνει και ενόψει μέτρων που ελήφθησαν ή δεν ελήφθησαν μεταγενεστέρως, μετά την ψήφισή του»[91]. Με άλλα λόγια, η κανονιστική ιδιαιτερότητα του Μνημονίου, που εξαγγέλλει ένα πλαίσιο μέτρων και συνθέτει ένα ενιαίο κανονιστικό πλέγμα με τους λεγόμενους εφαρμοστικούς νόμους, οι οποίοι εκδίδονται εν συνεχεία προς υλοποίηση των επιμέρους μέτρων, φαίνεται πως έχει επιπτώσεις και όσον αφορά το συγκεκριμένο χαρακτήρα του ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων.
Περαιτέρω, σύμφωνα με άλλη γνώμη της μειοψηφίας, «δεν τεκμηριούται με τη δέουσα σαφήνεια και την παράθεση αναλυτικών στοιχείων» ο επικαλούμενος λόγος σπουδαίου δημοσίου συμφέροντος. «Προς τούτο θα απαιτείτο η σύνταξη ειδικής και συνολικής οικονομικής μελέτης, η οποία όφειλε να καταδείξει ότι έχουν εφαρμοστεί και εξαντληθεί όλα τα ηπιότερα εξ επόψεως συνεπειών σε θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα μέσα»[92]. Συναφής είναι και η γνώμη σύμφωνα με την οποία η υποχρέωση του νομοθέτη να εξετάσει αν το προσδοκώμενο οικονομικό αποτέλεσμα μπορούσε να επιτευχθεί με άλλα ηπιότερα μέτρα συνεπάγεται ειδικότερα και ότι «ο νομοθέτης υπεχρεούτο –εν όψει, αφ’ ενός μεν, της οικονομικής αυτοτελείας κάθε συγκεκριμένου ασφαλιστικού φορέως έναντι των λοιπών και έναντι του Δημοσίου, αφ’ ετέρου δε, των αναλογιστικών δεδομένων αυτού– να εξετάσει επί τη βάσει αναλογιστικών μελετών, αν η επιβαλλομένη με τις ανωτέρω ρυθμίσεις κατάργηση ή μείωση των καταβαλλομένων από τον συγκεκριμένο ασφαλιστικό οργανισμό επιδομάτων ήταν αναγκαία για την προστασία του ασφαλιστικού του κεφαλαίου ή αν και σε ποιόν βαθμό οι ρυθμίσεις αυτές είναι αναγκαίες για την περιστολή των δαπανών του Ελληνικού Δημοσίου (έναντι του οποίου, όπως προεξετέθη, έχουν οικονομική αυτοτέλεια οι καθ’ έκαστον ασφαλιστικοί οργανισμοί)»[93]. Οι γνώμες αυτές θέτουν το ευρύτερο και, τελικά, κεντρικό για τις πολιτικές του Μνημονίου ζήτημα της δίκαιης κατανομής των βαρών για την αντιμετώπιση της κρίσης συνδέοντάς το με την ορθολογική, δηλαδή τεκμηριωμένη με συγκεκριμένα στοιχεία, επιβολή τους.
Από τις παραπάνω ενδεικτικές σκέψεις, όπως βέβαια και από άλλες που διατυπώθηκαν στην απόφαση ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, διαφαίνεται ότι τα ζητήματα συνταγματικότητας των επιμέρους μνημονιακών πολιτικών παραμένουν ανοικτά και θα απασχολήσουν σοβαρά τη νομολογία. Πέραν της δυνατότητας να διαπιστώσει ευθέως την επί της ουσίας αντίθεση επιμέρους μέτρων προς το Σύνταγμα ή την ΕΣΔΑ, το Δικαστήριο φαίνεται πως αναδεικνύει και διαδικαστικού χαρακτήρα δεσμεύσεις του νομοθέτη, δηλαδή ιδίως την υποχρέωση τεκμηριωμένης με μελέτες και συνθετικής, ενόψει της σωρευτικής επίδρασης τους, αιτιολόγησης των μέτρων που λαμβάνει. Αυτό όμως που επίσης διαφαίνεται είναι ότι τα μεγάλα συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου δεν είναι πιθανό να αχθούν σε δικαστική κρίση.
***
Σε όλη τη διάρκεια της πολιτικής ιστορίας της χώρας μας, όσο εμποδιζόταν η εδραίωση της δημοκρατίας και μαζί μ’ αυτή η πολιτική ομαλότητα και κανονικότητα, ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων ήταν είτε άγνωστος είτε περιορισμένης σημασίας. Σε όλο αυτό το διάστημα η τήρηση του Συντάγματος θεωρούνταν ότι ανήκει πρωτίστως στην ευθύνη της πολιτικής και διασφαλίζεται μέσω της πολιτικής διαδικασίας. Ενίοτε μάλιστα με την άμεση συμμετοχή του ίδιου του λαού, που έφτασε να κάνει το Σύνταγμα πολιτικό σύνθημα που ονομάτισε ένα κίνημα και μιαν ολόκληρη γενιά[94]. Η πολιτική ομαλότητα και κανονικότητα που επιτεύχθηκε μετά το 1975 έφεραν μαζί τους την εδραίωση και τη διάχυση του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας[95]. Αυτό είχε όμως και μια παράπλευρη απώλεια: «έδιωξε» το Σύνταγμα από την πολιτική.
Μέσα σ’ όλες τις ανατροπές που επιφέρει, το Μνημόνιο είναι και μια ευκαιρία να φέρουμε το Σύνταγμα πίσω στην πολιτική και πιο κοντά στους πολίτες. Το Σύνταγμα στην εποχή του Μνημονίου μπορεί να (ξανα)γίνει ένα κείμενο έμπνευσης για τους πολίτες και εφαλτήριο και επιχείρημα πολιτικών αγώνων. Όσοι αμφισβητούν τη συνταγματικότητα των πολιτικών του Μνημονίου οφείλουν να το αποδείξουν στο πεδίο της πολιτικής –όχι στα δικαστήρια.

[1] Γ. Δρόσος,Το Μνημόνιο ως σημείο στροφής του πολιτεύματος, Books’ Journal, τεύχ. 6, Απρίλιος 2011, σ. 41 επ.
[2] Αντ. Μανιτάκης,Το άδοξο τέλος της μεταπολίτευσης και οι όροι ανάδυσης μιας νέας μεταπολιτευτικής περιόδου, σε: www.constitutionalism.gr (ανάρτηση 27.3.2012).
[3] Κ. Γιαννακόπουλος,Μεταξύ εθνικής και ενωσιακής έννομης τάξης: Το Μνημόνιο ως αναπαραγωγή της κρίσης του κράτους δικαίου, σε: www.constitutionalism.gr (ανάρτηση 30.1.2011).
[4] Απ. Γέροντας, Το Μνημόνιο και η δικαιοπαραγωγική διαδικασία, ΕφημΔΔ 2010, σ. 795 επ.
[5] Κ. Χρυσόγονος, Η χαμένη τιμή της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ο μηχανισμός ‘στήριξης της ελληνικής οικονομίας’ από την οπτική της εθνικής κυριαρχίας και της δημοκρατικής αρχής, ΝοΒ 2010, σ. 1353 επ., και ήδη σε: του ίδιου, Η ‘Μεγάλη πορεία’ προς την αποθέσμιση, Εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 159 επ.
[6] Γ. Κατρούγκαλος, Το ‘παρασύνταγμα’ του μνημονίου και ο άλλος δρόμος, ΝοΒ 2011, σ. 231 επ.
[7] Για τα συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου βλ., πέραν όσων προαναφέρθηκαν, Γ. Δρόσου, Συνταγματικός λόγος και οικονομική κρίση, ΕφημΔΔ 2011, σ. 764 επ., Γ. Κασιμάτη, Οι συμφωνίες δανεισμού της Ελλάδας με την ΕΕ και το ΔΝΤ, Έκδοση ΔΣΑ, Αθήνα 2010, του ίδιου, Η ασυμβατότητα βασικών όρων των δανειακών συμβάσεων με το Σύνταγμα, το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο, ΔτΑ 2011, σ. 11 επ., Γ. Κατρούγκαλου, Memoranda sunt servanda? H συνταγματικότητα του νόμου 3845/2010 και του Μνημονίου για τα μέτρα εφαρμογής των συμφωνιών με ΔΝΤ, ΕΕ και ΕΚΤ, ΕφημΔΔ 2010, σ. 157 επ., Αντ. Μανιτάκη, Τα συνταγματικά ζητήματα του Μνημονίου, ΔτΑ 2011, σ. 689 επ., Πρ. Παυλόπουλου, Παρατηρήσεις ως προς τη νομική φύση και τις έννομες συνέπειες του Μνημονίου, σε: Σύμμεικτα Π. Παραρά, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2012, σ. 791 επ.
[8] Βλ. Π. Γκλαβίνη, Το Μνημόνιο της Ελλάδος στην ευρωπαϊκή, τη διεθνή και την εθνική έννομη τάξη,Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2010, Ελ. Δικαίου, Το ζήτημα της νομικής φύσης του ‘Μνημονίου’ και οι συνέπειές του, ΕφημΔΔ 2011, σ. 21 επ., Επ. Μαριά, Η δανειακή σύμβαση Ελλάδας – κρατών Ευρωζώνης υπό το πρίσμα των θεσμών και του δικαίου της ΕΕ, ΝοΒ 2010, σ. 2204 επ., Αντ. Μπρεδήμα, Μνημόνιο, stand-by agreement (ΔΝΤ) και συμφωνία δανεισμού με τα κράτη μέλη της ευρωζώνης και η σύναψή τους υπό το πρίσμα του διεθνούς και συνταγματικού δικαίου, ΤοΣ 2010, σ. 701 επ.
[9] Ν. 3845/2010 «Μέτρα για την εφαρμογή του μηχανισμού στήριξης της ελληνικής οικονομίας από τα κράτη μέλη της Ζώνης του ευρώ και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο» (ΦΕΚ Α΄ 65/6.5.2010). Για την ακρίβεια αυτό που ονομάζουμε «Μνημόνιο» συντίθεται από τρία επιμέρους κείμενα, πρόκειται δηλαδή για τρία μνημόνια, δύο από τα οποία προσαρτώνται σε παράρτημα του νόμου.
[10] Ν. 4046/2012 «Έγκριση των Σχεδίων Συμβάσεων Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.), της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Τράπεζας της Ελλάδος, του Σχεδίου του Μνημονίου Συνεννόησης μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Τράπεζας της Ελλάδος και άλλες επείγουσες διατάξεις για τη μείωση του δημοσίου χρέους και τη διάσωση της εθνικής οικονομίας» (ΦΕΚ Α΄ 28/14.2.2012). Πρόκειται και εδώ για τρία επιμέρους μνημόνια, που προσαρτώνται σε παράρτημα του νόμου.
[11] Ν. 3833/2010 «Προστασία της εθνικής οικονομίας − Επείγοντα μέτρα για την αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης» (ΦΕΚ Α΄ 40/15.3.2010). Η συνταγματικότητα κάποιων από τα μέτρα που επιβλήθηκαν με το νόμο αυτό ελέγχθηκε με την απόφαση ΣτΕ (Ολ.) 668/2012.
[12] Ν. 4063/2011 «Κύρωση της Απόφασης του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που τροποποιεί το άρθρο 136 της ΣΛΕΕ, της Συνθήκης για τη θέσπιση του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας και της Συνθήκης για τη σταθερότητα, το συντονισμό και τη διακυβέρνηση στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση» (ΦΕΚ 71/30.3.2012). Ο νόμος αυτό συνιστά ταυτόχρονα ένα μείζον ορόσημο, καθώς επιβεβαιώνει με τον πιο επίσημο τρόπο, δηλαδή με τροποποίηση του πρωτογενούς δικαίου της ΕΕ, την μείζονα αλλαγή πολιτικής που επήλθε ως συνέπεια της οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
[13] Πρβλ. M. Dorf, The aspirational Constitution, Geo. Wash. L. Rev. 77 (2009), σ. 1631 επ., R. West, The aspirational Constitution, Nw. U. L. Rev. 88 (1993), σ. 241 επ.
[14] Τη διάκριση αυτή έχει επεξεργαστεί, στο παράδειγμα του άρθρου 22 παρ. 5 Συντ., ο Άγγ. Στεργίου, Η συνταγματική κατοχύρωση της κοινωνικής ασφάλισης, Εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 158 επ. Αν και διατυπωμένη σε διαφορετικό πλαίσιο, χρήσιμη για την κατανόηση της παραπάνω θέσης είναι και η έννοια της «ελλιπούς τήρησης» (underenforcement) του συνταγματικού κανόνα που έχει προταθεί στην αμερικανική θεωρία, βλ. ιδίως την κλασική μελέτη του L. Sager, Fair measure: The legal status of underenforced constitutional norms, Harv. L. Rev. 91 (1978), σ. 1212 επ., επίσης R. Fallon, Judicially manageable standards and constitutional meaning, Harv. L. Rev. 119 (2006), σ. 1274 επ.
[15] Για παράδειγμα στην έννομη τάξη μας δεν υφίσταται δυνατότητα ευθέος (ακυρωτικού) ελέγχου κατά των κυβερνητικών πράξεων οι οποίες, κατά τη διατύπωση του άρθρου 45 παρ. 5 του π.δ. 18/1989, «ανάγονται στη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας», βλ. Σπ. Βλαχόπουλου, Οι πράξεις κυβερνήσεως υπό το πρίσμα της νεώτερης νομολογίας του ΣτΕ, ΕλλΔνη 1996, σ. 1478 επ., Δ. Κοντόγιωργα-Θεοχαροπούλου, Το κριτήριο του ‘λειτουργικού διχασμού των οργάνων’ (dédoublement fonctionnel) του διεθνούς δικαίου, ως κριτήριο του φαινομένου της δικαστικής ασυλίας των ‘κυβερνητικών πράξεων’ στο εσωτερικό δημόσιο δίκαιο, ΔιΔικ 1990, σ. 257 επ.
[16] Η έννοια επομένως του ζητήματος συνταγματικότητας, όπως προτείνεται εδώ, είναι ευρύτερη από εκείνη της συνταγματικής διαφοράς.
[17] Το πρόβλημα της επίλυσης των ζητημάτων συνταγματικότητας ως νομικών ζητημάτων στο πλαίσιο της πολιτικής διαδικασίας, όπως τέθηκε με αφορμή την υπόθεση της «ψήφου Αλευρά», έχει αποτελέσει το «σταυρικό» ζήτημα της σύγχρονης ελληνικής επιστήμης του συνταγματικού δικαίου. Πρβλ. ιδίως το διάλογο Ευ. Βενιζέλου, H ερμηνεία του Συντάγματος και τα όρια του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων,Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1994, και Αντ. Μανιτάκη,Ερμηνεία του Συντάγματος και λειτουργία του πολιτεύματος, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1996, και συνθετικά τη συλλογή του Δ. Τσάτσου (επιμ.), Η ερμηνεία του Συντάγματος, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1995.
[18] Η θέση αυτή προϋποθέτει καταρχάς την αναγνώριση του διττού, νομικού όσο και πολιτικού, χαρακτήρα του Συντάγματος, βλ. ιδίως Αντ. Μανιτάκη, Ελληνικό συνταγματικό δίκαιο Ι, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2004, σ. 87 επ. Προϋποθέτει περαιτέρω την αναγνώριση ότι τα συνταγματικά ζητήματα δεν είναι ούτε επιλύονται πάντοτε ως νομικά ζητήματα, αλλά μπορεί να τίθενται και ως πολιτικά ζητήματα, χωρίς αυτό να μειώνει το συνταγματικό χαρακτήρα τους. Παρόλο που δεν υιοθετείται εδώ, διότι τείνει να υποβαθμίζει τη νομική σημασία του Συντάγματος, το ρεύμα του «πολιτικού συνταγματισμού» που έχει διαμορφωθεί στην αγγλοσαξονική ιδίως συνταγματική επιστήμη είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την κατανόηση αυτού ακριβώς του σημείου, δηλαδή της δυνατότητας να τίθεται τα ζητήματα εφαρμογής του Συντάγματος ως πολιτικά ζητήματα χωρίς παρόλα αυτά να παύουν να αποτελούν συνταγματικά ζητήματα. Σε αυτό το, μάλλον χαλαρό και με σημαντικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό του, ρεύμα της συνταγματικής σκέψης θα μπορούσαμε με κάποια ελευθεριότητα να κατατάξουμε ιδίως τα έργα των R. Bellamy, Political constitutionalism, Oxford University Press 2007, L. Kramer, The people themselves. Popular constitutionalism and judicial review, Oxford University Press 2004,A. Tomkins, Our republican Constitution, Hart Publishing, Oxford 2005, M. Tushnet, Taking the Constitution away from the courts, Princeton University Press 1999.
[19] Βλ. τις αναφορές παραπάνω, υποσημ. 7-8.
[20] Βλ. τις αναφορές παραπάνω, υποσημ. 1-6.
[21] Η δυσχέρεια του δικαστικού ελέγχου σε υποθέσεις μεγάλης πολιτικής αποτυπώνεται ενίοτε στο ύφος ή την κατάστρωση των, μάλλον σπάνιων, αποφάσεων που καταλήγουν σε αντισυνταγματικότητα. Ένα πρόσφατο πολυσυζητημένο παράδειγμα αποτελεί η απόφαση ΣτΕ 350/2011, ΘΠΔΔ 2011, σ. 29 επ., με παρατηρήσεις Κ. Χρυσόγονου, Το ‘δίκαιο του αίματος’ και η πολιτική συμμετοχή αλλοδαπών στην τοπική αυτοδιοίκηση, ΘΠΔΔ 2011, σ. 103 επ., και ήδη σε: του ίδιου, Η ‘Μεγάλη πορεία’ προς την αποθέσμιση, ό.π., σ. 195 επ. Στην υπόθεση αυτή τέθηκε ζήτημα συνταγματικότητας του ν. 3838/2010, ο οποίος μεταβάλλει ουσιωδώς τις προϋποθέσεις κτήσης της ελληνικής ιθαγένειας και συμμετοχής των αλλοδαπών στις εκλογές της πρωτοβάθμιας τοπικής αυτοδιοίκησης. Ο νόμος συνιστά άσκηση μεγάλης πολιτικής, καθόσον επηρεάζει τη συγκρότηση της ίδιας της πολιτικής κοινότητας (λαός και εκλογικό σώμα), με άλλα λόγια ανάγεται στο, από πολιτική άποψη υπαρξιακό, ερώτημα «ποιοί είμαστε». Τα προφανή συνταγματικά ζητήματα της πολιτικής αυτής ήταν πολιτικά επιτακτικό να αποτελέσουν αντικείμενο μια ευρείας δημόσιας συζήτησης πριν την υιοθέτησή της με την έκδοση του συγκεκριμένου νόμου –κάτι που είναι αμφίβολο αν έγινε ή αν έγινε επαρκώς. Ανεξάρτητα όμως από την προηγούμενη παρατήρηση, δεν είναι εξίσου προφανή τα ζητήματα συνταγματικότητας που ενδεχομένως θέτει ο νόμος, τουλάχιστον τέτοια που να μπορούν να ελεγχθούν δικαστικά. Το Δ΄ Τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας διαπίστωσε παρόλα αυτά αντισυνταγματικότητα και παρέπεμψε το ζήτημα στην Ολομέλεια. Στην παραπεμπτική απόφασή του είναι κάτι περισσότερο από έκδηλη η αμηχανία όσο και η υπερπροσπάθεια του να αιτιολογήσει την, ελάχιστα πειστική, κρίση του. Είναι απολύτως ενδεικτικό, μεταξύ άλλων, ότι το Τμήμα ένιωσε την ανάγκη να διαγνώσει αντίθεση του νόμου σε εννιά (!) συνταγματικές διατάξεις (άρθρα 1 παρ. 3, 4 παρ. 3, 16 παρ. 2, 21 παρ. 1, 25 παρ. 4, 51 παρ. 2, 52, 102 παρ. 2 και 108 Συντ., βλ. ΣτΕ 350/2011, ό.π., σκέψη 29). Μια τελευταία παρατήρηση μπορεί να γίνει εδώ, που έχει ίσως σημασία και για τα επόμενα: η εντατικοποίηση του δικαστικού ελέγχου των ζητημάτων συνταγματικότητας συχνά συνδέεται με την αποτυχία της πολιτικής εξουσίας να θέσει με επάρκεια στο πολιτικό πεδίο τα συνταγματικά ζητήματα που προκύπτουν από τις πολιτικές της. Αυτό ενδεχομένως εξηγεί ως ένα βαθμό, χωρίς πάντως να δικαιολογεί, την εντατική παρέμβαση της δικαστικής εξουσίας στο πεδίο της μεγάλης πολιτικής.
[22]Πρβλ. M. Tushnet, The political constitution of emergency powers: Some lessons from Hamdan, Minn. L. Rev. 91 (2007), σ. 1451 επ., όπου διατυπώνει τη θέση ότι «το συνταγματικό δίκαιο των έκτακτων εξουσιών είναι (πρωτίστως) πολιτικό μάλλον παρά νομικό» (σ. 1452).
[23] Πρβλ. τη συγκριτική μελέτη του R. Hirschl, The new constitutionalism and the judicialization of pure politics worldwide, Fordham L. Rev. 75 (2006), σ. 721 επ., ο οποίος χρησιμοποιεί, αν και με ευρύτερο περιεχόμενο, τους όρους «pure politics» και «mega-politics».
[24] Η συζήτηση για τη μεγάλη πολιτική σε σχέση με τον έλεγχο συνταγματικότητας είναι περίπου τόσο παλιά όσο και η συζήτηση για τον ίδιο τον έλεγχο συνταγματικότητας. Ήδη από το 1928 ο Heinrich Triepel επισήμαινε: «Υπάρχουν στην πολιτειακή ζωή διαφορετικοί βαθμοί έντασης του πολιτικού. Κάνουμε λόγο άλλωστε για ‘υψηλές πολιτικές’ υποθέσεις και για μια ‘υψηλή’ ή ‘μεγάλη’ πολιτική, στην οποία αντιπαραθέτουμε τις υποθέσεις ή τις ενέργειες που είτε έχουν μια πιο χαλαρή σύνδεση με πολιτειακούς σκοπούς είτε ο πολιτειακός σκοπός που υπηρετούν αξιολογείται χαμηλότερα… Υπάρχει διαρκώς η τάση του πολιτικού, ιδίως της ‘υψηλής πολιτικής’, να εκφεύγει της παρέμβασης του δικαστή και της δίκης», βλ. H. Triepel, Wesen und Entwicklung der Staatsgerichtsbarkeit, VVDStRL 1929, σ. 2 επ. (τα παραθέματα στις σ. 7 και 22, σε πρόχειρη δική μου μετάφραση).
[25] Έχω προσπαθήσει να διερευνήσω την υπόθεση αυτή ειδικά στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής, βλ. Ακρ. Καϊδατζή, Δικαστικός έλεγχος των μέτρων οικονομικής πολιτικής. Νομολογιακές τάσεις και προσαρμογές στο μεταβαλλόμενο οικονομικο-πολιτικό περιβάλλον, ΤοΣ 2010, σ. 499 επ. = Σύμμεικτα Π. Παραρά, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2012, σ. 277 επ.
[26] Οι λίγες εξαιρέσεις, όπου τα δικαστήρια καταλήγουν στη διαπίστωση της αντισυνταγματικότητας νόμων που υλοποιούν πτυχές της μεγάλης πολιτικής, μάλλον επιβεβαιώνουν τον κανόνα, βλ. παραπάνω, υποσημ. 21.
[27]Πρβλ. Τ. Poole, Courts and conditions of uncertainty in ‘times of crisis’, Public Law 2008, σ. 234 επ.
[28] Δεν είναι τυχαίο ότι ο σχετικός προβληματισμός έχει αναπτυχθεί ιδίως σε σχέση με τα κοινωνικά δικαιώματα, όπου ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας παρουσιάζει εμφανείς αδυναμίες –κυρίως την αδυναμία ελέγχου της αδράνειας του νομοθέτη. Πρβλ. σχετικά Μ. Τushnet, Weak courts, strong rights. Judicial review and social welfare rights in comparative constitutional law, Princeton University Press 2008, επίσης R. Dixon, Creating dialogue about socioeconomic rights: Strong-form versus weak-form judicial review revisited, I-CON 2007, σ. 391 επ.
[29] Για την έννοια αυτή και τη σημασία της για την κατανόηση της συνταγματικής νομολογίας βλ. Ν. Παπασπύρου, Το ζήτημα της έντασης του δικαστικού ελέγχου συνταγματικότητας, σε: Τιμ. Τόμο Συμβουλίου της Επικρατείας – 75 χρόνια, Εκδ. Σάκκουλα 2004, σ. 399 επ., του ίδιου, Θεμιτός και αθέμιτος δυναμισμός. Η ένταση του δικαστικού ελέγχου πράξεων που εξειδικεύουν συνταγματικούς σκοπούς, ΤοΣ 1999, σ. 807 επ.
[30] Αυτό είναι μια παράμετρος που αξίζει να συνεκτιμηθεί κατά τη μελέτη του λεγόμενου δικαστικού (αυτο)περιορισμού. Βλ. ιδίως τη συνθετική συγκριτική μελέτη του Ν. Αλιβιζάτου, Μεταξύ ακτιβισμού και αυτοσυγκράτησης. Ο πολιτικός ρόλος των δικαστών στη Δυτική Ευρώπη, ΔτΑ 2003, σ. 697 επ., καθώς επίσης τη διεισδυτική συγκριτική ανάλυση του Γ. Γεραπετρίτη, Ισορροπία εξουσιών και δικαστικός παρεμβατισμός: Συγκριτικές σκέψεις για τη λειτουργία του ελληνικού Συμβουλίου της Επικρατείας και του Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου των ΗΠΑ, σε: Τιμ. Τόμο Συμβουλίου της Επικρατείας – 75 χρόνια, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2004, σ. 197 επ., του ίδιου, Ο έλεγχος των οικονομικών επιλογών από τον δικαστή: Προβολές του New Deal, ΕφημΔΔ 2011, σ. 460 επ.
[31] Βλ. παρακάτω, υπό V.
[32] Βλ. παρακάτω, υπό VΙ.
[33] Η αποπτώχευση του συνταγματικού λόγου με την υποχώρησή του από το πεδίο της πολιτικής συνιστά βεβαίως ταυτόχρονα και αποπτώχευση της δημοκρατίας, αν θεωρηθεί ότι τα συνταγματικά ζητήματα ανήκουν καταρχήν στα δικαστήρια και εκφεύγουν της πολιτικής αντιπαράθεσης, δηλαδή της δημοκρατικής διαδικασίας. Πρβλ. M. Tushnet, Policy distortion and democratic debilitation: Comparative illumination of the countermajoritarian difficulty, Mich. L. Rev. 94 (1995), σ. 245 επ.
[34] Για τον περί Μνημονίου συνταγματικό λόγο ως λόγο που υπερβαίνει τα ζητήματα που τίθενται και ελέγχονται δικαστικά βλ. ιδίωςΔρόσου, ΕφημΔΔ 2011, σ. 764 επ.
[35] Βλ. για το σχετικό προβληματισμό παραπάνω, υποσημ. 17.
[36] Ο (κοινός) νόμος, καθώς βρίσκεται στη διάθεση της πολιτικής εξουσίας (κυβέρνηση και κοινοβουλευτική πλειοψηφία), αποτελεί το κύριο εργαλείο για την υλοποίηση της κυβερνητικής πολιτικής. Από την άλλη, κάθε υπερνομοθετικό δίκαιο, το οποίο βρίσκεται εκτός της εμβέλειας του κοινού νομοθέτη, θέτει πλαίσια τα οποία περιορίζουν τις επιλογές της πολιτικής εξουσίας. Ο συνδυασμός νομικών, ιδίως δικαστικών, και πολιτικών μέσων μπορεί να διαπιστωθεί, αν και με διαφορετικό κατά περίπτωση τρόπο, αναφορικά με την τήρηση κάθε υπερνομοθετικού δικαίου απέναντι στο νόμο –επομένως όχι μόνο του Συντάγματος, αλλά και του διεθνούς δικαίου και ιδίως του δικαίου της ΕΕ. Για ένα χαρακτηριστικό, και με ενδιαφέρον για το εδώ εξεταζόμενο θέμα, παράδειγμα της διαπλοκής δικαίου και πολιτικής στην τήρηση του δικαίου της ΕΕ βλ. τη διεισδυτική ανάλυση του Κ. Γώγου, ‘Έγκλημα’ και τιμωρία: Η διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση μεταξύ δικαίου και πολιτικής, ΕφημΔΔ 2010, σ. 426 επ.
[37] Όσα ακολουθούν αναφέρονται στο διάχυτο και παρεμπίπτοντα έλεγχο της συνταγματικότητας του νόμου, όπως και, καταρχήν, της συμβατότητάς του με το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της ΕΕ, που διενεργούν τα ελληνικά δικαστήρια. Ως ένα βαθμό, ισχύουν και αναφορικά με τον ιδιότυπο έλεγχο του (εθνικού) νόμου που, υπό μιαν έννοια, μπορεί να θεωρηθεί ότι διενεργούν το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και, λιγότερο, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
[38] Στο σύστημά μας υπάρχει και ένας τέταρτος, πολύ πιο δραστικός, αν και στην πράξη σπανιότερος, τρόπος ενέργειας του δικαστικού ελέγχου. Πρόκειται για την εξουσία που έχει το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο κατά το άρθρο 100 παρ. 1 στοιχ. ε΄ Συντ. να αίρει την αμφισβήτηση ως προς την αντισυνταγματικότητα διάταξης τυπικού νόμου, εάν εκδόθηκαν αντίθετες αποφάσεις από ανώτατα δικαστήρια. Η απόφαση του ΑΕΔ έχει ισχύ erga omnes και, εάν καταλήξει σε αντισυνταγματικότητα, τότε η διάταξη καταργείται. Αν και αμιγώς νομικός στη μορφή, αφού ενεργείται με την έκδοση μιας δικαστικής απόφασης, ο έλεγχος της συνταγματικότητας ενέχει εδώ και μια πολιτική διάσταση. Ενεργώντας ως αρνητικός νομοθέτης (καταργεί νόμους) το ΑΕΔ μετέχει κατά μιαν έννοια της πολιτικής εξουσίας. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αποφάσεις του δημοσιεύονται στο ΦΕΚ, όπως οι πράξεις της πολιτικής εξουσίας. Η ιδιότυπη αυτή πολιτική λειτουργία ενός δικαστικού οργάνου ισχύει βεβαίως κατά μείζονα λόγο για τα συνταγματικά δικαστήρια στα συστήματα συγκεντρωτικού ελέγχου. Για το συνταγματικό δικαστή ως αρνητικό νομοθέτη πρβλ. τις κλασικές αναπτύξεις του H. Kelsen, Wesen und Entwicklung der Staatsgerichtsbarkeit, VVDStRL 1929, σ. 30 επ. (56).
[39] Για αυτή τη διαλογική πρόσληψη του Συντάγματος με την έννοια ενός διαλόγου μεταξύ της δικαστικής και της πολιτικής εξουσίας πρβλ. K. Bateup, The dialogic promise. Assessing the normative potential of theories of constitutional dialogue, Brooklyn L. Rev. 71 (2006), σ. 1109 επ., B. Freedman, Dialogue and judicial review, Mich. L. Rev. 91 (1993), σ. 577 επ., K. Roach, Dialogic judicial review and its critics, Supreme Court L. Rev. 23 (2004), σ. 49 επ.
[40]Χαρακτηριστική του προβληματισμού είναι η συζήτηση που προκάλεσε στη Βρετανία η εισαγωγή (περιορισμένου) δικαστικού ελέγχου των νόμων με τον Human Rights Act του 1998, βλ. ενδεικτικά το διάλογο μεταξύ των D. Nicol, Law and politics after the Human Rights Act, Public Law 2006, σ. 722 επ., και T. Hickman, The courts and politics after the Human Rights Act: A comment, Public Law 2008, σ. 84 επ., του ίδιου, Constitutional dialogue, constitutional theories and the HRA 1998, Public Law 2005, σ. 306 επ.
[41] Αν και αποτελεί κοινό τόπο ο διττός χαρακτήρας, νομικός όσο και πολιτικός, του Συντάγματος, δεν είναι εξίσου αυτονόητη η συσχέτιση των δύο όψεών του. Για την πρόσληψη του συνταγματικού δικαίου ως πολιτικού δικαίου, νομικού και ταυτόχρονα πολιτικού, ειδικά όσον αφορά τη σχέση Συντάγματος και νόμου, πρβλ. ιδίως M. Tushnet, Popular constitutionalism as political law, Chicago-Kent L. Rev. 81 (2006), σ. 991 επ., όπου εκθέτει τη βασική θέση του για το συνταγματικό δίκαιο ως «ένα διακριτό ή ιδιαίτερο είδος δικαίου», «πολιτικό δίκαιο» (σ. 991), το οποίο είναι «σε σημαντικό βαθμό δίκαιο» και «σε σημαντικό βαθμό πολιτικό», «συνδυάζει την πολιτική με το δίκαιο» (σ. 992), και όπου παρουσιάζει διάφορες «διαλογικές» αντιλήψεις για το συνταγματικό δίκαιο (σ. 997 επ.).
[42] Βλ. και Δ. Κοντόγιωργα-Θεοχαροπούλου/Λ. Θεοχαρόπουλου, Στο ‘αστερισμό’ των κρίσεων: Δημοσίας διοικήσεως και δημοσιονομικής διαχειρίσεως, ΕφημΔΔ 2010, σ. 274 επ., πρβλ. επίσης Απ. Καραγκουνίδη, Το οικονομικό δίκαιο της χρηματοπιστωτικής κρίσης – Μία εισαγωγική θεώρηση, ΕφημΔΔ 2008, σ. 606 επ.
[43] Για τα ζητήματα αυτά βλ. εκτενώς τις αναφορές παραπάνω, υποσημ. 1-8.
[44] Ως προς αυτό βλ. ιδίως Χρυσόγονου, ΝοΒ 2010, σ. 1353 επ.
[45] Βλ. τις εκτενείς αναφορές της απόφασης ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψεις 6-8, στο πρωτογενές (σκέψη 6) και παράγωγο ενωσιακό δίκαιο (σκέψη 7) και στο διεθνές δίκαιο του ΔΝΤ (σκέψη 8), πρβλ. σχετικά Γκλαβίνη, Το Μνημόνιο της Ελλάδος, ό.π., σ. 63 επ., 91 επ., Μανιτάκη, ΔτΑ 2011, σ. 689 επ., Μαριά, ΝοΒ 2010, σ. 2204 επ., Μπρεδήμα, ΤοΣ 2010, σ. 701 επ.
[46] Βλ. παραπάνω, στο κείμενο πάνω από τις υποσημ. 11-12.
[47] Ως προς αυτό βλ. ιδίως Γέροντα, ΕφημΔΔ 2010, σ. 705 επ.
[48] Ν. 4048/2012 «Ρυθμιστική Διακυβέρνηση: Αρχές, Διαδικασίες και Μέσα Καλής Νομοθέτησης» (ΦΕΚ Α΄ 34/23.2.2012).
[49] Για το λόγο αυτό άλλωστε, δηλαδή τη θεμελιώδη αδυναμία του τυπικού νόμου να δεσμεύσει το μεταγενέστερο νομοθέτη, η προηγούμενη προσπάθεια για τη θέσπιση κανόνων νομοθέτησης είχε περιβληθεί τη μορφή απλής εγκυκλίου. Βλ. την εγκύκλιο Υ910/18.7.2006 «Νομοθετική πολιτική και αξιολόγηση ποιότητας και αποτελεσματικότητας νομοθετικών και κανονιστικών ρυθμίσεων», ΔτΑ 2007, σ. 539 επ.
[50] Πρβλ. Ευ. Βενιζέλου, Εθνικό Σύνταγμα και εθνική κυριαρχία υπό συνθήκες διεθνούς οικονομικής κρίσης – Το πρόβλημα ήταν και παραμένει πολιτικό και όχι συνταγματικό, ΕφημΔΔ 2011, σ. 2 επ., με την επισήμανση ωστόσο ότι δεν αποκλείεται να τίθενται ορισμένα πολιτικά ζητήματα ως συνταγματικά, βλ. και αμέσως στη συνέχεια.
[51] Βλ. Ιφ. Καμτσίδου, Το κοινοβουλευτικό σύστημα. Δημοκρατική αρχή και κυβερνητική ευθύνη, Σαββάλας, Αθήνα 2011, passim και ιδίως σ. 57 επ., 216 επ.
[52] Βλ. Δρόσου, ΕφημΔΔ 2011, σ. 768-769.
[53] Ό.π., σ. 765-766.
[54] Για παράδειγμα, μεταξύ των υποχρεώσεων που το ελληνικό κράτος έχει αναλάβει είναι να μεταβιβάσει περιουσιακά του στοιχεία και να διαθέσει το προϊόν της μεταβίβασης προς αποπληρωμή του δημόσιου χρέους. Ωστόσο η μεταβίβαση δεν γίνεται απευθείας από το ίδιο το ελληνικό Δημόσιο, αλλά τα περιουσιακά του στοιχεία πρώτα μεταβιβάζονται σε μιαν ανώνυμη εταιρεία που ιδρύεται προς το σκοπό αυτό (Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου Α.Ε.) και στη συνέχεια αυτή τα διαθέτει προς πώληση στην αγορά. Με τη διευθέτηση αυτή ως πωλητής δεν εμφανίζεται το ελληνικό Δημόσιο, αλλά μια εμπορική εταιρεία του ιδιωτικού δικαίου. Βλ. τις ιδρυτικές της εταιρείας διατάξεις των άρθρων 1 επ. του ν. 3986/2011 «Επείγοντα Μέτρα Εφαρμογής Μεσοπρόθεσμου Πλαισίου Δημοσιονομικής Στρατηγικής 2012-2015» (ΦΕΚ Α΄ 152/1.7.2011). Εξάλλου, το ίδιο το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.) αποτελεί ανώνυμη εταιρεία (société anonyme) με έδρα το Λουξεμβούργο, βλ. τα σχέδια συμβάσεων που προσαρτώνται σε παράρτημα του ν. 4046/2012.
[55] Βλ. Ακρ. Καϊδατζή, Συνταγματικοί περιορισμοί των ιδιωτικοποιήσεων, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2006, σ. 227 επ., 300 επ.
[56] Ως προς αυτό βλ. ιδίως Κατρούγκαλου, ΕφημΔΔ 2010, σ. 157 επ., του ίδιου,ΝοΒ 2011, σ. 231 επ.
[57] ΣτΕ 1620/2011, σκέψη 8, ΕφημΔΔ 2011, σ. 491 επ., η οποία προβάλλεται και ως χαρακτηριστικό παράδειγμα νομολογιακής αναδίπλωσης στην προστασία δικαιωμάτων, βλ. Ιακ. Μαθιουδάκη, Μετασχηματισμοί του ταμειακού συμφέροντος του Δημοσίου σε περίοδο έντονης οικονομικής κρίσης, ΕφημΔΔ 2011, σ. 478 επ.
[58] Έτσι η Αιτιολογική Έκθεση στο σχέδιο νόμου «Νέο Ασφαλιστικό Σύστημα και συναφείς διατάξεις, ρυθμίσεις στις εργασιακές σχέσεις» (25.6.2010), σ. 1, που αποτέλεσε τον ν. 3863/2010. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η έμμεση συσχέτιση μεταξύ του άρθρου 48 Συντ. για την κατάσταση ανάγκης και του «διαφαινόμενου πλήρους δημοσιονομικού εκτροχιασμού» που κάνει η μειοψηφία στην απόφαση ΣτΕ 693/2011, σκέψη 7 (μειοψ.), ΕφημΔΔ 2011, σ. 254 επ., βλ. σχετικά Μαθιουδάκη, ΕφημΔΔ 2011, σ. 478 επ. Πρβλ. ευρύτερα –και οξύτερα– Δ. Μπελαντή, Η κατάσταση εξαίρεσης και οι εφαρμογές της στο πρόγραμμα «στήριξης της ελληνικής οικονομίας», ΔτΑ 2010, σ. 1115 επ.
[59] Βλ. χαρακτηριστικά Β. Σκουρή, Η κρίση της νομοθετικής λειτουργίας, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1987.
[60] Βλ. ενδεικτικά Γ. Κατρούγκαλου, Πολιτικό σύστημα και πραγματικό Σύνταγμα την περίοδο 1974-2004. Μια πρώτη περιοδολόγηση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, ΝοΒ 2004, σ. 1909 επ. Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται και στο μακρύ ιστορικό χρόνο και σε συγκριτικό επίπεδο, βλ. τη αντιδιαστολή του 19ου ως του «αιώνα των κοινοβουλίων» προς τον 20ο ως τον «αιώνα της εκτελεστικής εξουσίας» που προτείνει ο Ν. Αλιβιζάτος, Το Σύνταγμα και οι εχθροί του στη νεοελληνική ιστορία (1800-2010), Εκδ. Πόλις, Αθήνα 2011, σ. 180 επ., 444 επ.
[61] Υπό μιαν έννοια, λειτουργικά συνταγματικοί είναι όλοι οι οργανικοί νόμοι, τους οποίους δεν μπορεί να καταργήσει ο μεταγενέστερος νομοθέτης χωρίς ταυτόχρονα να θεσπίσει λειτουργικά ισοδύναμους. Το ίδιο ισχύει καταρχήν για τη νομοθεσία που συγκροτεί το, έστω σχετικό, νομοθετικό (πολεοδομικό, κοινωνικό ή άλλο) κεκτημένο.
[62] Συναφώς έχει διαμορφωθεί στην αμερικανική επιστήμη η έννοια των superstatutes (υπερ-νόμοι), η οποία προτάθηκε από τον B. Ackerman, Constitutional politics / Constitutional law, Yale L. J. 99 (1989), σ. 453 επ. (521-522) και τυποποιήθηκε θεωρητικά από τους W. Eskridge/J. Ferejohn, Super-Statutes, Duke L. J. 50 (2001), σ. 1215 επ.
[63] Πρβλ. E. Posner/A. Vermeule, Legislative entrenchment: A reappraisal, Yale L. J. 111 (2002), σ. 1665 επ., για το φαινόμενο της τυπικής δέσμευσης του (μεταγενέστερου) νομοθέτη με κοινό (μη συνταγματικό) νόμο.
[64] Βλ. Χρ. Τσαϊτουρίδη, Ατομικές ρυθμίσεις με τυπικό νόμο και ο δικαστικός τους έλεγχος: Ζητήματα δύναμης και δικαιοσύνης, σε: Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Δημοκρατία και κρατικές πολιτικές στην Ελλάδα, Αθήνα 2011, σ. 49 επ., Β. Χρήστου, Από την κύρωση στη θέσπιση διοικητικών πράξεων δια τυπικού νόμου, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2010.
[65] Για την κυριαρχία ως «επικράτεια της πολιτικής» και τις ανανοηματοδοτήσεις της, ιδίως ενόψει της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, βλ. Αντ. Μανιτάκη, Συνταγματική οργάνωση του κράτους, 2η έκδ., Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2007, σ. 120 επ.
[66] Βλ. Ακρ. Καϊδατζή, Μια τυπολογία των πολιτικών ιδιωτικοποίησης ενόψει των συνταγματικών περιορισμών τους, ΤοΣ 2009, σ. 91 επ.
[67] Βλ. Καϊδατζή, Συνταγματικοί περιορισμοί των ιδιωτικοποιήσεων, ό.π., σ. 417 επ.
[68] Βλ. Μ. Καραμανώφ, Βιώσιμο κράτος και δημόσια κτήση. Τα όρια των ιδιωτικοποιήσεων, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα 2010.
[69] Βλ. ενδεικτικά Κ. Γιαννακόπουλου, Τα δικαιώματα στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, σε: Μ. Τσαπόγα/Δ. Χριστόπουλου (επιμ.), Τα δικαιώματα στην Ελλάδα 1953-2003. Από το τέλος του εμφυλίου στο τέλος της μεταπολίτευσης, Εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 2004, σ. 439 επ.
[70] Βλ. τις αποφάσεις ΣτΕ (Ολ.) 2289/1987, ΝοΒ 1987, σ. 1096 επ., ΣτΕ 1975/1991, ΕΕργΔ 1992, σ. 402 επ., με τις οποίες κρίθηκε ότι δεν αντίκειται στο Σύνταγμα η επιβολή έκτακτων μέτρων, όπως η επί διετία απαγόρευση μισθολογικών αυξήσεων, που αποσκοπούν στην προστασία της εθνικής οικονομίας, με τη σκέψη ότι στο πλαίσιο της διάκρισης των εξουσιών η ουσιαστική εκτίμηση του δημοσίου συμφέροντος ανήκει στη νομοθετική ή κατά περίπτωση την εκτελεστική εξουσία και μόνον η υπέρβαση των ακραίων λογικών ορίων της έννοιας εμπίπτει στο πεδίο του ελέγχου νομιμότητας που ασκεί ο ακυρωτικός δικαστής.
[71] Βλ. ευρύτερα Β. Ανδρουλάκη, Μερικές σκέψεις γύρω από τη ρυθμιστική παρέμβαση του κράτους και τον δικαστικό έλεγχο, ΤοΣ 2010, σ. 523 επ., του ίδιου, Ο προσδιορισμός των κατευθύνσεων της οικονομικής δραστηριότητας, ΕφημΔΔ 2007, σ. 99 επ., Μ. Βροντάκη, Ο δικαστής ως κριτής σταθμίσεων αξιών και επιλογών του νομοθέτη κατά την πρόκριση των προς θέσπιση ρυθμίσεων, Αρμ 2011, σ. 1628 επ.
[72] Πρβλ., για ένα χαρακτηριστικό και διδακτικό παράδειγμα, Χ. Κουταλάκη, ‘Θα τα πούμε στα δικαστήρια’. Δημοκρατική λογοδοσία και έλεγχος των περιβαλλοντικών πολιτικών στην Ελλάδα, ΕφημΔΔ 2009, σ. 686 επ.
[73] Πρβλ. Tushnet, Mich. L. Rev. 1995, σ. 245 επ., και ευρύτερα του ίδιου, Taking the Constitution away from the courts, ό.π., passim και ιδίως σ. 177 επ.
[74]Π. Τσούκας, Υπερβολικές προσδοκίες – μάταιες ελπίδες, εφημ. Καθημερινή, 27.6.2010.
[75] Βλ. παραπάνω, υπό ΙΙΙ.
[76] Αντικείμενο της διαφοράς υπήρξαν ορισμένα από τα πρώτα –και, όπως εκ των υστέρων αποδεικνύεται, μάλλον λιγότερο δυσμενή σε σχέση με όσα ακολούθησαν– μέτρα εφαρμογής του (πρώτου) Μνημονίου. Συγκεκριμένα, επρόκειτο για μέτρα περικοπών αποδοχών και συντάξεων που επιβλήθηκαν με διατάξεις των νόμων 3833 και 3845/2010, βλ. παραπάνω, υποσημ. 9 και 11.
[77] Βλ. παραπάνω, υπό V.
[78] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψεις 1-5 και 15-26.
[79] Ό.π., σκέψη 26 in fine.
[80] Η σκέψη αυτή αποτυπώνεται επίσης στη συντρέχουσα γνώμη δύο Συμβούλων, ότι το έννομο συμφέρον του Δικηγορικού Συλλόγου για την άσκηση αίτησης ακυρώσεως θεμελιώνεται στο σκοπό προάσπισης των επαγγελματικών συμφερόντων των μελών του κατά το εδ. α΄ του άρθρου 199 του Κώδικα Δικηγόρων, όχι όμως ως «ζήτημα εθνικού ή κοινωνικού περιεχομένου» κατά την έννοια του εδ. δ΄ του ίδιου άρθρου, διότι η αναγνώριση της δυνατότητας άσκηση αίτησης ακυρώσεως για οποιοδήποτε τέτοιο ζήτημα «θα οδηγούσε κατ’ ουσίαν στη θέσπιση λαϊκής αγωγής ενόψει της διατυπώσεώς της», ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 22 (ειδικότερη γνώμη των Συμβούλων Χρ. Ράμμου και Αικ. Σακελλαροπούλου).
[81] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψεις 27-33.
[82] Ενδεικτικά για τις αντίθετες απόψεις που διατυπώθηκαν πρβλ. Κασιμάτη, Οι συμφωνίες δανεισμού της Ελλάδας με την ΕΕ και το ΔΝΤ, ό.π., σ. 13 επ., 53 επ., Μανιτάκη, ΔτΑ 2011, σ. 707 επ.
[83] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 27 (η έμφαση προστέθηκε).
[84] Για το διακριτό νομικό χαρακτήρα και την αντιστοίχως διαφορετική νομική μεταχείριση των επιμέρους πράξεων που συνθέτουν αυτό που κατά συνεκδοχή ονομάζουμε «Μνημόνιο» βλ. ιδίως Μπρεδήμα, ΤοΣ 2010, σ. 701 επ.
[85] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψεις 34-43.
[86] Βλ. ό.π., σκέψη 34, όπου παραπέμπονται πολυάριθμες αποφάσεις του ΕΔΔΑ.
[87] Ό.π., σκέψη 34 (η έμφαση προστέθηκε).
[88] Τόσο για το πρώτο όσο και για το δεύτερο σημείο καταλήγουν σε αντίθετη κρίση, ότι δηλαδή συντρέχει προσβολή του δικαιώματος, οι γνώμες της μειοψηφίας, ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 36.Α και σκέψεις 33.Γ και 36.Β και Γ, αντιστοίχως.
[89] Ό.π., σκέψη 35 (η έμφαση προστέθηκε).
[90] Για τη σημασία που έχει ο συγκεκριμένος προσδιορισμός του σκοπού δημοσίου συμφέροντος για το δικαστικό έλεγχο του νομοθετικού περιορισμού πρβλ. Β. Καψάλη, Δημόσιο συμφέρον και έλεγχος συνταγματικότητας στο πλαίσιο της οικονομικής ελευθερίας, ΔτΑ 2008, σ. 511 επ.
[91] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 39.Α (μειοψηφούσα γνώμη του Αντιπροέδρου Φ. Αρναούτογλου, η έμφαση προστέθηκε).
[92] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 33.Γ (μειοψηφούσα γνώμη της Συμβούλου Μ. Καραμανώφ, η έμφαση προστέθηκε).
[93] ΣτΕ (Ολ.) 668/2012, σκέψη 36.Β (μειοψηφούσα γνώμη του Αντιπροέδρου Ν. Σακελλαρίου και των Συμβούλων Ευδ. Γαλανού, Γ. Παπαμεντζελόπουλου, Γ. Παπαγεωργίου, Γ. Ποταμιά και Β. Καλαντζή).
[94] Πέραν από τη γενιά του 1-1-4 αυτό ισχύει, λιγότερο ή περισσότερο, για κάθε γενιά από την 3η Σεπτεμβρίου 1843 μέχρι τη μεταπολίτευση, βλ. γενικά Αλιβιζάτου, Το Σύνταγμα και οι εχθροί του στη νεοελληνική ιστορία, ό.π., passim, Γ. Δρόσου, Δοκίμιο ελληνικής συνταγματικής θεωρίας, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1996. Για το «Σύνταγμα στους δρόμους» πρβλ., από την αμερικανική συνταγματική ιστορία, Kramer, The people themselves, ό.π., passim, G. Rowe, Constitutionalism in the streets, So. Cal. L. Rev. 78 (2005), σ. 401 επ.
[95]Για την εξέλιξη αυτή βλ. χαρακτηριστικά Αντ. Μανιτάκη, Η ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2008, σ. 79 επ., 97 επ., επίσης Γιαννακόπουλου, Τα δικαιώματα στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, ό.π., σ. 439 επ.

The judicial treatment of the conflicts between trade union rights and economic freedoms in EU legal order: a critical analysis of the ECJ rulings in Laval and Viking cases

Eftychia Achtsioglou

The judicial treatment of the conflicts between trade union rights and economic freedoms in EU legal order: a critical analysis of the ECJ rulings in Laval and Viking cases

Για να διαβάσετε το άρθρο πατήστε στο εικονίδιο του pdf.

Πολιτική και Σύνταγμα

Του Ξενοφώντος Κοντιάδη, καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου, Πρόεδρος Ιδρύματος Τσάτσου

Πολιτική και Σύνταγμα

Η επίκληση του Συντάγματος στη μετά το Μνημόνιο εποχή είναι ακατάπαυστη. Πολυάριθμα νομοθετήματα, που ψηφίστηκαν την τελευταία διετία για τη συμμόρφωση της χώρας στις δεσμεύσεις έναντι των δανειστών της ή για την υιοθέτηση συμπληρωματικών περιοριστικών πολιτικών, αμφισβητήθηκαν ως αντισυνταγματικά και τέθηκαν στην κρίση των δικαστηρίων. Εμβληματικές, με τεράστια δημοσιότητα και νομικό ενδιαφέρον, ήταν οι δικαστικές διαμάχες για το πρώτο Μνημόνιο, για την έκτακτη φορολόγηση των ακινήτων μέσω λογαριασμών της ΔΕΗ και για την εργασιακή εφεδρεία. Σήμερα εκκρεμούν δεκάδες δικαστικές προσφυγές διαφόρων κατηγοριών εργαζομένων, ενώσεων πολιτών και συνδικαλιστικών οργανώσεων εναντίον αποφάσεων της διοίκησης, με κύριο επιχείρημα την αντισυνταγματικότητά τους.

Η εγγενής ελλειπτικότητα του Συντάγματος επιτρέπει στον καθένα, νομικό ή απλό πολίτη, να εκφέρει τη γνώμη του ως προς τη συνταγματικότητα των επιλογών του νομοθέτη και της διοίκησης. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι ο υπερχειλίζων συνταγματικός λόγος αποδεικνύεται επωφελής είτε για την αξιοπιστία του Συντάγματος, είτε για εκείνους που επενδύουν την πολιτική ή άλλη διαφωνία τους με συνταγματικά επιχειρήματα. Η ερμηνεία του Συντάγματος και ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων αποτελούν μια επιστημονική διεργασία που προϋποθέτει εξειδικευμένη γνώση και συχνά τη συνέργια περισσότερων κλάδων του δικαίου, ώστε να οδηγήσουν σε λύσεις όχι μόνο πειστικές αλλά και εφαρμόσιμες.
Ταυτόχρονα, κατά την εκφορά συνταγματικού λόγου κρίσιμη είναι η επίγνωση της σχέσης ανάμεσα στο νομοθέτη και το δικαστή, δηλαδή κατ’ ουσίαν η αναγνώριση των ορίων της δικαστικής εξουσίας. Ο δικαστής, όταν αποφασίζει για τη συνταγματικότητα των νόμων, δεν λειτουργεί εν κενώ, δεν τίθεται αντιμέτωπος με κανόνες δικαίου σε συνθήκες εργαστηρίου, αλλά καλείται να σταθμίσει συγκρουόμενα συμφέροντα, να ρυθμίσει εύθραυστες κοινωνικές σχέσεις, να συγκεκριμενοποιήσει αόριστες νομικές έννοιες. Πού τελειώνει ο ρόλος της δημοκρατικά νομιμοποιημένης πολιτικής εξουσίας και πού αρχίζει αυτός του δικαστή-προστάτη του Συντάγματος αποτελεί ένα δισεπίλυτο ζήτημα, πάνω στο οποίο δεν μπορούν να υπάρξουν οριστικές απαντήσεις.
Σε μια περίοδο πλήρους ανατροπής όχι μόνο εργασιακών και κοινωνικών κεκτημένων, αλλά ευρύτερα ενός μοντέλου λειτουργίας της πολιτείας και βιοτικών προτεραιοτήτων, η αναζήτηση σταθερών πεδίων αναφοράς είναι και εξηγήσιμη και εύλογη. Ωστόσο η προσφυγή στο Σύνταγμα αποτελεί δείγμα αφομοίωσης της υποχρέωσης σεβασμού ενός θεμελιώδους κώδικα οργάνωσης της κοινωνικής συμβίωσης, μόνον εφόσον δεν εκφυλίζεται σε αυτοαναφορική συνταγματική φλυαρία.
Η κατάχρηση συνταγματικού λόγου, ιδίως όταν προέρχεται από όσους διαθέτουν θεσμικό ρόλο, ενδέχεται να οδηγήσει στην καλλιέργεια αστήρικτων προσδοκιών και στην απαξίωση τόσο του συνταγματικού κειμένου όσο και των κρατικών οργάνων που λειτουργούν βάσει αυτού. Το Σύνταγμα αποτελεί εγγύηση και οχυρό απέναντι στην κατεδάφιση αρχών, αξιών και δικαιωμάτων, όχι μέσο διευθέτησης πολιτικών διαφορών. Άλλωστε, στη δημοκρατική πολιτική αντιμαχία η τελευταία λέξη διατυπώνεται, ευτυχώς, στις γενικές εκλογές και όχι στις δικαστικές αίθουσες.

Ο πολιτικός δικαστής αντιμέτωπος με την αναλογικότητα κατά τον αναιρετικό έλεγχο της εύλογης χρηματικής αποζημίωσης

Της X. M. Aκριβοπούλου

Ο πολιτικός δικαστής αντιμέτωπος με την αναλογικότητα κατά τον αναιρετικό έλεγχο της εύλογης χρηματικής αποζημίωσης

Για να διαβάσετε το άρθρο πατήστε στο εικονίδιο του pdf.

Π.Ν.Π. της 14.3.2012 Έγκριση του σχεδίου κύριας σύμβασης χρηματοδοτικής διευκόλυνσης με το Ε.Τ.Χ.Σ. (ΦΕΚ Α΄ 55/14.3.2012) Με ενημερωτικό σημείωμα Α.Μ.


Π.Ν.Π. της 14.3.2012 Έγκριση του σχεδίου κύριας σύμβασης χρηματοδοτικής διευκόλυνσης με το Ε.Τ.Χ.Σ. (ΦΕΚ Α΄ 55/14.3.2012) Με ενημερωτικό σημείωμα Α.Μ.

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
ΤΕΥΧΟΣ ΠΡΩΤΟ Αρ. Φύλλου 55
14 Μαρτίου 2012 http://www.et.gr/

ΠΡΑΞΗ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ
Έγκριση Σχεδίου Κύριας Σύμβασης Χρηματοδοτικής Δι−
ευκόλυνσης μεταξύ του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρημα−
τοπιστωτικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.), της Ελληνικής
Δημοκρατίαs, του Ελληνικού Ταμείου Χρηματοπιστω−
τικής Σταθερότητας (Τ.Χ.Σ.) και της Τράπεζας της
Ελλάδος και παροχή εξουσιοδοτήσεων για την υπο−
γραφή της Κύριας Σύμβασης.
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Έχοντας υπόψη:
1. την παράγραφο 1 του άρθρου 44 του Συντάγματος,
2. την έκτακτη περίπτωση εξαιρετικά επείγουσας και
απρόβλεπτης ανάγκης να εγκριθεί το Σχέδιο της Κύριας
Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης, μεταξύ του
Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας
(Ε.Τ.Χ.Σ.), της Ελληνικής Δημοκρατίας, του Ελληνικού Τα−
μείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Τ.Χ.Σ.) και της
Τράπεζας της Ελλάδος για την παροχή χρηματοδοτικής
ενίσχυσης στην Ελλάδα, έως το συνολικό ποσό των
109,1 δισεκατομμυρίων ευρώ, προκειμένου ακολούθως
να υπογραφεί η Σύμβαση στις 15 Μαρτίου 2012 και να
εκταμιευθεί η πρώτη δόση στις 19 Μαρτίου 2012, και να
παρασχεθούν εξουσιοδοτήσεις για την υπογραφή της
Κύριας Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης με τα
παραρτήματά της.
3. τη σχετική πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου,
αποφασίζουμε:
Άρθρο 1
Έγκριση Σχεδίου Κύριας Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης
Εγκρίνεται το Σχέδιο της Κύριας Σύμβασης Χρηματο−
δοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ευρωπαϊκού Ταμείου
Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.), της Ελλη−
νικής Δημοκρατίας, ως δικαιούχου κράτους μέλους, του
Ελληνικού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας
(Τ.Χ.Σ.), ως εγγυητή, και της Τράπεζας της Ελλάδος, με
τίτλο «Κύρια Σύμβαση Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης»
(“Master Financial Assistance Facility Agreement”) για την
παροχή χρηματοδοτικής ενίσχυσης, έως το συνολικό
ποσό των εκατόν εννέα δισεκατομμυρίων και εκατό
εκατομμυρίων (109.100.000.000) ευρώ, με σκοπό την οι−
κονομική ενίσχυση στο δικαιούχο κράτος μέλος μέσω
του Ε.Τ.Χ.Σ., όπως συμφωνήθηκε στο Συμβούλιο της 12ης
Μαρτίου 2012 των Υπουργών Οικονομικών των κρατών
μελών της ζώνης του ευρώ, μαζί με τα παραρτήματά
της, όπως το Σχέδιο αυτό μαζί με τα παραρτήματα στην
αγγλική γλώσσα, ως επίσημη γλώσσα των κειμένων
αυτών, και σε μετάφρασή τους στην ελληνική γλώσσα,
προσαρτώνται ως Παράρτημα στην παρούσα Πράξη.
Άρθρο 2
Παροχή εξουσιοδοτήσεων για την υπογραφή της Κύριας Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης
1. Παρέχεται στον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιο−
δότηση να εκπροσωπήσει την Ελληνική Δημοκρατία και
να υπογράψει τη Σύμβαση που αναφέρεται στο άρθρο
1 μαζί με τα παραρτήματά της, με τις τυχόν αναγκαίες
τροποποιήσεις για την αποκατάσταση λαθών ή τη δι−
ευκρίνιση ασαφειών του Σχεδίου που εγκρίνεται με το
προηγούμενο άρθρο.
2. Παρέχεται στο Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος
και τον Πρόεδρο του Τ.Χ.Σ. η εξουσιοδότηση να εκπρο−
σωπήσουν την Τράπεζα της Ελλάδος και το Ταμείο
Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας, αντιστοίχως, και να
υπογράψουν τη Σύμβαση που αναφέρεται στο άρθρο
1 μαζί με τα παραρτήματά της, με τις τυχόν αναγκαίες
τροποποιήσεις για την αποκατάσταση λαθών ή τη δι−
ευκρίνιση ασαφειών του Σχεδίου που εγκρίνεται με το
προηγούμενο άρθρο.
3. Η ισχύς της Σύμβασης που αναφέρεται στο άρθρο
1 αρχίζει από την ημερομηνία υπογραφής της από όλα
τα συμβαλλόμενα μέρη, σύμφωνα με τους όρους και τις
προϋποθέσεις που ειδικότερα καθορίζονται σε αυτήν.
Με μέριμνα του Υπουργού Οικονομικών η Σύμβαση, μετά
την υπογραφή της από όλα τα προβλεπόμενα μέρη,
διαβιβάζεται στη Βουλή για ενημέρωση.
4. Στο τέλος της παραγράφου 4 του άρθρου 1 του
ν. 4046/2012 (Α’ 28) προστίθεται, από τότε που άρχισε
να ισχύει ο ν.4046/2012, το εξής εδάφιο:
«Παρέχεται επίσης στον Πρόεδρο του Τ.Χ.Σ. η εξου−
σιοδότηση να εκπροσωπήσει το Ταμείο Χρηματοπι−
στωτικής Σταθερότητας και να υπογράψει την ως άνω
Σύμβαση.»
Ενημερωτικό σημείωμα
Το συνταγματικό παράδοξο της νομοθετικής αυτής πράξης είναι ότι μέσα στον κυκεώνα των νομοθετικών ρυθμίσεων της τελευταίας διετίας, η σημαντική για την δημοσιονομική εξυγίανση της χώρας Σύμβαση Δανείου ή όπως αποκαλείται, «σύμβαση δανειακής διευκόλυνσης», εγκρίθηκε, πρώτα, ως πράξη νομοθετικού περιεχομένου από τα Υπουργικό Συμβούλιο και στη συνέχεια, λίγες μόλις μέρες μετά εγκρίθηκε –κατά νομική ακριβολογία κυρώθηκε- από τη Βουλή η ΠΝΠ με το περιεχόμενό της, που ήταν συμβατικό, (διεθνής οικονομική σύμβαση) ως προς το πρώτο άρθρο της, αφού περιλάμβανε τη «Σύμβαση Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.), της Ελληνικής Δημοκρατίας, ως δικαιούχου κράτους μέλους, του Ελληνικού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (Τ.Χ.Σ.), ως εγγυητή, και της Τράπεζας της Ελλάδος. Και νομοθετικό ως προς το δεύτερο άρθρο της, αφού εξουσιοδοτούσε τον Υπουργό Οικονομικών, τον Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος και τον Πρόεδρο του ελληνικού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας να προβούν στην υπογραφή της Σύμβασης. Στην ουσία με την πράξη νομοθετικού περιεχομένου εγκρίθηκε το σχέδιο της Σύμβασης. Με τον κυρωτικό της ΠΝΠ νόμου, την μεθεπομένη, εγκρίθηκε από τη Βουλή έμμεσα όχι μόνον η ΠΝΠ αλλά και η σύμβαση χρηματοπιστωτικής διευκόλυνσης.
Ο κυρωτικό όμως νόμος ήταν, από τυπική άποψη, νόμος κυρωτικός της ΠΝΠ και όχι βέβαια νόμος κυρωτικός μιας διεθνούς οικονομικής σύμβασης, έστω και αν επί της ουσίας περί αυτού επρόκειτο.
Επρόκειτο συγκεκριμένα για μια δανειακή σύμβαση μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας και του Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας που έχει την έδρα του στο Λουξεμβούργο. Η διαφορά με την προηγούμενη Σύμβαση δανείου του πρώτου Μνημονίου είναι κεφαλαιώδης, αφού η πρώτη σύμβαση είχε τα χαρακτηριστικά μιας διακρατικής σύμβασης μεταξύ της Ελλάδος και 15 κρατών μελών της ευρωζώνης, ενώ στην προκειμένη περίπτωση έχουμε μια σύμβαση δανείου προς ένα κράτος μέλος από έναν «διεθνή χρηματοπιστωτικό οργανισμό», η οποία διέπεται από τους κανόνες του ιδιωτικού δικαίου ή μάλλον τους κανόνες του διεθνούς οικονομικού δικαίου. Η πρώτη δανειακή σύμβαση δεν εγκρίθηκε από τη Βουλή, η δεύτερη εγκρίθηκε με έναν έμμεσο τρόπο, με τη μεσολάβηση μια πράξης νομοθετικού περιεχομένου. Έχει, η δανειακή σύμβαση έτσι την έγκριση και του υπουργικού συμβουλίου και της Βουλής. Κανείς υπουργός και κανείς βουλευτής δεν νομιμοποιείται να δηλώσει άγνοια ή να αποποιηθεί των πολιτικών ευθυνών του, αφού ποινικές δεν είναι δυνατόν ούτως ή άλλως να στοιχειοθετηθούν λόγω της διαδικασίας.
Μόνον ένα Υπουργός Οικονομικών με εξαιρετική νομική φαντασία μπορούσε να φανταστεί και ενεργοποιήσει τέτοιου είδους «εξαιρετική» συνταγματική διαδικασία λόγω αυτής της «εξαιρετικά επείγουσας – όχι όμως και απρόβλεπτης- ανάγκης» κατά το άρθρο 44 παρ. 1Σ.
Α.Μ.

Έγκριση σχεδίων συμβάσεων χρηματοδοτικής διευκόλυνσης με Ε.Τ.Χ.Σ. και Μνημόνια Συνεννόησης Ν. 4046/2012 (ΦΕΚ Α΄ 28/14.02.2012)


Έγκριση σχεδίων συμβάσεων χρηματοδοτικής διευκόλυνσης με Ε.Τ.Χ.Σ. και Μνημόνια Συνεννόησης Ν. 4046/2012 (ΦΕΚ Α΄ 28/14.02.2012)

Για το κείμενο στην εφημερίδα της κυβερνήσεως βλέπε http://www.et.gr/ [προσοχή: πολύ μεγάλο αρχείο, 85 ΜΒ] http://www.et.gr/idocs-nph/pdfimageSummaryviewer.html?args=sppFfdN7IQP5_cc–m0e1wmmXNVEXA9u7wbqVqZTYie8rzSZFxgk-fbyTuXZsV-7kAYi3ORfmaq1IMII8gha2HkxcPQvNBMtY9T3IvMHxXpABIQE1JCW9FiNMrQQT-Ek_FKlm_8xYow8gBuxMpx5Juu95wSO1MS3n1FcLQshlL8XnZmG82t1JQ..

O ΠΡΟΕΔΡΟΣ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Εκδίδομε τον ακόλουθο νόμο που ψήφισε η Βουλή:

Αρθρο 1

Εγκριση των Σχεδίων Συμβάσεων Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης, του Σχεδίου του Μνημονίου
Συνεννόησης και παροχή εξουσιοδοτήσεων για την υπογραφή τους

1. Εγκρίνονται τα ακόλουθα Σχέδια Συμβάσεων Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΕΤ.Χ.Σ.), της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ), όπως τα Σχέδια αυτά με τα συνημμένα παραρτήματα τους στην αγγλική γλώσσα, ως επίσημη γλώσσα των κειμένων αυτών, και σε μετάφραση τους στην ελληνική γλώσσα προσαρτώνται στον παρόντα νόμο:

α) Το Σχέδιο Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ε.Τ.Χ.Σ., της Ελληνικής Δημοκρατίας και της ΤτΕ, με τίτλο «Σύμβαση Διευκόλυνσης Διαχείρισης Υποχρεώσεων ΣΙΤ» (“PSI LM Facility Agreement”), μαζί με τα επτά (7) παραρτήματα της, για την παροχή χρηματοδοτικής ενίσχυσης μέχρι του συνολικού ποσού των τριάντα δισεκατομμυρίων (30.000.000.000) ευρώ, με σκοπό να χρηματοδοτηθεί μέρος της εθελοντικής ανταλλαγής ομολόγων της Ελλάδας με επενδυτές του ιδιωτικού τομέα, κατ` εφαρμογή της δήλωσης της Συνόδου Κορυφής των κρατών – μελών της Ευρωζώνης της 26ης Οκτωβρίου 2011, όπως ειδικότερα ορίζεται στο Σχέδιο της Σύμβασης (Παράρτημα Ι).

β) Το Σχέδιο Σύμβασης Συγχρηματοδότησης μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας ως επωφελούμενου κράτους-μέλους, της ΤτΕ, του Ε.Τ.Χ.Σ., και της Wilmington Trust (London) Limited, με τίτλο «Σύμβαση Συγχρηματοδότησης» (“Co-Financing Agreement”), με τα τρία (3) παραρτήματα της, με σκοπό να καθοριστούν για την εκτέλεση της Σύμβασης της περίπτωσης α`, το οφειλόμενο ποσό, οι πληρωμές και οι υποχρεώσεις, καθώς και ο τρόπος πληρωμής μέσω κοινού φορέα πληρωμής, όπως ειδικότερα ορίζεται στο Σχέδιο της Σύμβασης (Παράρτημα II).

γ) Το Σχέδιο Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ε.Τ.Χ.Σ., της Ελληνικής Δημοκρατίας και της ΤτΕ, με τίτλο «Συμφωνία Διευκόλυνσης Πιστωτικής Ενίσχυσης της ΕΚΤ» (“ECB Credit Enhancement Facility Agreement”), μαζί με τα έξι (6) παραρτήματα της, για την παροχή χρηματοδοτικής ενίσχυσης, μέχρι του συνολικού ποσού των τριάντα πέντε δισεκατομμυρίων (35.000.000.000) ευρώ, με σκοπό να παρασχεθεί στην Ελληνική Δημοκρατία η δυνατότητα να χρηματοδοτήσει την ενδεχόμενη επαναγορά τίτλων της που έχουν παρασχεθεί ως ενέχυρο στο Ευρωσύστημα, με τίτλους του Ε.Τ.Χ.Σ., όπως ειδικότερα ορίζεται στο Σχέδιο της Σύμβασης (Παράρτημα III).

δ) Το Σχέδιο Σύμβασης Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης μεταξύ του Ε.Τ.Χ.Σ., της Ελληνικής Δημοκρατίας και της ΤτΕ με τίτλο «Διευκόλυνση αποπληρωμής Τόκων Ομολόγων» (“Bond Interest Facility”) μαζί με τα έξι (6) παραρτήματα της, σχετικά με την παροχή χρηματοδοτικής ενίσχυσης μέχρι του συνολικού ποσού των πέντε δισεκατομμυρίων επτακοσίων εκατομμυρίων (5.700.000.000) ευρώ, με σκοπό την εξυπηρέτηση των δεδουλευμένων τόκων ομολόγων πριν την ανταλλαγή, όπως ειδικότερα ορίζεται στο Σχέδιο της Σύμβασης (Παράρτημα IV).

2. Εγκρίνονται τα Σχέδια:

α) Του Μνημονίου Συνεννόησης (Memorandum Of Understanding) μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Τράπεζας της Ελλάδος, το οποίο αποτελείται από:

αα) το Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής (Memorandum of Economic and Financial Policies),
ββ) το Μνημόνιο Συνεννόησης στις Συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής (Memorandum of Understanding on Specific Economic Policy conditionality)
και γγ) το Τεχνικό Μνημόνιο Συνεννόησης (Technical Memorandum of Understanding) με τα παραρτήματα και τους πίνακες που το συνοδεύουν στην αγγλική ως επίσημη γλώσσα, και σε μετάφραση του στην ελληνική γλώσσα, όπως το Σχέδιο του Μνημονίου προσαρτάται στον παρόντα νόμο (Παράρτημα V).

β) Των Επιστολών Πρόθεσης (Letters of Intent) του Πρωθυπουργού και του Υπουργού Οικονομικών, καθώς και του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος προς: αα) τον Πρόεδρο των κρατών – μελών της Ευρωζώνης, τον αρμόδιο Αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις Οικονομικές και Νομισματικές Υποθέσεις και το Ευρώ, και τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η οποία θα συνοδεύεται από το Μνημόνιο Συνεννόησης όπως εγκρίνεται σύμφωνα με
την προηγούμενη περίπτωση α` και ββ) το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), η οποία θα συνοδεύεται από το Μνημόνιο Οικονομικής και Χρηματοπιστωτικής Πολιτικής και το Τεχνικό Μνημόνιο Συνεννόησης, όπως εγκρίνονται σύμφωνα με την προηγούμενη περίπτωση α`, των οποίων τα Σχέδια στην αγγλική ως επίσημη γλώσσα και σε μετάφραση τους στην ελληνική γλώσσα, προσαρτώνται στον παρόντα νόμο (Παράρτημα VI).

3. α) Παρέχεται στον Πρωθυπουργό και τον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιοδότηση να εκπροσωπήσουν την Ελληνική Δημοκρατία και να υπογράψουν τα εγκεκριμένα, σύμφωνα με την περίπτωση β` της παραγράφου 2, Σχέδια των Επιστολών Πρόθεσης με το συνημμένο σε αυτές, εγκεκριμένο σύμφωνα με την περίπτωση α` της παραγράφου 2, Σχέδιο του Μνημονίου Συνεννόησης.

β) Παρέχεται στον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιοδότηση να εκπροσωπήσει την Ελληνική Δημοκρατία και να υπογράψει τα εγκεκριμένα, σύμφωνα με την παράγραφο 1, Σχέδια των Συμβάσεων, καθώς και των παραρτημάτων τους όπου προβλέπεται.

γ) Παρέχεται στον Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος η εξουσιοδότηση να εκπροσωπεί την Τράπεζα της Ελλάδος και να υπογράφει τα εγκεκριμένα σύμφωνα με την παράγραφο 1 Σχέδια των Συμβάσεων και τα εγκεκριμένα, σύμφωνα με την περίπτωση β` της παραγράφου 2, Σχέδια των Επιστολών Πρόθεσης, με το συνημμένο σε αυτές Μνημόνιο Συνεννόησης, καθώς και τις ανά τρίμηνο αναθεωρήσεις του Μνημονίου Συνεννόησης με τις αντίστοιχες Επιστολές Πρόθεσης.

δ) Παρέχεται στον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιοδότηση να εκπροσωπεί την Ελληνική Δημοκρατία και να υπογράφει τις ανά τρίμηνο αναθεωρήσεις του Μνημονίου Συνεννόησης της περίπτωσης α` της παραγράφου 2, με τις αντίστοιχες Επιστολές Πρόθεσης προς τον Πρόεδρο των κρατών – μελών της Ευρωζώνης, τον αρμόδιο Αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις Οικονομικές και Νομισματικές Υποθέσεις και το Ευρώ, τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής
Τράπεζας και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).

Στις ως άνω παρεχόμενες εξουσιοδοτήσεις περιλαμβάνεται και η υπογραφή των Σχεδίων των Συμβάσεων της παραγράφου 1 και των Σχεδίων του Μνημονίου Συνεννόησης της περίπτωσης α` της παραγράφου 2, με τις τυχόν αναγκαίες τροποποιήσεις για την αποκατάσταση λαθών ή τη διευκρίνιση ασαφειών των Σχεδίων.

4. Παρέχεται στον Υπουργό Οικονομικών η εξουσιοδότηση να εκπροσωπεί την Ελληνική Δημοκρατία και να υπογράψει Σύμβαση Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης με το Ε.Τ.Χ.Σ. και την Τράπεζα της Ελλάδος, με την οποία θα παρέχεται χρηματοδοτική ενίσχυση από το Ε.Τ.Χ.Σ., προς το σκοπό της ανακεφαλαιοποίησης των τραπεζών στην Ελλάδα.

5. Η ισχύς των Συμβάσεων των παραγράφων 1 και 4 αρχίζει από την ημερομηνία υπογραφής τους από όλα τα συμβαλλόμενα μέρη, σύμφωνα με τους όρους και τις προϋποθέσεις που ειδικότερα καθορίζονται σε αυτές. Με μέριμνα του Υπουργού Οικονομικών, οι Συμβάσεις των παραγράφων 1 και 4, το Μνημόνιο Συνεννόησης της περίπτωσης α` της παραγράφου 2, οι ανά τρίμηνο αναθεωρήσεις του Μνημονίου Συνεννόησης και οι Επιστολές Πρόθεσης της περίπτωσης β` της παραγράφου 2, καθώς και της προηγούμενης παραγράφου, μετά την υπογραφή τους από όλα τα προβλεπόμενα μέρη, διαβιβάζονται στη Βουλή για ενημέρωση.

6. Οι ρυθμίσεις που περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο Ε` «Διαρθρωτικές Μεταρρυθμίσεις», παράγραφοι 28 και 29 του Μνημονίου Οικονομικής και ηματοπιστωτικής Πολιτικής και στο Κεφάλαιο 4 «Διαρθρωτικές Μεταρρυθμίσεις για την Ενίσχυση της Ανάπτυξης» παράγραφος 4.1: «Διασφάλιση της ταχείας προσαρμογής της αγοράς εργασίας και ενίσχυση των θεσμών της αγοράς εργασίας» του Μνημονίου Συνεννόησης στις Συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής, τα σχέδια των οποίων εγκρίνονται κατά την παράγραφο 2 και προσαρτώνται ως παράρτημα V στον παρόντα νόμο, συνιστούν πλήρεις κανόνες δικαίου άμεσης εφαρμογής. Με αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου ρυθμίζεται κάθε αναγκαίο ζήτημα για την εφαρμογή της παρούσας παραγράφου.

*** ΠΡΟΣΟΧΗ: ΒΛ.ΠΥΣ 6 και 7/2012,ΦΕΚ Α 38 και 39 αντίστοιχα, σχετ. με μέτρα εφαρμογής της παραγράφου 6 του παρόντος άρθρου.
——————————————————————————–
Αρθρο 2

Τροποποίηση των νόμων 2198/1994 και 2362/1995

1. Οι υφιστάμενες διατάξεις του άρθρου 10 του ν. 2198/1994 (Α` 43), όπως το άρθρο αυτό τροποποιήθηκε με την περίπτωση στ` της παρ. 8 του άρθρου 15 του ν. 2469/1997 (Α` 67), αριθμούνται ως παράγραφος 1 και προστίθεται νέα παράγραφος 2, ως εξής:

«2. Σε περίπτωση αναστολής της λειτουργίας του Συστήματος για χρονικό διάστημα τουλάχιστον 14 συνεχόμενων ημερών, με απόφαση του Υπουργού Οικονομικών εκδίδονται ενσώματοι τίτλοι, οι οποίοι παραδίδονται στους φορείς του Συστήματος προς φύλαξη ή προς διάθεση στους δικαιούχους επενδυτές. Οι τίτλοι του προηγούμενου εδαφίου δύνανται να εκδίδονται και υπό μορφή αποθετηρίων εγγράφων. Ειδικά θέματα και λεπτομέρειες σχετικά με τους τίτλους της
παρούσας παραγράφου ρυθμίζονται με κοινές αποφάσεις του Υπουργού Οικονομικών και του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.»

2. Το άρθρο 11 του ν. 2198/1994 (Α`43) αντικαθίσταται ως εξής:

«Αρθρο 11

Επέκταση Συστήματος – Φορολογικές απαλλαγές

1. Στο Σύστημα δύνανται να εισάγονται και χρηματοπιστωτικά μέσα Ελλήνων ή αλλοδαπών εκδοτών, κατά την έννοια του άρθρου 2 στοιχείο 13 περιπτώσεις β` και γ` και στοιχείο 14 του ν. 3606/2007. Η εισαγωγή στο Σύστημα των παραπάνω χρηματοπιστωτικών μέσων γίνεται με πράξεις του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος. Οι διατάξεις του παρόντος νόμου εφαρμόζονται αναλόγως και ως προς τα χρηματοπιστωτικά μέσα της παρούσας παραγράφου.

2. Στο Σύστημα δύνανται επίσης να καταχωρίζονται, υπό μορφή τίτλων σε λογιστική μορφή, και: α) χρηματοπιστωτικά μέσα, κατά την έννοια του άρθρου 2 στοιχείο 13 περιπτώσεις β` και γ` και στοιχείο 14 του ν. 3606/2007, Ελλήνων ή αλλοδαπών εκδοτών, που έχουν εκδοθεί σε υλική ή άυλη μορφή, καθώς και β) δικαιώματα επί των ως άνω χρηματοπιστωτικών μέσων. Η εισαγωγή στο Σύστημα των παραπάνω τίτλων γίνεται με πράξεις του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος. Οι διατάξεις του παρόντος νόμου εφαρμόζονται αναλόγως και ως προς τους τίτλους της παρούσας παραγράφου, με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων του παρόντος άρθρου.

3. α) Η καταχώριση στο Σύστημα των χρηματοπιστωτικών μέσων της παραγράφου 2 ή και των δικαιωμάτων επ` αυτών γίνεται:
αα) από τον εκδότη των χρηματοπιστωτικών μέσων ή
ββ) από

i) φορέα του Συστήματος ή

ii) άλλο πρόσωπο που παρέχει νόμιμα υπηρεσίες θεματοφύλακα κατά την έννοια του άρθρου 4 παρ. 2 στοιχείο α` του ν. 3606/2007 σε κράτος – μέλος του ΕΟΧ,
που κατέχει αυτά τα χρηματοπιστωτικά μέσα (οι «υποκείμενες αξίες») σε υλική ή άυλη μορφή μέσω λογαριασμών τίτλων που τηρεί σε Κεντρικό Μητρώο Τίτλων, Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων ή άλλον θεματοφύλακα υπό μορφή πιστωτικού ιδρύματος, ΕΠΕΥ ή άλλου φορέα που αποτελεί αντικείμενο εποπτείας για την άσκηση της δραστηριότητας αυτής σε κράτος – μέλος του ΕΟΧ (ο «θεματοφύλακας των υποκείμενων αξιών»).

β) Τα ως άνω πρόσωπα, που καταχωρίζουν στο Σύστημα χρηματοπιστωτικά μέσα ή δικαιώματα επ` αυτών κατά τα ανωτέρω, αποτελούν τους εκδότες των τίτλων σε λογιστική μορφή του Συστήματος.

4. Οι διατάξεις του άρθρου 8 παράγραφοι 2 επ. εφαρμόζονται αναλόγως και στην περίπτωση αα` του στοιχείου α` της παραγράφου 3.

5. Κατά την έκδοση των καταχωριζόμενων στο Σύστημα, σε λογιστική μορφή, τίτλων, της περίπτωσης ββ` του στοιχείου α` της παραγράφου 3, καθορίζεται εάν η καταβολή των ληξιπρόθεσμων τόκων και κεφαλαίων των υποκείμενων αξιών, θα γίνεται: α) από τον εκδότη των τίτλων που εκδίδονται στο Σύστημα ή β) απ` ευθείας από τον θεματοφύλακα των υποκείμενων αξιών, μέσω της Τράπεζας της Ελλάδος, ως διαχειρίστριας του Συστήματος, στους οικείους λογαριασμούς των φορέων του Συστήματος στους οποίους είναι καταχωρισμένοι οι τίτλοι σε λογιστική μορφή που αντιστοιχούν στις υποκείμενες αξίες. Με την επιφύλαξη των ειδικότερων διατάξεων του παρόντος άρθρου, εφαρμόζονται αναλόγως οι διατάξεις του άρθρου 8 παράγραφοι 2 επ..

6. Ο κατά περίπτωση υπόχρεος για την καταβολή σύμφωνα με την παράγραφο 5 αποδίδει στους οικείους λογαριασμούς του κάθε φορέα του Συστήματος τους τόκους και το κεφάλαιο των οφειλόμενων τίτλων. Η κατά τα ανωτέρω καταβολή επιφέρει την απόσβεση των υποχρεώσεων της Τράπεζας της Ελλάδος, του εκδότη των τίτλων σε λογιστική μορφή, του θεματοφύλακα των υποκείμενων αξιών και του εκδότη των υποκείμενων αξιών έναντι των δικαιούχων των τίτλων.

7. Δικαιούχοι των δικαιωμάτων που απορρέουν από τους τίτλους που καταχωρίζονται και παρακολουθούνται από το Σύστημα κατά τις διατάξεις των παραγράφων 2 επ. του παρόντος άρθρου, έναντι του εκδότη τους ή, κατά περίπτωση, του εκδότη των υποκείμενων αξιών, καθώς και ως προς τον θεματοφύλακα των υποκείμενων αξιών και κάθε τρίτο είναι οι δικαιούχοι των λογαριασμών των φορέων που τηρούνται στο Σύστημα κατά τις διατάξεις των άρθρων 6 – 8 και του παρόντος. Προκειμένου περί λογαριασμών επενδυτών, δικαιούχοι είναι οι επενδυτές, κατά τις διατάξεις του παρόντος άρθρου, εφαρμοζομένων αναλόγως και των διατάξεων των άρθρων 6-8 του παρόντος νόμου, του άρθρου 68 παρ. 3 του ν. 3601/2007 (Α` 178), καθώς και του άρθρου 23
παρ. 4 και του άρθρου 12 παράγραφοι 10-11 του ν. 3606/2007 (Α` 195).

8. Με την επιφύλαξη των ειδικότερων διατάξεων του παρόντος άρθρου, ο επενδυτής έχει αξίωση εκ του τίτλου του, στρεφόμενη μόνο κατά του φορέα του Συστήματος, στον οποίο τηρείται ο λογαριασμός του. Προκειμένου περί τίτλων της περίπτωσης αα` του στοιχείου α` της παραγράφου 3, εάν ο εκδότης του τίτλου δεν έχει εκπληρώσει τις κατά την παράγραφο 6 του άρθρου 8 υποχρεώσεις του, οι δικαιούχοι των τίτλων, φορείς του Συστήματος και επενδυτές, έχουν αξίωση εκ του τίτλου μόνο κατά του εκδότη του τίτλου. Προκειμένου περί τίτλων της περίπτωσης ββ` του στοιχείου α` της παραγράφου 3, οι φορείς του Συστήματος και, κατά περίπτωση, οι επενδυτές, έχουν αξίωση στρεφόμενη μόνο κατά του εκδότη της υποκείμενης αξίας ή, κατά περίπτωση, του θεματοφύλακα των υποκείμενων αξιών, εφόσον ο εκδότης της υποκείμενης αξίας δεν εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του ή ο θεματοφύλακας των υποκείμενων αξιών δεν αποδίδει τα προσηκόντως καταβληθέντα σε αυτόν από τον εκδότη κεφάλαια ή τόκους, αντιστοίχως, προς πληρωμή των δικαιούχων των υποκείμενων αξιών.

9. α) Εάν ο εκδότης των υποκείμενων αξιών δεν έχει εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του για καταβολή των ληξιπρόθεσμων τόκων και κεφαλαίων, δεν ευθύνονται έναντι των φορέων ή των επενδυτών ο εκδότης των τίτλων σε λογιστική μορφή, ο Θεματοφύλακας των υποκείμενων αξιών ή η Τράπεζα της Ελλάδος. Ο εκδότης των τίτλων σε λογιστική μορφή, καθώς και, κατά περίπτωση, οι οικείοι φορείς του Συστήματος και οι επενδυτές έχουν ευθεία αξίωση κατά του εκδότη των
υποκείμενων αξιών. Ο εκδότης των τίτλων σε λογιστική μορφή ασκεί τις αξιώσεις ή συνδράμει στην άσκηση των αξιώσεων επί και εκ των υποκείμενων αξιών για λογαριασμό των εκάστοτε τελικών δικαιούχων.

β) Εάν ο Θεματοφύλακας των υποκείμενων αξιών δεν έχει εκπληρώσει την υποχρέωση του προς καταβολή στον εκδότη των τίτλων σε λογιστική μορφή των κεφαλαίων και τόκων, που αποδόθηκαν σε αυτόν από τον εκδότη των υποκείμενων αξιών, προς πληρωμή των δικαιούχων τους, ο εκδότης των τίτλων σε λογιστική μορφή, καθώς και οι οικείοι φορείς του Συστήματος και οι επενδυτές έχουν ευθεία αξίωση κατά του Θεματοφύλακα των υποκείμενων αξιών,
εφαρμοζομένου και του τελευταίου εδαφίου του στοιχείου α` της παρούσας παραγράφου. Δεν ευθύνονται έναντι των φορέων του Συστήματος ή των επενδυτών ο εκδότης των υποκείμενων αξιών, ο εκδότης των τίτλων σε λογιστική μορφή ή η Τράπεζα της Ελλάδος.

γ) Επιφυλασσομένων των ανωτέρω, εφαρμόζονται αναλόγως οι διατάξεις του άρθρου 8 παράγραφοι 2 επ..

10. α) Η Τράπεζα της Ελλάδος δύναται να τηρεί λογαριασμούς τίτλων σε Κεντρικό Μητρώο Τίτλων ή Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων για χρηματοπιστωτικά μέσα κατά την έννοια του άρθρου 2 στοιχείο 13 περιπτώσεις β` και γ` και στοιχείο 14 του ν. 3606/2007, ελλήνων ή αλλοδαπών εκδοτών, που έχουν εκδοθεί σε υλική ή άυλη μορφή ή δικαιώματα επ` αυτών. Ως προς τους τίτλους αυτούς δύναται: αα) να εκδίδει στο Σύστημα σε λογιστική μορφή τίτλους που αντιπροσωπεύουν
δικαιώματα στα εν λόγω υποκείμενα χρηματοπιστωτικά μέσα ή τα δικαιώματα επ` αυτών κατά τις διατάξεις του παρόντος νόμου ή ββ) να καταχωρίζει τα δικαιώματα εξ αυτών με λογιστικές εγγραφές στους λογαριασμούς τίτλων που τηρεί κατ` ανάλογο εφαρμογή των διατάξεων του παρόντος νόμου.

β) Οι διατάξεις του παρόντος νόμου για την τήρηση και μεταβίβαση τίτλων στο Σύστημα, περιλαμβανομένων των διατάξεων για τα δικαιώματα, τις αξιώσεις και την προστασία των δικαιούχων των τίτλων, φορέων και επενδυτών, εφαρμόζονται και ως προς τους τίτλους της περίπτωσης αα` του στοιχείου α`, καθώς και ως προς τα δικαιώματα της περίπτωσης ββ` του στοιχείου α`. Σε περίπτωση μη εκπλήρωσης υποχρεώσεων: αα) εκδότη υποκείμενων χρηματοπιστωτικών μέσων που η Τράπεζα της Ελλάδος κατέχει μέσω λογαριασμού σε Κεντρικό Μητρώο Τίτλων ή σε Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων ή ββ) Κεντρικού Μητρώου Τίτλων και Κεντρικού Αποθετηρίου Τίτλων, ως προς τα υποκείμενα χρηματοπιστωτικά μέσα που η Τράπεζα της Ελλάδος κατέχει μέσω αυτών, η Τράπεζα της Ελλάδος λαμβάνει κάθε εύλογο πρόσφορο μέτρο για την προάσπιση των δικαιωμάτων και συμφερόντων των δικαιούχων των υποκείμενων αξιών, όπως αυτοί προκύπτουν από τις σχετικές εγγραφές στα βιβλία και στοιχεία της, σύμφωνα με τις οδηγίες που λαμβάνει από αυτούς, όπως δύναται να προσδιορίζεται με Πράξεις του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.

γ) Ως προς τους τίτλους και τα δικαιώματα επί χρηματοπιστωτικών μέσων της παρούσας παραγράφου, περιλαμβανομένων και των δικαιωμάτων επί των υποκείμενων αξιών εφόσον εφαρμόζεται Ελληνικό Δίκαιο, εφαρμόζονται αναλόγως οι διατάξεις των παραγράφων 10 και 11 του άρθρου 12 του ν. 3606/2007, του άρθρου 57Α τέταρτη παράγραφος του Καταστατικού της Τράπεζας της Ελλάδος και της παραγράφου 3 του άρθρου 68 του ν. 3601/2007.

11. Ειδικά θέματα του παρόντος άρθρου, ενδεικτικώς ως προς τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των φορέων και, εν γένει, ως προς την άσκηση των δικαιωμάτων που απορρέουν από τους τίτλους του παρόντος άρθρου, και λεπτομέρειες επεκτάσεως του Συστήματος ως προς τις κατηγορίες των τίτλων που θα εγγράφονται σε λογαριασμούς του Συστήματος κατά το παρόν άρθρο, δύνανται να ρυθμίζονται με Πράξεις του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.

12. Όπου στον παρόντα νόμο αναφέρεται πράξη του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, νοείται και πράξη του νομίμως υπ` αυτού εξουσιοδοτημένου οργάνου.

13. Απαλλάσσεται των τελών χαρτοσήμου η εξόφληση των τόκων των κατά τον παρόντα νόμο εκδιδόμενων δανείων του Δημοσίου. Ομοίως απαλλάσσονται των τελών χαρτοσήμου οι ομολογιακοί τίτλοι ή ομόλογα με ρήτρα συναλλάγματος ή άλλη ρήτρα, καθώς και η μεταβίβαση τους και η ενεχυρίαση τους.»

3. Στο τέλος της παραγράφου 2 του άρθρου 12 του ν. 2198/1994 προστίθεται εδάφιο ως εξής:

«Το απόρρητο αυτό δεν ισχύει έναντι του εκδότη των τίτλων.»

4. Σε περίπτωση ανταλλαγής τίτλων του Ελληνικού Δημοσίου κατ` εφαρμογή προγράμματος για την αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, ουδεμία μεταβολή επέρχεται στους λογαριασμούς τίτλων που τηρούνται στο Σύστημα Παρακολούθησης Συναλλαγών επί Τίτλων σε Λογιστική Μορφή που διαχειρίζεται η Τράπεζα της Ελλάδος (το Σύστημα), όσον αφορά τους επιλέξιμους τίτλους, μετά το πέρας της ημέρας κατά την οποία δημοσιεύεται η σχετική απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου για έγκριση της απόφασης των Ομολογιούχων. Εντολές μεταβίβασης, ως προς τους επιλέξιμους τίτλους που πρόκειται να ανταλλαγούν, οι οποίες έχουν εισαχθεί στο Σύστημα και δεν έχουν εκτελεστεί μέχρι το πέρας της ημέρας δημοσίευσης της απόφασης του Υπουργικού Συμβουλίου, δεν ισχύουν πλέον ως προς το Σύστημα και τα συμβαλλόμενα μέρη μεριμνούν διμερώς για την εκκαθάριση και το διακανονισμό των μεταξύ τους απαιτήσεων και υποχρεώσεων. Με πράξη του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος δύναται να ρυθμίζεται κάθε αναγκαίο θέμα για την εφαρμογή των διατάξεων της παρούσας παραγράφου.

5. Στην παράγραφο 4 του άρθρου 64 του ν. 2362/1995, όπως αντικαταστάθηκε και ισχύει με το άρθρο 38 του ν. 3871/2010 (Α` 141), μετά την περίπτωση η` προστίθεται περίπτωση θ` ως εξής:

«θ) προσδιορίζονται οι δαπάνες και τα έσοδα του Κρατικού Προϋπολογισμού που δημιουργούνται χωρίς ταμειακή ροή και καθορίζονται οι διαδικασίες και τα δικαιολογητικά για την εμφάνιση στα έσοδα και τα έξοδα του Κρατικού Προϋπολογισμού.»

6. Η παρ. 5 του άρθρου 64 του ν. 2362/1995, όπως αντικαταστάθηκε και ισχύει με το άρθρο 38 του ν. 3871/2010 (Α` 141), αναδιατυπώνεται ως ακολούθως:

«5. Με τις αποφάσεις αυτές μπορεί να ορίζεται η πραγματοποίηση των ανωτέρω δαπανών και εσόδων της παραγράφου 4, κατά παρέκκλιση των διατάξεων του παρόντος νόμου.»

7. Στο άρθρο 15 του ν. 2362/1995 (Α` 247), όπως αντικαταστάθηκε και ισχύει με το άρθρο 17 του ν. 3871/2010 (Α` 141), προστίθεται νέα παράγραφος 11, ως εξής:

«11. Για δαπάνες χρεολυσίων που αφορούν αγορά χρέους λήξης μελλοντικών ετών και εξόφλησης βραχυπρόθεσμου δανεισμού, οι σχετικές πιστώσεις εγγράφονται και αναλαμβάνονται στον Κρατικό Προϋπολογισμό κατά το χρόνο πραγματοποίησης των δαπανών αυτών και δεν απαιτείται για την κατηγορία αυτή ψήφιση συμπληρωματικού προϋπολογισμού.»

8. Δαπάνες και έσοδα, με ή χωρίς ταμειακή ροή, που δημιουργούνται στο πλαίσιο και κατά την υλοποίηση αποφάσεων της συνόδου κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 26ης Οκτωβρίου 2011 για την αναδιάταξη του ελληνικού δημόσιου χρέους και την παροχή χρηματοδοτικών διευκολύνσεων προς την Ελλάδα, ή αντίστοιχων μεταγενέστερων αποφάσεων Συνόδων Κορυφής, καθώς και την ανταλλαγή ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου με ομόλογα νέας έκδοσης,
τακτοποιούνται κατά παρέκκλιση των διατάξεων του Δημόσιου Λογιστικού. Οι ειδικότερες διαδικασίες και κάθε αναγκαίο θέμα για την εφαρμογή του προηγούμενου εδαφίου καθορίζονται με σχετική απόφαση του Υπουργού Οικονομικών.

Με όμοια απόφαση του Υπουργού Οικονομικών, στα πλαίσια εφαρμογής των ανωτέρω προγραμμάτων και για την ολοκλήρωση τους, μπορεί να παρέχεται εξουσιοδότηση στην Τράπεζα της Ελλάδος ή οποιοδήποτε άλλο πιστωτικό ίδρυμα του εσωτερικού ή εξωτερικού, να προβαίνει ενεργώντας για λογαριασμό του Ελληνικού Δημοσίου σε οποιαδήποτε πράξη, ενέργεια η διαδικασία κρίνεται αναγκαία για την εκτέλεση του προγράμματος, κατά παρέκκλιση κάθε γενικής ή ειδικής διάταξης.
——————————————————————————–
Αρθρο 3

Ρυθμίσεις θεμάτων φορολόγησης ομολόγων και συμπλήρωση διατάξεων των νόμων 3863/2010 και 2469/1997

1. Στο τέλος της παραγράφου 11 του άρθρου 12 του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος, που κυρώθηκε με το ν. 2238/1994 (Α` 151), προστίθεται νέο εδάφιο που έχει ως εξής:

«Η ανταλλαγή ομολόγων από τον αρχικό κάτοχο τους με άλλους τίτλους, κατ` εφαρμογή προγράμματος συμμετοχής στην αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, θεωρείται διακράτηση μέχρι την ημερομηνία λήξης των αρχικών ομολόγων για την απαλλαγή που ορίζεται στο πρώτο εδάφιο της παρούσας παραγράφου.»

2. Στο άρθρο 12 του ΚΦΕ, που κυρώθηκε με το ν. 2238/ 1994 (Α` 151), προστίθεται νέα παράγραφος 14 ως ακολούθως:

«14. Οι τόκοι που προκύπτουν από ομόλογα που εκδίδονται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας (Ε.Τ.Χ.Σ.), κατ` εφαρμογή προγράμματος συμμετοχής στην αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, έχουν την ίδια φορολογική αντιμετώπιση με τους τόκους που προκύπτουν από ομόλογα που εκδίδει το Ελληνικό Δημόσιο στην Ελλάδα. Για τους τόκους που προκύπτουν από τα ομόλογα αυτά εφαρμόζονται ανάλογα οι διατάξεις της παραγράφου 11.»

3. Στο τέλος της περίπτωσης η` της παραγράφου 1 του άρθρου 24 του ΚΦΕ, που κυρώθηκε με το ν. 2238/1994 (Α` 151), προστίθεται εδάφιο ως ακολούθως:

«Ως παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα νοούνται και τα χρηματοοικονομικά μέσα που εκδίδει το Ελληνικό Δημόσιο, κατ` εφαρμογή προγράμματος συμμετοχής στην αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, η απόδοση των οποίων συνδέεται με το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ρήτρες ΑΕΠ).»

4. Το πρώτο εδάφιο της παραγράφου 7 του άρθρου 38 του ΚΦΕ, που κυρώθηκε με το ν. 2238/1994 (Α` 151), αντικαθίσταται ως ακολούθως:

«7. Τα κεφαλαιακά κέρδη που αποκτούν ατομικές επιχειρήσεις και υπόχρεοι που αναφέρονται στην παράγραφο 4 του άρθρου 2 και οι οποίοι τηρούν βιβλία τρίτης κατηγορίας του Κώδικα Βιβλίων και Στοιχείων από συναλλαγές σε παράγωγα προϊόντα των υποπεριπτώσεων γγ` έως ζζ` της περίπτωσης α` της παραγράφου 1 του άρθρου 2 του ν. 2396/1996 (Α` 73) και της περίπτωσης α` της παραγράφου 1 του άρθρου 54 του ν. 3371/2005 (Α` 178) ή από συναλλαγές σε προϊόντα του τελευταίου εδαφίου της περίπτωσης η` της παραγράφου 1 του άρθρου 24 του ΚΦΕ, που διαπραγματεύονται στην αγορά παραγώγων του Χρηματιστηρίου Αθηνών ή σε αλλοδαπό χρηματιστήριο παραγώγων ή σε άλλη οργανωμένη αγορά, απαλλάσσονται από το φόρο εισοδήματος.»

5.α) Στο άρθρο 105 του ΚΦΕ, οι παράγραφοι που προστέθηκαν με την παράγραφο 2 του άρθρου 13 του ν. 3301/2004 (Α` 263) ως παράγραφοι 15 και 16 αναριθμούνται σε 16 και 17 αντίστοιχα.

β) Στο άρθρο 105 του ΚΦΕ, οι παράγραφοι 13, 14, 15, 16 και 17, όπως αναριθμήθηκαν με την προηγούμενη περίπτωση, αναριθμούνται σε 14, 15, 16, 17 και 18 αντίστοιχα και προστίθεται νέα παράγραφος 13 που έχει ως εξής:

«13. Η χρεωστική διαφορά που προκύπτει σε βάρος των νομικών προσώπων από την ανταλλαγή ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου ή εταιρικών ομολόγων, κατ` εφαρμογή προγράμματος συμμετοχής στην αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, εκπίπτει σε ίσες δόσεις από τα ακαθάριστα έσοδα των διαχειριστικών περιόδων που μεσολαβούν μέχρι τη λήξη των ομολόγων του Ελληνικού Δημοσίου που δόθηκαν σε ανταλλαγή, αρχής γενομένης από αυτή μέσα στην οποία πραγματοποιείται η ανταλλαγή των τίτλων και ανεξάρτητα από το χρόνο διακράτησής τους.»

6. Το πιστωτικό υπόλοιπο που προκύπτει από τις δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος οικονομικού έτους 2011 και μετά των τραπεζών, ανεξάρτητα από τη νομική μορφή που λειτουργούν στην Ελλάδα, κατά το μέρος που οφείλεται σε φόρο που έχει παρακρατηθεί επί τόκων ομολόγων ή εντόκων γραμματίων του Ελληνικού Δημοσίου και ομολόγων ημεδαπών επιχειρήσεων, με την εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου συμψηφίζεται με το φόρο εισοδήματος διαδοχικώς στα πέντε (5) επόμενα οικονομικά έτη από τη δημιουργία του πιστωτικού υπολοίπου, κατά το υπόλοιπο που απομένει κάθε φορά.

7. Στο τέλος της παραγράφου 2 του άρθρου 45 του ν. 3863/2010 (Α` 115) προστίθενται εδάφια ως εξής:

«Η απόφαση συμμετοχής ή μη των Φ.Κ.Α. σε πρόγραμμα ανταλλαγής τίτλων του Ελληνικού Δημοσίου που βρίσκονται στο χαρτοφυλάκιο τους με νέους τίτλους, κατ` εφαρμογή προγράμματος για την αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, ανήκει αποκλειστικά στην αρμοδιότητα του Διοικητικού Συμβουλίου του Φ.Κ.Α., τα μέλη του οποίου, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, δεν υπέχουν καμία ευθύνη, ποινική, αστική, διοικητική ή άλλη.»

8. Στο τέλος της υποπαραγράφου γ` της παραγράφου 11 του άρθρου 15 του ν. 2469/1997 (Α` 38) προστίθεται εδάφιο ως εξής:

«Η απόφαση συμμετοχής ή μη του Κ.Κ. Ν.Π.Δ.Δ. και Α.Φ. σε πρόγραμμα ανταλλαγής τίτλων του Ελληνικού Δημοσίου, κατ` εφαρμογή προγράμματος για την αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, ανήκει αποκλειστικά στην αρμοδιότητα της Τράπεζας της Ελλάδος ως διαχειριστή του Κ.Κ., η οποία, καθώς και τα στελέχη της, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, δεν υπέχουν καμία ευθύνη, ποινική, αστική, διοικητική ή άλλη.»

9. Η απόφαση συμμετοχής ή μη, ημεδαπών εταιρειών και λοιπών νομικών προσώπων ιδιωτικού δικαίου, καθώς και ημεδαπών νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, σε πρόγραμμα ανταλλαγής τίτλων του Ελληνικού Δημοσίου, ή άλλης χρηματοδοτικής διευκόλυνσης, κατ` εφαρμογή προγράμματος για την αναδιάταξη του ελληνικού χρέους, ανήκει αποκλειστικά στο διοικητικό τους συμβούλιο και εάν δεν προβλέπεται από το νόμοή τις οικείες καταστατικές διατάξεις τέτοιο, από το ανώτατο συλλογικό όργανο διοικήσεώς τους, κατά παρέκκλιση από τυχόν αντίθετη διάταξη νόμου ή καταστατικού. Τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου ή του συλλογικού οργάνου διοίκησης, κατά την άσκηση της αρμοδιότητας αυτής, δεν υπέχουν καμιά ευθύνη ποινική, αστική, διοικητική ή άλλη.

——————————————————————————–

Αρθρο 4
Γραφήματα /Πίνακες /Εικόνες κειμένου 1
Επιλέξτε γράφημαΠΑΡΑΡΤΗΜΑ IV

Αρθρο 4

Σύσταση «Ταμείου Στήριξης Ασφαλιστικού Συστήματος Α.Ε.»

1. Με κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, συστήνεται ανώνυμη εταιρεία αποκλειστικού σκοπού με την επωνυμία «Ταμείο Στήριξης Ασφαλιστικού Συστήματος Α.Ε.» (Ταμείο) και καταρτίζεται το καταστατικό της.

Το Ταμείο έχει αποκλειστικό σκοπό την αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων της ιδιωτικής περιουσίας του Δημοσίου ή νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, τα οποία μεταβιβάζονται και περιέρχονται στο Ταμείο χωρίς αντάλλαγμα, με κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονομικών, Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης και του κατά περίπτωση αρμόδιου Υπουργού. Το προϊόν της αξιοποίησης των παραπάνω περιουσιακών στοιχείων χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την οικονομική στήριξη του ασφαλιστικού συστήματος, όπως ειδικότερα προσδιορίζεται στο καταστατικό του.

Το Ταμείο λειτουργεί για την εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος, σύμφωνα με τους κανόνες της ιδιωτικής οικονομίας και διέπεται από τις διατάξεις του κ.ν. 2190/1920 (Α` 37), όπως ισχύει κάθε φορά, εκτός εάν ορίζεται διαφορετικά στην απόφαση που προβλέπεται στο πρώτο εδάφιο της παρούσας παραγράφου.

2. Με την απόφαση της παραγράφου 1, που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, προσδιορίζεται ειδικότερα ο σκοπός του Ταμείου και αθορίζονται τα θέματα που αφορούν τα περιουσιακά στοιχεία που περιέρχονται σε αυτό, τα έσοδα και τη διάθεση τους και εγκρίνεται το προβλεπόμενο στο άρθρο 2 του κ.ν. 2190/1920 καταστατικό του Ταμείου, με το οποίο ρυθμίζονται όλα τα θέματα που προβλέπονται από την κείμενη για τις ανώνυμες εταιρείες νομοθεσία. Το καταστατικό μπορεί να τροποποιείται και να κωδικοποιείται με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του Ταμείου, που εγκρίνεται με απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης και δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Με το καταστατικό ρυθμίζονται τα θέματα που αφορούν την έδρα, το αρχικό μετοχικό κεφάλαιο, την αύξηση και τη μείωση του μετοχικού κεφαλαίου, την έκδοση των μετοχών, τα δικαιώματα των μετόχων, τη σύγκληση, τη συγκρότηση, τη λειτουργία και τις αρμοδιότητες της Γενικής Συνέλευσης και του Διοικητικού Συμβουλίου, τις αρμοδιότητες του Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου και του Διευθύνοντος Συμβούλου, τους πόρους του Ταμείου, τους ελεγκτές, την
εταιρική χρήση, τις ετήσιες οικονομικές καταστάσεις, τη λύση και την εκκαθάριση της εταιρείας, την πρώτη εταιρική χρήση, το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο, τους πρώτους, τακτικό και αναπληρωματικό, ελεγκτές και κάθε άλλο σχετικό θέμα που προβλέπεται από την κείμενη για τις ανώνυμες εταιρείες νομοθεσία.

3. Ο εσωτερικός κανονισμός λειτουργίας του Ταμείου, με τον οποίο καθορίζονται η διάρθρωση του Ταμείου, οι θέσεις προσωπικού, τα αναγκαία προσόντα για την πρόσληψη στη θέση, οι πάσης φύσεως αποδοχές του προσωπικού, ανάλογα με τα τυπικά και ουσιαστικά του προσόντα και τα καθήκοντα που ασκεί, και ο πειθαρχικός έλεγχος του προσωπικού καταρτίζεται από το Διοικητικό Συμβούλιο του Ταμείου και εγκρίνεται με κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

4. Με κανονισμό που καταρτίζεται από το Διοικητικό Συμβούλιο του Ταμείου και εγκρίνεται με κοινή απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, καθορίζονται οι όροι και οι διαδικασίες ανάθεσης μελετών και υπηρεσιών και εκτέλεσης έργων και εργασιών, προμηθειών, αγορών ακινήτων, μισθώσεων, εκμισθώσεων και γενικά παραχωρήσεων χρήσης και κάθε άλλου ενοχικού ή
εμπράγματου δικαιώματος επί ακινήτων.

5. Μέχρι την έγκριση των κανονισμών που προβλέπονται στις παραγράφους 3 και 4 του παρόντος άρθρου, τα σχετικά θέματα διέπονται από τις εκάστοτε ισχύουσες γενικές διατάξεις, επιφυλασσομένων των διατάξεων για το συντονισμό των διαδικασιών σύναψης συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών.

Οι συμβιωτικοί και συγγενικοί δεσμοί στη Νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Του Χρήστου Παπαστυλιανού

Οι συμβιωτικοί και συγγενικοί δεσμοί στη Νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Το κείμενο παρατίθεται όπως δημοσιεύτηκε σε pdf