Η αναθεώρηση ενός Συντάγματος είναι, τελικά, μία πολιτική πράξη που λαμβάνει την μορφή νομικού γεγονότος. Ως νομικό γεγονός μια συνταγματική αναθεώρηση έχει όρια, αναγόμενα τόσο στην φύση του συνταγματικού κανόνα όσο και στις συγκεκριμένες συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή επιτελείται.

Το Σύνταγμα θέτει νομικά πλαίσια. Όποια νομικά πλαίσια και να θέσει όμως,  κάποτε -αυτό διδάσκει η ιστορική εμπειρία- θα έρθει η κοινωνική και πολιτική ύλη να τα διαβρώσει, αλλοιώσει ή και ανατρέψει. Το Σύνταγμα διοχετεύει -«εγκοιτώνει» κατά την εμβληματική διατύπωση του Αλέξανδρου Σβώλου- την ροή των πολιτικών και κοινωνικών πραγμάτων: η αναθεωρημένη συνταγματική μας κατασκευή μπορεί μεν να διευκολύνει μία κατεύθυνση της πολιτικής και της κοινωνίας ή να δυσχεράνει μιαν άλλη, δεν υποκαθιστά όμως ούτε την πολιτική ούτε την κοινωνία. Αυτό είναι ένα πρώτο και  θεμελιώδες όριο ως προς τι μπορεί κανείς να αναμένει από μία συνταγματική αναθεώρηση.

Όριο θέτει επίσης ο διεθνής χαρακτήρας της κρίσης. Στον βαθμό  που η πηγή του ελληνικού προβλήματος δεν είναι εθνική, το εθνικό Σύνταγμα- δεν αρκεί για την αντιμετώπισή του. Και μία άριστη δηλαδή λειτουργία άριστων ελληνικών συνταγματικών θεσμών δεν θα αρκούσε για να κρατήσει την Ελλάδα έξω από μία κρίση διεθνούς χαρακτήρα όπως αυτή.  Αυτό είναι ένα δεύτερο όριο ως προς τι μπορεί να αναμένει κανείς από μία συνταγματική αναθεώρηση στην Ελλάδα σήμερα.

***

Η κρίση αλλάζει και τον λόγο μας. Αν πριν ήμην νήπιος, ως νήπιος ελάλουν, ως νήπιος εφρόνουν, ως  νήπιος ελογιζόμην η κρίση, ελπίζω, συμβάλλει ώστε να καταργηθούν οι νηπιακοί μας τρόποι, επιτρέπει, ελπίζω, έστω, δι’ εσόπτρου εν αινίγματι[1] να δούμε τι μας γίνεται. Μας αναγκάζει να αντικρύσουμε και αμιγώς ελληνικούς, σκοτεινούς όμως ως τώρα ή παρασιωπούμενους τρόπους και λειτουργίες της ελληνικής πολιτείας, οικονομίας και κοινωνίας. Υποχρεώνοντάς μας να επιχειρήσουμε να επιλύσουμε το αναγόμενο και σε δικά μας ενδότερα αίνιγμα των πηγών της χρεωκοπίας μας, η κρίση επέσπευσε και την συζήτηση για συνταγματική ανασύνταξη της ελληνικής πολιτείας και δημιούργησε την προσδοκία και την ευκαιρία να αξιοποιηθούν για το καλό μας όσα, πειθοί τε και βία προέκυψαν από το οικονομικό και κοινωνικό αδιέξοδο.

Το άρθρο αυτό έχει γενικό περιεχόμενο. Τούτο όχι επειδή απορρίπτω ως περιττές ή μάταιες τις πιο συγκεκριμένες σκέψεις επί των αναθεωρητέων διατάξεων, κάθε άλλο[2], αλλά επειδή νομίζω αναγκαία την παρεισαγωγή ευρύτερων θεωρήσεων στο όλο εγχείρημα. Σε κρίσιμες όμως στιγμές όπως η τωρινή ευρύτερες θεωρήσεις απαιτούνται, νομίζω, ώστε να κατακτηθεί ένα επίπεδο αυτογνωσίας, να αποκτηθεί η αναγκαία απόσταση από την διαχείριση της καθημερινής τριβής και να διαγραφούν οι αδρότερες γραμμές, δηλαδή  η σύλληψη των χαρακτηριστικών που πρέπει να έχει μία νέα κοίτη, ικανή να συλλάβει πάνω-κάτω την επιθυμητή και την διαμορφωνόμενη πορεία των πολιτικών και κοινωνικών γεγονότων και να τις εντάξει επ΄ ωφελεία του λαού και του έθνους στην κατάλληλη συνταγματική αρχιτεκτονική.

Καταγγελτικά και εγγυητικά στοιχεία και παραδόσεις στον συνταγματικό λόγο της ελληνικής Αριστεράς.

Η Αριστερά  στην Ελλάδα έχει παραδοσιακά μία μάλλον περίεργη και αντιφατική σχέση με το Σύνταγμα σε μία αστική δημοκρατία. Πολιτική συμμετοχή σε συζήτηση για την  ψήφιση Συντάγματος άρχισε να έχει μόλις την εποχή που ψηφιζόταν το Σύνταγμα του 1952 – δύο χρόνια μετά την λήξη του εμφύλιου, στην χειρότερη στιγμή της ιστορίας της. Με την φωνή του λαμπρότερου πολιτικού και κοινοβουλευτικού εκπροσώπου της, του Ηλία Ηλιού, η Αριστερά κατάγγειλε ότι «οι παρακμασμένοι εκπρόσωποι των συμφερόντων των μεγαλοαστών (…) με το υπό ψήφιση ‘Σύνταγμα’ συντάσσουν το ‘λίμπρο ντ΄ όρο’ της οικονομικής ολιγαρχίας» και ότι το «κείμενο, που αυτό μεθαύριο θάχει την αξίωση νάναι το Σύνταγμα της Ελλάδας δεν είναι το Σύνταγμα του ελληνικού λαού. Είναι ένα ντικτάτ, μια υπαγόρευση σκληρών όρων κατοχής, που  επεβλήθηκαν ερήμην και εναντίον του ελληνικού λαού»[3].

Δεκατρία χρόνια αργότερα, το 1965, η ίδια Αριστερά, τα ίδια φυσικά πρόσωπα και οι ίδιοι πολιτικοί και κοινοβουλευτικοί της εκπρόσωποι, πρωτοστάτησαν στο λαϊκό κίνημα που εκδηλώθηκε και με τις μνημειώδεις μαχητικές διαδηλώσεις που αποτυπώθηκαν στην ιστορία ως «114»: Η τήρησις του παρόντος Συντάγματος αφιερούται εις τον πατριωτισμόν των Ελλήνων. Η Αριστερά της ΕΔΑ, του Ηλία Ηλιού και του παρανόμου αλλά παρόντος ΚΚΕ ζήτησε, μαχητικά, με όλη τη δύναμη της φωνής της, ακόμη και με αίμα νεκρών συντρόφων στους δρόμους της Αθήνας, την έγερση του πατριωτισμού των Ελλήνων ώστε να τηρηθεί –τι; Το λίμπρο ντ΄ όρο της ολιγαρχίας; Το ντικτάτ που υπαγόρευε σκληρούς όρους κατοχής;

***

Την κατάρρευση της χούντας το 1974, αρχικά, δήλωσαν ότι δεν την δέχονται ως ριζική αλλαγή πολιτεύματος το ΠΑΣΟΚ και το ΚΚΕ: μόνο μια απλή «αλλαγή νατοϊκής φρουράς», διαπίστωσε ο πολύ Ανδρέας Παπανδρέου. Να ήταν «μπρόκολα» ή μήπως «λάχανα»; αναρωτήθηκε ο θυμόσοφος Χαρίλαος Φλωράκης.  Στη συζήτηση πάντως για το Σύνταγμα η Αριστερά μετέσχε, κατέθεσε μάλιστα και προτάσεις. Κάποιες υιοθετήθηκαν, άλλες όχι, τελικά το Σύνταγμα –το ισχύον Σύνταγμά μας του 1975-  ψηφίσθηκε μόνον από την συνθλιπτική, τότε, κοινοβουλευτική δύναμη με την πολιτική ισχύ της Νέας Δημοκρατίας. Το ΠΑΣΟΚ, το ΚΚΕ εσωτερικού και το ΚΚΕ το καταψήφισαν. Η αντίθεσή τους πάντως δεν είχε τον οξύ καταγγελτικό χαρακτήρα του 1952. Προβλήθηκε ως έντονη διαφωνία επειδή θεώρησε όχι επαρκή την προστασία δικαιωμάτων και, κυρίως, εξαιρετικά μεγάλες τις αρμοδιότητες –υπερεξουσίες- που το Σύνταγμα επιφύλασσε στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Υπήρχε και εκείνη η παγερή και όχι παράλογη δυσπιστία στον μη δοκιμασμένο ακόμη σε ελεύθερο και δημοκρατικό καθεστώς πρωταγωνιστή της Μεταπολίτευσης Κωνσταντίνο Καραμανλή. Και μπόλικος τακτικισμός: κι αν μια θετική ψήφος δώσει την εντύπωση μιας συμβιβασμένης –με τι άραγε;- Αριστεράς; Άλλωστε, αφού δεν ήταν δικό μας μπορεί να ήταν Σύνταγμα της Ελλάδας, αλλά Σύνταγμα του ελληνικού λαού δεν θα ήταν.

Την αναθεώρηση 1986 συνέλαβε το ΠΑΣΟΚ μέσα στις πολύ γνωστές συνθήκες, ψήφισε πάντως και η Αριστερά. Με πολλή αμηχανία ωστόσο, η παραδοσιακή Αριστερά, πολιτική και ακαδημαϊκή, βρέθηκε στην μυστήρια θέση να βλέπει να καταργούνται οι «υπερεξουσίες» και παράλληλα να  της δημιουργούνται αισθήματα καχυποψίας (ίσως όχι εντελώς άδικα, αλλά πάντως όχι σε αρμονία με την ένταση της ανελέητης κριτικής που για ένδεκα χρόνια ασκούσε κατά των καταργούμενων προεδρικών εξουσιών).  Με τα λόγια του μεγαλύτερου σύγχρονου Έλληνα συνταγματολόγου, και πολιτικά εντασσόμενου στην ανανεωτική και σοσιαλιστική Αριστερά, Αριστόβουλου Μάνεση: «… το αναθεωρημένο Σύνταγμα ανανεώνει και αναπαράγει το πολιτικό σύστημα του 1975  προς όφελος της εκτελεστικής και πάλι εξουσίας, αλλά, αυτή τη  φορά,  εξουσίας ειδικότερα του Πρωθυπουργού» […] «”Οι σύγχρονες κοινωνικοπολιτικές δομές (…) καθιστούν γενικότερα την ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας είτε δεδομένη είτε αναπόφευκτη (…) Ένα δημοκρατικό πολίτευμα κινδυνεύει να αναιρεθεί, αν η ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας δεν συνδυάζεται με συστηματική μέριμνα γιααυξημένες εγγυήσεις  υπέρ των ατομικών και πολιτικών ελευθεριών (…) για την θέσπιση νέων μορφών λαϊκού ελέγχου”.»[4] Η μέριμνα για την θέσπιση νέων μορφών λαϊκού ελέγχου ήταν «καίριο πρόβλημα της δημοκρατίας» την εποχή εκείνη, διέγνωσε ο Μάνεσης το 1975 και το επανέλαβε μετά την αναθεώρηση του 1986[5].

***

Και έτσι φθάνουμε στο βασικό μοτίβο της κυρίαρχης στάσης της Αριστεράς, πολιτικής και ακαδημαϊκής, απέναντι στο Σύνταγμα: η τέχνη του Συντάγματος είναι η τεχνική της πολιτικής ελευθερίας. Το Σύνταγμα είναι το θεμέλιο κάθε ελευθερίας, ατομικής ή συλλογικής άρα το έρεισμα για αντίσταση στην πολιτική εξουσία, αφού η άσκηση της πολιτικής εξουσίας εξ ορισμού αναγκαστικά συνεπάγεται την ψήφιση και επιβολή νόμων, δηλαδή περιορισμούς. Σε αυτήν την αντίληψη του Συντάγματος ως ατομική, ιδιωτική καταφυγή (ατομικώς ιδιωτική ή συλλογικώς ιδιωτική) ο κυρίαρχος νομικός και φιλοσοφικός λόγος μιας μεγάλης ακαδημαϊκής παράδοσης (με πρόσωπα και αριστερών καταβολών μεταξύ των πρωταγωνιστών της)  συνάντησε τον ”έρωτα” για την αγγλοσαξωνικής χροιάς λατρεία προς τον φιλελευθερισμό –τον πολιτικό φιλελευθερισμό, κυρίως.[6] Στην πορεία, ο λόγος αυτός συνάντησε το μείζον συνταγματικής περιωπής αίτημα της Αριστεράς κατά τις  τελευταίες αρκετές δεκαετίες, που ήταν η περιαφή με τον τύπο της συνταγματικής επιταγής κάθε διεκδίκησης, κατοχύρωσης και διεύρυνσης ενός δικαιώματος, μιας ελευθερίας ή μιας κοινωνικής παροχής ή άλλης κατάκτησης. Ό,τι θέλαμε δηλαδή να παγιωθεί για πάντα το εμφανίζαμε ως συνταγματική επιταγή. Κι ό,τι δεν θέλαμε το αποκρούαμε και ως αντισυνταγματικό.

Η υλική βάση όμως, η αληθινή κοινωνική ύλη που θα θεμελίωνε την όποια συνταγματική επιταγή ως υλική πραγματικότητα και όχι ως κατανομή αρμοδιοτήτων και προσδιορισμό ορίων δεν απασχόλησε, ως εάν το Σύνταγμα να βρισκόταν πάνω και πέρα από τις πραγματικότητες που του δίνουν κανονιστικό περιεχόμενο, που μεταβάλλουν δηλαδή σε ζωή τις λέξεις με τις οποίες αυτό είναι κατασκευασμένο. Αρκούσε ότι το Σύνταγμα, όπως το ερμηνεύαμε εμείς, συχνά δε και τα δικαστήριά μας, αναγνώριζε δικαιώματα και καταστάσεις, παγιώνοντάς τα ως μόνιμα και ακατάλυτα.

Επίσης, ο συνταγματικός λόγος της Αριστεράς συνδυάσθηκε με μία ομιχλώδη λατρεία προς κάθε τι το κρατικό. Ό,τι το κρατικό το θεωρούσαμε δημόσιο, και ως δημόσιο του λαού, δηλαδή γενικώς Αριστερό. Το ότι η σκληρή Δεξιά έκανε τηνPower ΔΕΗ, την Ούλεν ΕΥΔΑΠ, την Ολυμπιακή του Ωνάση κρατική Ολυμπιακή, την Εμπορική του Ανδρεάδη κρατική Εμπορική –με όλα όσα σήμαιναν οι κρατικοποιήσεις αυτές για την υπαγωγή τους σε συστήματα ιδιωτικών συμφερόντων και για το βαθύ πελατειακό κράτος και τις ακόμη βαθύτερες ρίζες του στο καθεστώς των κοινωνικών φρονημάτων και παλαιότερα- δεν φάνηκε να δημιουργεί ούτε πολιτικά ερωτηματικά ούτε ιδεολογικά ζητήματα. Στα θέματα του σχεδιασμού της εθνικής οικονομίας ο λόγος της Αριστεράς, πάντως από το 1950 και μετά, ήταν και σε μεγάλο βαθμό παραμένει ένας κατά βάση ιδεολογικός λόγος, κάπου ανάμεσα στο discours του παλαιού Καραμανλή και του πάλαι ποτέ Τσαουσέσκου.

***

Είναι δίκαιο πάντως να σημειωθεί ότι ο διεκδικητικός των αστικών και πολιτικών ελευθεριών συνταγματικός λόγος της ελληνικής Αριστεράς βρήκε πλήρη πολιτική νομιμοποίηση ως απάντηση στην χυδαιότητα και την βαρβαρότητα του παρασυνταγματικού καθεστώτος της Δεξιάς ιδίως στην δεκαετία του ’50. Είναι επίσης δίκαιο να επισημανθεί ότι ανάγεται στην  συνέχεια μιας πολύ παλαιότερης παράδοσης που φθάνει στις απαρχές της ελληνικής συνταγματικής θεωρίας. Είναι η εγγυητική παράδοση στην πρόσληψη του Συντάγματος, την οποία εισήγαγε ήδη από τα μέσα του προ-περασμένου αιώνα ο Ν.Ι. Σαρίπολος.

Σύμφωνα με τον πατέρα του ελληνικού συνταγματικού δικαίου, «εκ της διηνεκούς πάλης του της κοινωνίας συμφέροντος προς συντήρησιν της ελευθερίας και του συμφέροντος των αρχόντων προς αύξησιν και ενίσχυσιν της αυτών εξουσίας και μείωσιν των του έθνους ελευθεριών»[7] εκπηγάζει η ανάγκη μιας εγγύησης –«εγγύης» στη γλώσσα του Σαρίπολου- των λαϊκών ελευθεριών, και αυτή είναι το συνταγματικό πολίτευμα, «ο γλυκύτατος και ιερότατος της ελευθερίας δεσμός».[8] Τα δικαιώματα, τα «δίκαια του πολίτου», μόνο το Σύνταγμα μπορεί να εξασφαλίσει, και αυτά «ουδέν άλλο εισίν ή νόμιμος τις αντίστασις κατά των αντιποιήσεων της εξουσίας.»[9]

Το νήμα αυτό της σκέψης βρήκε την ιστορική του διατύπωση από την εμβληματική μορφή του Αριστόβουλου Μάνεση: «Το Συνταγματικόν Δίκαιον ως τεχνική της πολιτικής ελευθερίας.»[10] Εμβληματικά επίσης συνόψισε ο Μάνεσης και την δημοκρατική αρχή, το θεμέλιο του πολιτεύματος στην συνταγματική μας τάξη: «Ο λαός, ως κυρίαρχος, δύναται να θέλη ο,τιδήποτε, αρκεί ότι το θέλει.»[11] Όμως η αδυναμία αποπληρωμής του δημόσιου χρέους το 2009 άλλαξε τα πράγματα:  αφού ο λαός, ως κυρίαρχος δύναται να θέλη  ο,τιδήποτε, αρκεί ότι το θέλει, γιατί δεν δύναται και να έχει ο,τιδήποτε, αρκεί ότι το θέλει;

***

Η ουσιαστική συμμετοχή της Αριστεράς στην συνταγματική αναμόρφωση της ελληνικής πολιτειακής τάξης προϋποθέτει ορισμένες θεμελιώδεις παραδοχές ως προς το πώς έχουν και γιατί έχουν όπως έχουν τα  θεσμικά πράγματα στην χώρα και ως προς το ποια, γιατί και προς ποια κατεύθυνση πρέπει να αλλάξουν. Σε μία σειρά τέτοιες παραδοχές και επιλογές βασίζεται και η συνέχεια των σκέψεων που σας παραθέτω.

Παραδοχή πρώτη: Η θεσμική υπόσχεση που έδωσε το Σύνταγμα το 1975 τελικά τηρήθηκε.

Η θεσμική υπόσχεση που έδωσε το Σύνταγμα το 1975 με την ψήφισή του, γενικά, τηρήθηκε.  Με άλλες λέξεις: οι συνταγματικοί μας θεσμοί απέδωσαν αυτά που μπορεί κανείς να αναμένει από θεσμούς.

Εξηγούμαι: το 1975 -τότε ψηφίσθηκε το Σύνταγμα-  το μείζον συνταγματικό αίτημα ήταν η κατοχύρωση της δημοκρατίας και των ελευθεριών. Το αίτημα αυτό αναδύθηκε ως κύριο κάτω από την βαρειά σκιά 30 χρόνων στέρησης και περιορισμών της δημοκρατίας και των ελευθεριών από τις διάφορες εκδοχές της Δεξιάς, με ωμότερη και βλακωδέστερη εκείνη της χούντας. Στα 37 χρόνια της λειτουργίας του το Σύνταγμα του 1975 διασφάλισε ιδιωτικές και δημοκρατικές ελευθερίες, κατοχύρωσε σημαντικές κοινωνικές κατακτήσεις, απορρόφησε όλες τις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις και κρίσεις. Η παρούσα κρίση παρέσυρε πολλά, όμως την θεσμική λειτουργία του πολιτεύματος δεν την παρέσυρε.  

Χαρακτηριστικά και ως παράδειγμα: η βουλή και το εκλογικό σώμα είναι οι βασικοί συνταγματικοί θεσμοί  ενός δημοκρατικού πολιτεύματος που καλούνται να αντιμετωπίζουν κρίσεις του βεληνεκούς της παρούσας μέσα στα πλαίσια του ισχύοντος Συντάγματος. Αυτό και έπραξαν. Την βαρειά, υπαρξιακή ίσως συνέπεια των δύσκολων αποφάσεων υπέστησαν κόμματα (ΠΑΣΟΚ, Νέα Δημοκρατία και ΛΑΟΣ) και πρόσωπα (οι βουλευτές και άλλα στελέχη του πολιτικού προσωπικού) –όχι θεσμοί. Απορημένοι, πικραμένοι, αντιμετωπίζοντας εκρήξεις γνήσιας και εύλογης λαϊκής οργής αλλά και διασυρμούς από κάθε τσογλανοπαρέα που κάνει κριτική (για να θυμηθώ τον Σαββόπουλο), διαβλέποντας αρκετοί και τον εκλογικό και πολιτικό τους καταποντισμό, οι βουλευτές που συγκροτούσαν τις κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες τόσο εκείνη του Σεπτεμβρίου 2009-Νοεμβρίου 2011, όσο (διαφορετική και υπό διαφορετικές συνθήκες) εκείνη του Νοεμβρίου 2011 έλαβαν όλες τις πολιτικές αποφάσεις (νομοθετικά μέτρα και κυβερνητικούς μετασχηματισμούς) που έκριναν εφικτές και απαραίτητες. Η κοινωνία αντέδρασε, η αντιπολίτευση αντιπολιτεύθηκε, ο συνταγματικός θεσμός «βουλή» όμως συγκράτησε την πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας μέσα στο συνταγματικό πλαίσιο και την ίδια την χώρα μέσα στο ευρώ. Στο σημείο αυτό έχω μία συναισθηματικού ίσως χαρακτήρα παρατήρηση: ανεξάρτητα από την ορθότητα των αποφάσεων και την λυσιτέλεια της άγριας λιτότητας στην οποία αναγκασθήκαμε να συρθούμε, η πλειοψηφία των βουλευτών από την εκδήλωση της κρίσης μέχρι και σήμερα αναλαμβάνουν το βάρος βαρειών αποφάσεων. Ήδη για μόνο το γεγονός αυτό, ανεξάρτητα από την προσωπικότητα, τα κίνητρα και την αξία του καθενός τους (με εξαίρεση τους εξ αυτών τηλεοπτικούς σταρ, τους άλλους ποιος τους ξέρει άλλωστε;) τους αρμόζει τιμή και σεβασμός, και από εμένα τον έχουν.

Εκτός από τη βουλή λειτούργησε και το εκλογικό σώμα. Αφενός συνήλθε –πράγμα όχι αυτονόητο με βάση την ελληνική ιστορική εμπειρία- και αφετέρου έλαβε τις κρίσιμες αποφάσεις, ώστε να έχει η χώρα και κυβέρνηση και πολιτική με μόνο και μικρό αντίτιμο δύο διαδοχικές εκλογικές μέσα σε 45 μέρες.

Το Σύνταγμα λοιπόν, μπορεί μερικές φορές να τεντώθηκε και να τεντώνεται, άντεξε όμως, και ήδη φιλοξενεί την νέα πολιτική, κοινωνική και οικονομική κατάσταση. Εκείνο που ως προς την λειτουργία του πολιτεύματος κατέρρευσε ήταν το κομματικό σύστημα με την μορφή που κυβέρνησε επί 37 χρόνια, όπως κατέρρευσαν ή βαδίζουν με ταχύτητα στη λήθη και πολλοί από τους άλλοτε γυαλιστερούς πρωταγωνιστές του. Το Σύνταγμα όμως μέσω του οποίου κυβέρνησαν δεν κατέρρευσε. Αν αυτό φαίνεται αυτονόητο υπενθυμίζω: η κρίση του 1965 δεν έγινε εφικτό να διοχετευθεί στις συνταγματικές λειτουργίες. Αντίθετα, παρέσυρε, καταρράκωσε και τελικά κατεδάφισε και το Σύνταγμα και τους θεσμούς του.

Η σκληρή διαπίστωση του πιο επίκαιρου παρά ποτέ Παναγιώτη Κονδύλη ότι η «σημερινή» -προσδιορισμός που ήδη αναφέρεται στο 1991 – «πασιφανής κρίση» εντοπίζεται πάντως και «στο γεγονός ότι η κομματική εκποίηση του κρατικού μηχανισμού, μολονότι πέρασε στο στάδιο της διαρκούς εκποίησης της χώρας, ξεπέρασε πια τα όρια της οικονομικής αντοχής, ότι δηλαδή η πελατειακή πολιτική προχώρησε προς την αυτοκαταστροφή της και είναι υποχρεωμένη να βάλει η ίδια όρια στον εαυτό της προκειμένου να έχει τη δυνατότητα να συνεχισθεί μελλοντικά»[12] ίσως εξηγεί, αλλά πάντως δεν αναιρεί το γεγονός ότι η «πελατειακή πολιτική», δηλαδή πελάτες και πάτρωνες, -εκούσα ή ακούσια, μοιρολατρικά ή με μανιασμένη αντίσταση- φαίνεται να αντιλαμβάνεται τελικά ότι ξεπεράσθηκαν πολλά όρια, αποδεχόμενη την όποια μεταβολή του συστήματος που μέχρι τότε ανεδείκνυε την σύνθεση και την λειτουργία της.

Παραδοχή δεύτερη: η λειτουργία του πολιτικού συστήματος ως βασικό εμπόδιο στην εθνική και οικονομική ανάπτυξη.

Αν οι συνταγματικοί θεσμοί δεν έφταιξαν, κάτι άλλο θα έφταιξε. Τι άραγε;

Το παρόν κείμενο έχει ως αντικείμενο τους αναγόμενους στην λειτουργία της ελληνικής πολιτείας και κοινωνίας παράγοντες της ελληνικής κρίσης. Κατά κανένα τρόπο δεν αποδίδει την κρίση αυτή, που είναι τμήμα μιας διεθνούς χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης, αποκλειστικά και μόνο σε ελληνικές ιδιορρυθμίες. Μετά την διευκρίνιση αυτή ας προσπαθήσουμε λίγο να θυμηθούμε την δημοκρατική μέθη και την εναπόθεση ωραίων ελπίδων στην noblesseτης πολιτικής μας είχε παρασύρει όλους ευχάριστα, εκείνο το καλοκαιράκι του 1974[13]. Η κατάρρευση της δεξιάς δικτατορίας το 1974 έστελνε στα δύσοσμα υπόγεια της ιστορίας και της ντροπής τις πολιτικές δομές και την ιδεολογία του αντικομμουνιστικού αρχικά και ολοκληρωτικά διχαστικού στη συνέχεια μετεμφυλιακού κράτους. Τώρα η δημοκρατία –η Δημοκρατία!- βαθειά, πλατειά, ανόθευτη κι εδραιωμένη θα αντιμετώπιζε τα πάντα, με την γαλανόλευκη να πλαισιώνεται από κόκκινα και πράσινα και πολύχρωμα λάβαρα και, πολύ σύντομα, από την κυανή αστερόεσσα της ΕΟΚ (καλή αστερόεσσα, χρώματος μπλε μαραίν, όχι η άλλη η κακή). Ο χρόνος μας ήταν ευθύγραμμος και προοδευτικός: ό,τι κερδίζαμε ήταν κατάκτηση, και δεν θα γυρνούσε πίσω, νομοτελειακά. Κι ήταν όλος δικός μας.

Στην πορεία από το 1975, ανεπαισθήτως, η τόσο αναγκαία και τόσο περιπόθητη δημοκρατία εκτράπηκε σε λαολαγνεία: ο,τιδήποτε θώπευε λαϊκά ώτα (ή και άλλα μέλη του λαϊκού σώματος) ήταν ”δημοκρατικό” -αξιοσέβαστο ιδεολογικά, νομιμοποιημένο πολιτικά και κατοχυρωμένο συνταγματικά. Η έννοια ”δημόσιο συμφέρον” υπονομεύθηκε συστηματικά και αποτελεσματικά τόσο από φιλελεύθερα ρεύματα (στα οποία προσχώρησαν, συχνά με ενθουσιασμό νεήλυδος, και διανοούμενοι με αριστερή καταβολή) όσο και από λαϊκιστικά ρεύματα: κάθε καπρίτσιο ή κουτσαβάκικη απαίτηση ήταν ανθρώπινο δικαίωμα και λαϊκή επιταγή. Ο πακτωλός δημοσίων χρημάτων –εθνικών και κοινοτικών- εκλήφθηκε ως δικαίωση της καπατσοσύνης του Έλληνα και όχι ως αντίκρισμα της συμμετοχής του σε μία παραγωγική κοινότητα οικουμενικών διαστάσεων. Ανέδειξε το ιδανικό ενός καταναλωτή που υπάρχει για να καταναλώνει διαρκώς περισσότερο, χωρίς να παράγει τα αντίστοιχα.

Το πολιτικό σύστημα εξέφρασε και εκφράσθηκε από την ιδεολογία της λαϊκής απαίτησης για διαρκώς μεγαλύτερη κατανάλωση. Η ιδεολογία αυτή εμφανίσθηκε με την μορφή του αυτονοήτου αιτήματος για ”βελτίωση των συνθηκών ζωής του πολίτη”, όχι όμως στην βάση της παραγωγής και της ανάπτυξης, αλλά της δάνειας και μπαταχτσίδικης ευμάρειας. Το ”αυτονόητο” αυτό ανεπαισθήτως, αλλά με χαλύβδινη αποτελεσματικότητα, εξοβέλισε ως αυτοτροφοδοτούμενος στόχος και αξιωματικά διατυμπανιζόμενο ιδανικό οποιαδήποτε άλλη μορφή νομιμοποίησης πολιτικού στόχου ή αιτήματος και επηρέασε καθοριστικά ατομικές και συλλογικές νοοτροπίες και συμπεριφορές. Δεν συνοδεύθηκε όμως από την συνείδηση ότι αν η ιδεολογία των ”λαϊκών κατακτήσεων” δεν συνοδεύεται από αντίστοιχα ”λαϊκά επιτεύγματα” (κατά το ωραίο κλασικό πολιτικό λεξιλόγιο της Σοβιετικής Ένωσης) αργά ή γρήγορα οδηγεί στο κενό. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν, πρακτικά, η εκποίηση της χώρας στους δανειστές της. Η εκποίηση αυτή μεταβάλλεται σε ιδεολογία και δημοκρατικό αίτημα, αρκεί, κατά φράση ξανά του Παναγιώτη Κονδύλη ”ο ‘λαός’ να ζητά την εκποίηση αυτή’”, πράγμα που και συνέβη, ώστε, τελικώς ”η συγκεκριμένη λειτουργία του ελληνικού πολιτικού συστήματος (…) κατάντησε να αποτελέσει το βασικό εμπόδιο στην εθνική και οικονομική ανάπτυξη –κάτι παραπάνω μάλιστα: έγινε αγωγός εκποίησης της χώρας με αντάλλαγμα την δική της, δηλαδή τη δυνατότητά της να προβαίνει σε υλικές παροχές παίρνοντας παροχές ψήφου.”[14]

Παραδοχή τρίτη: η μονομέρεια και η ανεπάρκεια του διεκδικητικού και φιλελεύθερου συνταγματικού λόγου της Αριστεράς.

Οι πολιτικές δημοσιονομικής προσαρμογής, άγριας λιτότητας και θεσμικών μεταρρυθμίσεων -το αντίτιμο που τελικά καταβλήθηκε για την συνέχιση της δημοσιονομικής και νομισματικής επιβίωσης της χώρας μέσα στο ευρώ-  ανέτρεψαν την βολή μας, δυσαρέστησαν όλους, περιήγαγαν σε κακή κατάσταση ή και σε απόγνωση πάρα πολλούς. Επικαλεσθήκαμε αμέσως το Σύνταγμα, αλλά το Σύνταγμα δεν ήρθε να σώσει κανέναν. Αυτό μας οδήγησε σε μεγάλη αμηχανία. Καλοπροαίρετος ο Έλλην, ευπρεπής, προοδευτικός ή και αριστερός ακόμη, διαπορούσε αμήχανος, διότι –παραφράζω τον Παύλο Καλλιγά- «μεθερμήνευε τα συντάγματα και τα πολιτεύματα και μετά ταύτα δεν ηδύνατο να εννοήσει πως δεν εκτελούντο, ενώ ούτε εις την ορθογραφίαν ούτε εις την φρασεολογίαν δεν υπήρχεν λάθος».[15] Η συνταγματική παγίωση των κοινωνικών, ιδίως, κατακτήσεων εκλαμβάνονταν, αυτόματα, ως η υλοποίησή τους. Όμως δεν ήταν.

Μία αρκετά μαχητική, θορυβώδης και αρκετά διαδεδομένη σε σοβαρά τμήματα του συνταγματικού λόγου της Αριστεράς τάση[16] ανασύρει, με αταβιστικό τρόπο, τον παραδοσιακό εγγυητικό λόγο της μεταπολεμικής γενεάς των αριστερών θεωρητικών και πρακτικών του Συνταγματικού Δικαίου σε μία προσπάθεια μεταφοράς του στις σημερινές συνθήκες της δημοσιονομικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης: τι θα πει δεν έχετε χρήματα για τα επιδόματα και το ύψος των μισθών μας; Τα εγγυάται το Σύνταγμα, ποιο παρακράτος είναι αυτό που μας τα αρνείται;

Είναι αλήθεια ότι τα μέτρα των μνημονίων  περιέχουν αναντίρρητα νομικές αδεξιότητες και νομικά λάθη ή και συνταγματικές παραβάσεις. Παρ΄ όλ΄ αυτά πάσχει βαρύτατα η μεταφορά αυτή: γιατί αν το κοινωνικό θεμέλιο του εγγυητικού και διεκδικητικού συνταγματικού λόγου είναι η έλλειψη ελευθερίας, ελευθεριών και νομικής κατοχύρωσης των κοινωνικών δικαιωμάτων, σήμερα δεν είναι η έλλειψη ελευθερίας, δημοκρατίας και συνταγματικής κατοχύρωσης των κοινωνικών δικαιωμάτων το πρόβλημα, ούτε, βεβαίως, η πλησμονή τους. Η έλλειψη χρημάτων είναι το πρόβλημα, και το αδιέξοδο των ως τώρα τρόπων οργάνωσης και λειτουργίας του κράτους, της οικονομίας και της κοινωνίας μας.

Σε κάθε περίπτωση και με οποιαδήποτε εκδοχή η μεταφορά του εγγυητικού λόγου ως κύριου συνταγματικού επιχειρήματος για την αντιμετώπιση των μνημονιακών μέτρων είναι αφελής, σε μερικές μάλιστα εκφάνσεις της και παιδαριώδης. Τα φύλλα και του πλέον αδαμάντινου περί τα δικαιώματα συνταγματικού χάρτη, ακόμη και συμπληρωμένα από τις πλέον βαθυστόχαστες δικαστικές αποφάσεις, δεν αρκούν για να γεμίσουν άδεια ταμεία ούτε δημιουργούν θέσεις εργασίας. Πέραν αυτού, αν γίνει δεκτό ότι για την κρίση δεν φταίει η Ελλάδα, αλλά το διεθνές καπιταλιστικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τότε τι ακριβώς μπορεί να επιτύχει έναντι αυτού του διεθνούς συστήματος η νομική, και δικαστική ακόμη, διαπίστωση ότι στερούμενοι όσα στερούμαστε παραβιάζονται –αν παραβιάζονται- διατάξεις του αδιάφορου για τους διεθνείς αυτούς γενεσιουργούς παράγοντες της κρίσης Συντάγματός μας;

Η θεμελίωση του ”σήμερα” ως κατάφαση της προοπτικής του ”αύριο”: η παράδοση της ελληνικής Αριστερά και μια ιταλική παρέκβαση.

Βαθύτερα, η Αριστερά, μετά την στρατιωτική της ήττα το 1949, αρνήθηκε να δεχθεί ότι όφειλε να έχει και στο εξής λόγο και ρόλο, και μάλιστα ισχυρό λόγο και μεγάλο ρόλο, σε καθ’  εαυτήν την διαμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας και πολιτείας. Βαθύτερα ιδεολογικά παρέμεινε με το όπλο παρά πόδα, σε διαρκή και θεμελιώδη αντίθεση και αντιπαραβολή με την ανασυγκροτούμενη ελληνική πολιτεία του 1950. Διεκδικούσε τις υπεσχημένες από τον ιδεολογικό λόγο και την συνταγματική κατασκευή των νικητών του Εμφυλίου ελευθερίες, τις οποίες αυτοί καταπατούσαν απροσχημάτιστα και αναιδώς, δεν επιχειρούσε όμως να διαμορφώσει μια ελληνική κοινωνία που να είναι και δική της. Η στρατηγική πολιτική μας κατεύθυνση εύρισκε την βαθύτερη νομιμοποίησή της στην αποκλειστικά ή σχεδόν αποκλειστικά μέσω θεσμικών και κοινωνικών διεκδικήσεων ανάδειξη των αντιφάσεων ενός οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού συστήματος, το οποίο απορρίπτουμε όχι μόνο ως ιδανικό –πράγμα και θεμιτό και εύλογο- αλλά και ως πραγματικότητα, ως ξεροκέφαλο γεγονός -πράγμα στρατηγικά εσφαλμένο. Απόρροια της άρνησης αυτής ήταν η σιωπηρή, κατά κανόνα, αλλά απολύτως σταθερή, ιδεολογική κατ΄ αρχήν και πρακτική στη συνέχεια απόρριψη, της συμμετοχής της Αριστεράς στην οικοδόμηση της εκάστοτε σημερινής ελληνικής κοινωνίας σαν αυτό να ήταν ανεπίτρεπτος συμβιβασμός και απεμπόληση αρχών.

Ειδικότερα, για την ελληνική Αριστερά μετά το 1949 το θέμα της οικονομικής ανάπτυξης της χώρας, δηλαδή της παραγωγής του προς διανομή πλούτου, δεν ήταν ποτέ στο πραγματικό κέντρο του ενδιαφέροντος. Η παραγωγή του πλούτου σε μία καπιταλιστική κοινωνία γινόταν αντιληπτή ως παραγωγή κέρδους των καπιταλιστών και μόνο, όχι και ως παραγωγική αξιοποίηση –με έναν τρόπο και σε ένα σύστημα που δεν μας άρεσε, αλλά πάντως αξιοποίηση- του υλικού και ανθρώπινου δυναμικού της ελληνικής κοινωνίας. Το πρότυπο, το μοντέλο του αριστερού αγωνιστή ήταν ο εθνικός αγωνιστής και ο δημοκρατικός και κοινωνικός διεκδικητής, ήταν αντάρτης του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, ο μακρονησιώτης που υπερασπίστηκε την αξιοπρέπειά του,  ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο, ο Γρηγόρης Λαμπράκης, ο Σωτήρης Πέτρουλας, ο αντιμέτωπος με τον ανθρωποφύλακά του στα Γιούρα, στην ταράτσα ή στο ΕΑΤ, ο Διομήδης Κομνηνός. Η μορφή του ήρωα της μεταπολεμικής Αριστεράς στην Ελλάδα όμως δεν περιείχε και –όχι μόνον, αλλά και– το ατομικό ή συλλογικό υποκείμενο που θα αφιέρωνε τη ζωή του και στο να κάνει πράξη το πώς δενότανε τ’ ατσάλι –δηλαδή πως οικοδομείται η ζώσα κοινωνία και όχι η ακόμη ανύπαρκτη μελλοντική. Δεν περιείχε κανέναν και κανενός είδους Πάβελ Κορτσάγιν, για να σταθώ στον τίτλο και στην πρωταγωνιστική μορφή ενός εμβληματικού μυθιστορήματος του σοβιετικού μεσοπολέμου[17]. Το στυφό γεγονός ότι, π.χ., η κακή πορεία ή η συρρίκνωση και τελικά το κλείσιμο μιας ιδιωτικής βιομηχανικής μονάδας στη χώρα μας βλάπτει πολύ περισσότερο τον εργαζόμενο λαό και τον άπελπι άνεργο και πολύ λιγότερο το χαϊδεμένο μας κρατικοδίαιτο life style ρεμάλι που παριστούσε επί χρόνια και χρόνια τον «επιχειρηματία» δεν βρέθηκε στο κέντρο της ιδεολογικής και πολιτικής σκέψης της μεταπολεμικής Αριστεράς στην Ελλάδα.

Αντίστοιχα διαμορφώθηκε και ο συνταγματικός λόγος της Αριστεράς.

Μία παρέκβαση: ο Παλμίρο Τολιάττι και το ιταλικό Σύνταγμα.

Θα μπορούσε όμως μία Αριστερά άξια του ονόματός της να ενδιαφέρεται για την οικονομική ανασυγκρότηση της ελληνικής αστικής δημοκρατικής καπιταλιστικής πολιτείας μετά την λήξη του πολέμου, ακόμη και του εμφύλιου, χωρίς αυτό να είναι μία ανεπίτρεπτη απεμπόληση αρχών, ιδανικών και εν γένει του καταστατικού λόγου της ύπαρξής της;

Στο σημείο αυτό ας μου δικαιολογηθεί μια παρέκβαση. Όταν, στα μέσα της δεκαετίας του ’70, έγραφα την διδακτορική μου διατριβή με θέμα την νομική θέση των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα, ανέτρεξα τα πρακτικά της ιταλικής συντακτικής συνέλευσης που ψήφισε το και σήμερα ισχύον ιταλικό Σύνταγμα του 1948. Έπεσα με βουλιμία ιδιαίτερα πάνω στις παρεμβάσεις των εκπροσώπων της ιταλικής Αριστεράς. Με παρέσυραν γρήγορα οι γοητευτικές, νομικά και πολιτικά, συζητήσεις στη συνέλευση αυτή, οι οποίες, όπως επίσης γρήγορα διαπίστωσα, ανήκαν στις μεγάλες πολιτικές και νομικές μορφές του ιταλικού συνταγματικού λόγου –ενός λόγου που δεν έχει ίσως μελετηθεί και εκτιμηθεί στη χώρα μας όσο δικαιολογεί η υψηλή ποιότητα του επιχειρήματος και η εξαιρετική λεπτότητα και πολιτική ευαισθησία της συνταγματικής σκέψης και της εκφοράς της, αλλά και το επί πάνω από μισό αιώνα αποτέλεσμά του.

Στάθηκα ιδιαίτερα στις παρεμβάσεις του Τολιάτι. Για όσους τυχόν δεν το γνωρίζουν, ο Παλμίρο Τολιάττι δεν ήταν «μόνο» ο Γραμματέας του μεγαλύτερου τότε κομμουνιστικού κόμματος της Ευρώπης (με εξαίρεση το σοβιετικό), αλλά και Γραμματέας της Κομμουνιστικής Διεθνούς στην εκρηκτική και αιματηρή δεκαετία του ’30. Ανήκε στον στενότατο, τον προσωπικό κύκλο του Στάλιν και κατά τα σκοτεινά χρόνια της μεγαλύτερής του ακμής. Όποιος έχει και μικρή ακόμη γεύση της ιστορίας των γεγονότων της εποχής εκείνης μπορεί να συμπεράνει τα αναγκαία.

Ο Τολιάττι, αντιπρόεδρος της πρώτης μεταπολεμικής ιταλικής κυβέρνησης υπό την πρωθυπουργία του μεγάλου αντιπάλου του και ιδρυτή του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος της  Ιταλίας Αλτσίντε Ντε Γκάσπερι, μίλησε αρκετές φορές στο συντακτικό σώμα που επεξεργαζόταν και τελικά ψήφισε το ιταλικό Σύνταγμα. Γνώριζε, με κάθε βεβαιότητα από πρώτο χέρι, ότι η χώρα του, για καιρό, για πολύ, για πάρα πολύν καιρό, θα παρέμενε γεωπολιτικά αναπόσπαστο κομμάτι της Δύσης, θεσμικά μία αστική δημοκρατία και κοινωνικά μια καπιταλιστική οικονομία της ελεύθερης αγοράς. Θα ήταν δηλαδή ό,τι ακριβώς ο ίδιος και το πανίσχυρό κόμμα του δεν ήθελαν να είναι. Και όμως, ο συνταγματικός λόγος του, διακοσμημένος όσο χρειαζόταν με ιδεολογικά, κάποτε και οραματικά στοιχεία, δεν ήταν ο τυφλός καταγγελτικός λόγος της ελληνικής Αριστεράς. Την εποχή που θεμελιωνόταν η μεταπολεμική ιταλική δημοκρατία και κοινωνία, ο Τολιάττι δεν άφησε την τεράστια κοινωνική, οργανωτική και ηθική ισχύ της πολιτικής δύναμης της οποίας ηγείτο να τον παρασύρει σε τυχοδιωκτισμούς ούτε έτρεξε να χωθεί πίσω από μεγαλοπρεπείς φωνασκίες. Αντίθετα, συνέλαβε ότι η μεγάλη δύναμη που εκπροσωπούσε και καθοδηγούσε είχε και αυτή δικό της μερίδιο συμμετοχής στην δημιουργία της νέας (τότε) ιταλικής κοινωνίας και πολιτείας. Συνέλαβε ότι αν συμμετοχή της δύναμης αυτής στην συνταγματική κατασκευή του πολιτεύματος της χώρας του απέληγε απλώς σε μια αυτιστική καταγγελία του διαμορφωνόμενου πολιτεύματος, τότε η δύναμη αυτή θα είχε σπαταληθεί και ουσιαστικά χαθεί όχι μόνο για την αστική ιταλική δημοκρατία –ποιος νοιάζεται άλλωστε για μια τέτοια δημοκρατία;- αλλά και για την σοσιαλιστική δυναμική που ενυπάρχει και αναπτύσσεται μόνο όταν δημιουργεί κανείς τα μείζονα και γεγονότα κι όχι όταν παραπονιέται επειδή δημιουργούνται χωρίς αυτόν.

 Ήταν μία στάση, νομίζω, βαθύτατα μαρξιστική με την πιο παραδοσιακή χρήση του όρου: ο Τολιάττι δεν αρκέσθηκε απλώς να παρακολουθεί κριτικώς φιλοσοφώντας μια διαμορφωνόμενη από άλλους κοινωνία της χώρας του. Επιχείρησε να μετάσχει στην διαμόρφωση της μεταφασιστικής Ιταλίας, με συνείδηση των ιστορικών, κοινωνικών και πολιτικών ορίων της συμμετοχής του αυτής, αλλά και με συναίσθηση της υποχρέωσής του να εξαντλήσει τις δυνατότητές τους και να μην παγιδεύσει την πολιτική ύπαρξη των ιταλών κομμουνιστών σε μόνο το γεγονός της καταγγελίας ότι οι εχθροί είναι κακοί άνθρωποι. 

Η κοινωνική και υλική δικαίωση των ελευθεριών και της δημοκρατίας ως μείζον πολιτικό και συνταγματικό αίτημα.

Σήμερα στην Ελλάδα μπορώ να αντιληφθώ ως πολιτικό και κοινωνικό υπόβαθρο για τα συνταγματικά αιτήματα της Αριστεράς μόνον την κοινωνική και υλική δικαίωση των ελευθεριών και της δημοκρατίας –του πολιτεύματος των φτωχών κατά τον Αριστοτέλη. Και ως κοινωνική και υλική δικαίωση των ελευθεριών και της δημοκρατίας εννοώ την απελευθέρωση, μέσω των ελευθεριών και της δημοκρατίας, του αναπτυξιακού και παραγωγικού δυναμικού της ελληνικής χώρας και κοινωνίας και την δίκαιη συμμετοχή όλων στην προσπάθεια και στο αποτέλεσμά της. Δεν χάνει τον εγγυητικό των ελευθεριών χαρακτήρα του το Σύνταγμά μας, αλλά, επίσης, δεν είναι μόνο θεμέλιο διεκδικήσεων ή εργαλείο πολιτικής τακτικής σήμερα. Είναι και το θεσμικό έδαφος για την δημιουργία της δικής μας κοινωνίας, τόσο της σημερινής όσο και εκείνης που ονειρευόμαστε –χωρίς καθόλου να είναι βέβαιο ότι βλέπουμε όλοι το ίδιο όνειρο. Το συνταγματικής τάξης αίτημα δημοκρατίας και ελευθεριών δεν μπορεί πλέον παρά να συνδυάζεται με την παράλληλη ανατροπή των πολιτικών και κοινωνικών τρόπων που συνέβαλαν στο να οδηγηθούμε όπου οδηγηθήκαμε.  

Η μεγάλη σημασία των φαινομενικά μικρών θεσμικών τομών.

Η κρίση και οι εξελίξεις που δρομολόγησε καθιστούν μία συνταγματική αναθεώρηση αναγκαία. Ως προς τη μορφή νομίζω ότι πρέπει να είναι πάνω-κάτω όπως εκείνη του 1911: κρίσιμες, αλλά όχι πλήρεις ανατροπές στην συνταγματική κατασκευή του πολιτεύματός μας, συμπληρωνόμενες από ένα ευρύ φάσμα κατάλληλων νομοθετικών θεσμικών παρεμβάσεων. Ως προς το περιεχόμενο, θα ξεχώριζα –χωρίς να αποκλείω άλλες, αλλά και τονίζοντας την αξία που έχει η σημασία στα καίρια- τρείς βασικές κατευθύνσεις: την απελευθέρωση της δημοκρατικής δυναμικής από τον φαύλο κύκλο κομματικής εκποίησης του κράτους και της χώρας έναντι υποσχέσεων παροχών, την αναδιοργάνωση βασικών λειτουργιών του κράτους, όπου θα ενέτασσα και τη σύνδεση της λειτουργίας των ελληνικών κανόνων δημοσιονομικού σχεδιασμού και διαχείρισης με τους αντίστοιχους διαμορφωνόμενους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τον προσδιορισμό της εθνικής και πολιτικής μας ταυτότητας στον κόσμο των δεκαετιών που έρχονται.

Η απελευθέρωση της δημοκρατικής δυναμικής με την εξάλειψη, όσο είναι δυνατόν, των θεσμικών διόδων που επέτρεψαν την χάραξη και υλοποίησης πολιτικής με θεμέλιο την υπόσχεση κομματικής εκποίησης του κρατικού μηχανισμού και του αναπτυξιακού δυναμικού της χώρας έναντι παροχών ψήφων είναι, νομίζω, η μεγαλύτερη προτεραιότητα. Την θραύση του φαύλου δεσμού πελάτη-πάτρωνα και ψήφου – αντιπαροχής, την αντιλαμβάνομαι πάντως ως ενίσχυση και όχι αποδυνάμωση των θεσμών πολιτικής. Πρέπει, νομίζω, να απορριφθούν προτάσεις που συγχέουν την απαξίωση του πολιτικού προσωπικού με μία απαξία προς τους θεσμούς της δημοκρατικής πολιτικής. Προτάσεις που επιζητούν, π.χ. μείωση του αριθμού των βουλευτών ή ασυμβίβαστο ανάμεσα στην βουλευτική και την υπουργική ιδιότητα, ακόμη και αν δεν προέρχονται από μία υποχώρηση στον λαϊκισμό της συγκυρίας, παραπλανούν, συσκοτίζουν και δεν έχουν έδαφος. Αν με λιγότερους βουλευτές ή με λιγότερο αποφασιστικό ρόλο τους πάνε καλύτερα τα πράγματα, γιατί να μην πάνε ακόμη καλύτερα χωρίς κανέναν βουλευτή; Αν καλοί υπουργοί εκείνοι που δεν μετρούν και το πολιτικό κόστος, μήπως είναι περιττή ή και επιζήμια η πολιτική/κοινοβουλευτική ευθύνη της κυβέρνησης; Ή ακόμη και η στιγμή της καταβολής του δημοκρατικού αντιτίμου, δηλαδή οι εκλογές;

Μέτρα που θα κατέτειναν στην κατεύθυνση αυτή, ενδεικτικά, θα μπορούσε να είναι

Ø       ένα πάγιο εκλογικό σύστημα που να προβλέπει σχετικά ισότιμη διαμόρφωση των εκλογικών περιφερειών και να επιτρέπει την έντιμη έκφραση των ρευμάτων της ελληνικής κοινωνίας, αλλά και την δυνατότητα του κοινοβουλευτικά νομιμοποιημένου κυβερνητικού σχήματος να κυβερνά. Υπενθυμίζω, γιατί καμιά φορά λησμονείται, ότι η διακυβέρνηση της χώρας από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία που διαμορφώνεται με βάση το εκλογικό αποτέλεσμα είναι η ουσιαστική και αποφασιστική συνέπεια του δημοκρατικού δικαιώματος που λέγεται «ψήφος».

Ø       η ενίσχυση του ρόλου του Προέδρου της Δημοκρατίας, π.χ. με την αρμοδιότητα να συγκαλεί την Κυβέρνηση σε έκτακτες περιπτώσεις ή να απευθύνεται στη βουλή, να προτείνει στη βουλή δημοψήφισμα, να ζητά από το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο τον προληπτικό έλεγχο της συνταγματικότητας ψηφισμένων νομοσχεδίων πριν δημοσιευθούν στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως κ.λπ., χωρίς όμως εμπλοκή του στην συγκρότηση, σύνθεση και αποφασιστική λειτουργία των άλλων κρατικών οργάνων.

Ø       ο (κατά συνταγματική παραδοξότητα πλην πολιτικά αναγκαίος) περιορισμός του αριθμού των μελών της κυβέρνησης σε περίπου 25, δηλαδή η και με συνταγματική επιταγή αποσύνδεση του αριθμού των μελών της κυβέρνησης από την άτυπη αλλά πανίσχυρη πρακτική του σχηματισμού κυβέρνησης με βάση την εκπροσώπηση σε αυτήν του συνόλου των εκλογικών περιφερειών.

Ø       η εισαγωγή θεσμικών μέτρων για την αποκατάσταση της γενικότερης αξιοπιστίας όλων των βασικών συνιστωσών του πολιτικού μας συστήματος. Μεταξύ αυτών είναι η επανεξέταση –αλλά όχι εξάλειψη- του ρόλου της βουλής στην ποινική δίωξη του πολιτικού προσωπικού

Ø       η διασφάλιση μηχανισμών και διαδικασιών διαφάνειας των ΜΜΕ, κυρίως των ραδιοτηλεοπτικών. Η συμβολή των ΜΜΕ στην κρίση είναι όχι λιγότερο μοιραία από εκείνη των χειρότερων πλευρών της πολιτικής τάξης, τα ίδια όμως και τα κύρια πρωταγωνιστικά τους πρόσωπα και περσόνες εξακολουθούν να μένουν στο απυρόβλητο. Όμως ούτε ο φαύλος δεσμός πελάτη/ψηφοφόρου – πάτρωνα/πολιτικού ως μέθοδος σχεδιασμού και άσκησης της πολιτικής ούτε η διαπλοκή και διαφθορά ως γενικευμένα φαινόμενα είναι νοητά χωρίς την συμμετοχή των ΜΜΕ. Και όχι μόνον. Πέρα από μία σειρά επί μέρους μέτρων που αφορούν κυρίως την λειτουργία των τηλεοπτικών ΜΜΕ, η υποχρέωση για μία ετήσια δημόσια συζήτηση για την εν γένει οικονομική κατάσταση των εθνικής εμβέλειας τηλεοπτικών σταθμών και για τα περιουσιακά στοιχεία αυτών και των πρωταγωνιστικών στελεχών τους, όπως γίνεται με την ετήσια δημοσίευση του πόθεν έσχες των βουλευτών δεν θα είχε πολιτειακή σημασία;

Όσον αφορά την λειτουργικότητα της δημόσιας διοίκησης και την σύνδεση της χώρας με τις θεσμικές εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενδεικτικά θα μπορούσαν να εξετασθούν

Ø  η όποια δυνατή θεσμική ενίσχυση και αποκατάσταση της έννοιας του δημοσίου συμφέροντος και η εισαγωγή (αν χρειασθεί και με κατάλληλες αναδιατυπώσεις των σχετικών συνταγματικών άρθρων) θεσμικών εμποδίων στον παραμορφωτικό εκφυλισμό των συνταγματικών ελευθεριών σε ασυδοσίες ατόμων ή αλληλοϋποβλεπομένων και αλληλοσυγκρουομένων συλλογικών υποκειμένων.  

Ø  η αναδιοργάνωση των κρατικών μηχανισμών με κριτήριο την ενίσχυση της πραγματικής ισχύος και της αποτελεσματικότητας του κράτους (η οποία προϋποθέτει τον αναπτυξιακό εξορθολογισμό της οικονομίας και την οικονομική βιωσιμότητα της εγγύησης των δημοσίων αγαθών και αποκλείει κάθε πλαδαρότητα). Σε αυτήν την προτεραιότητα εντάσσεται  μία λειτουργικότερη διαμόρφωση του συστήματος απονομής δικαιοσύνης, καθώς και μέτρα ώστε η δημόσια ασφάλεια ως αγαθό που ιδιαίτερα στα λαϊκά στρώματα μόνον η δημόσια εξουσία μπορεί να εγγυηθεί.

Ø  η σύνδεση των συνταγματικών διατάξεων με ουσιαστικούς στόχους –ιδίως σχετικά με την διαχείριση των δημοσίων οικονομικών μας και την ανάπτυξη του παραγωγικού δυναμικού της κοινωνίας μας – αλλά και με τους αντίστοιχους στόχους που εντάσσονται στις θεσμικές εξελίξεις ιδίως στην Ευρωζώνη. Η σύνδεση αυτή πάντως δεν εγγυάται την επίτευξη των συνταγματικά τιθέμενων στόχων, διευκολύνει όμως την επίτευξή τους, ή, τουλάχιστον, δυσχεραίνει την ματαίωσή τους.

Ο προσδιορισμός της συλλογικής μας ταυτότητας, εθνικής, πολιτικής και πολιτισμικής, στον κόσμο όπως εκτιμούμε ότι θα διαμορφωθεί στις δεκαετίες που έρχονται δεν έχει ίσως ευθεία σχέση με την οικονομική κρίση, έχει όμως στρατηγική σημασία για το μέλλον της πατρίδας μας. Συνεπάγεται ίσως ελάχιστες μεταβολές στο Σύνταγμα, ή και καμία, αλλά συνεπάγεται επίσης μία  θεμελιώδη απόφαση σχετικά με το πώς  θα οργανώσει η ελληνική κοινωνία το άνοιγμά της στην παγκοσμιοποίηση που μας καταπλημμυρίζει όχι μόνο από τα πάνω –από τις Βρυξέλλες, το Βερολίνο, την Ουάσινγκτον  ή το Πεκίνο δηλαδή- αλλά πολύ πιο άμεσα από τα κάτω –από τα πέριξ της πλατείας Ομονοίας δηλαδή ή τον Άγιο Παντελεήμονα.

Η μεγάλη δύναμη των πολλών μικρών πράξεων.

Η κύρια ισχύς του λόγου της Αριστεράς βρισκόταν στον οραματικό του χαρακτήρα:  προέτασσε ένα ιδανικό κοινωνίας και ένα ιδεώδες ανθρώπινης ζωής μέσα στην ιδανική κοινωνία, όταν αυτή θα γινόταν πραγματικότητα. Προσφέραμε ένα πολύ ωραίο ταξίδι, αλλά, τουλάχιστον μετά το 1949, αποφεύγαμε κάθε Ιθάκη. Ειδικότερα στην χώρα μας, όσες φορές η Αριστερά συναντήθηκε με την άμεση προοπτική εξουσίας στην καλύτερη περίπτωση απέτυχε, στην χειρότερη παρέσυρε τον εαυτό της –τον εαυτό μας- και άλλους σε πολύ κακούς δρόμους.

***

Η κρίση απελευθερώνει ή και αποχαλινώνει δυνάμεις. Σήμερα, η προοδευτική δυναμική αυτή δεν είναι εκείνη της μεγάλης έκρηξης, αλλά η δυναμική των πολλών καίριων τομών. Αυτό κυρίως προσπάθησα να αναδείξω συνδέοντας τις γενικότερες παρατηρήσεις μου με ενδεικτικές επί μέρους προτάσεις. Το πόσο μεγάλη είναι μία φαινομενικά μικρή τομή το δείχνει το πόσο δύσκολο είναι να πραγματοποιηθεί αυτή η φαινομενικά μικρή τομή. Όσον αφορά την ειδικότερη πτυχή της αρχιτεκτονικής των συνταγματικών θεσμών –στην οποία και περιορίζεται το άρθρο μου αυτό- αν η Αριστερά στην Ελλάδα αποτύχει να οδηγήσει την αναδιοργάνωση των θεσμικών και πολιτικών λειτουργιών της πολιτείας μας σε οδούς που να απελευθερώνουν, με ισότιμο και δίκαιο τρόπο, το πολιτικό δυναμικό της δημοκρατίας και το αναπτυξιακό δυναμικό της κοινωνίας και να την συνδέουν ουσιαστικά με τον παγκόσμιο περίγυρό της (είτε στις ξένες μητροπόλεις βρίσκεται αυτός είτε στις υποβαθμισμένες γειτονιές και επαρχίες της χώρας μας), το καλύτερο που μπορεί να της συμβεί είναι να έχει παραιτηθεί από ένα σημαντικό τμήμα του δικαιολογητικού λόγου της συνέχισης της ύπαρξής της.

Ι. Εισαγωγικά

Η ισχύουσα ρύθμιση του άρθρου 86 Συντ περί της ποινικής ευθύνης των Υπουργών, συγκεντρώνει τρία κύρια χαρακτηριστικά. Πρώτον, την άσκηση της ποινικής δίωξης από τη Βουλή, δεύτερον, την ειδική και σύντομη αποσβεστική προθεσμία που συνίσταται στο πέρας της δεύτερης τακτικής συνόδου της επόμενης βουλευτικής περιόδου[2] και, τρίτον, την εκδίκαση της υπόθεσης από δικαστικό συμβούλιο αρχικώς και, σε περίπτωση παραπεμπτικού βουλεύματος, από Ειδικό Δικαστήριο στη συνέχεια[3]. Αποτελεί πλέον κοινό τόπο ότι η σύντομη αποσβεστική προθεσμία θα πρέπει να απαλειφθεί. Από την άλλη, η ορθότητα της ρύθμισης για το Ειδικό Δικαστήριο δεν έχει αμφισβητηθεί με πειστικά επιχειρήματα. Τι θα μπορούσαμε όμως να πούμε για το πρώτο –ίσως και το κύριο χαρακτηριστικό- της ισχύουσας ρύθμισης του άρθρου 86 Συντ, δηλαδή για την ανάθεση της αρμοδιότητας της ποινικής δίωξης στη Βουλή;

Το 1880 ο Ιωάννης Αραβαντινός στην κλασσική πραγματεία του «περί ευθύνης των ηγεμόνων και των υπουργών» ανέφερε ότι η ανάθεση της ποινικής κατηγορίας στην εθνική αντιπροσωπεία «δεν είναι εφεύρεσις των νεωτέρων νομοθεσιών, αλλ’ ούτε προϊόν συνταγματικής τινος θεωρίας. Είναι απλούν και ιστορικώς ευεξήγητον φαινόμενον της πολιτικής ιστορίας»[4] και περαιτέρω ότι «δεν πρέπει να επιτραπή εις πάντα πολίτην η ενάσκησις του προς κατηγορίαν των υπουργών δικαιώματος. Ουδεμία νομοθεσία, ουδείς δημοσιολόγος, καθ’ όσον είναι εις ημάς γνωστόν, εξαιρουμένου του Hoffmann, υπεστήριξε το εναντίον»[5]. Αλλά και 114 χρόνια μετά, το 1994, εκπρόσωπος της ποινικής θεωρίας υποστήριζε ότι η «άσκηση της ποινικής διώξεως από τη Βουλή δεν νομίζω ότι χρειάζεται να τεθεί σε συζήτηση, ενόψει του ότι όλες σχεδόν οι συνταγματικές νομοθεσίες ακολουθούν αυτό τον δρόμο»[6], ενώ δύο χρόνια μετά, το 1996, εκπρόσωπος της θεωρίας του συνταγματικού δικαίου παρατηρούσε ότι η ποινική δίωξη κατά υπουργών ασκείται «αποκλειστικά από την ίδια τη λαϊκή αντιπροσωπεία … στη συντριπτική πλειοψηφία των σύγχρονων συνταγμάτων»[7]. Χρειάσθηκε να περάσουν μόλις 17 χρόνια και έτσι τον Ιανουάριο του 2013, ύστερα από όσα κωμικοτραγικά συνέβησαν στη ψηφοφορία για τη λίστα Λανγκάρτ, ο Πρόεδρος της Βουλής δήλωνε στους δημοσιογράφους ότι «πρέπει να απεμπλακεί η βουλή στο μέλλον από τη διαδικασία παραπομπής των πολιτικών προσώπων στη Δικαιοσύνη»[8]. Είναι έτσι τα πράγματα ; Τελικά ποιος έχει δίκιο ; Γιατί όταν μιλάμε για συνταγματική αναθεώρηση, είναι λάθος να σκεφτόμαστε με βάση την εφήμερη συγκυρία της στιγμής, αφού οι όποιες αποφάσεις θα καθορίσουν την πολιτειακή ζωή για πολλά χρόνια ή και δεκαετίες ακόμη μέχρι την επόμενη συνταγματική αναθεώρηση. Τι μας διδάσκει λοιπόν η ιστορική, η συγκριτική και η δογματική θεώρηση του θεσμού της ποινικής ευθύνης των υπουργών ; 

ΙΙ. Η ιστορική θεώρηση 

Καταρχάς, η ίδια η ιστορική καταγωγή του θεσμού της ποινικής ευθύνης των υπουργών[9] μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν συντρέχουν πλέον οι ιστορικοί λόγοι που δικαιολογούσαν στο παρελθόν την άσκηση της ποινικής δίωξης από το νομοθετικό σώμα. Ειδικότερα, πρόδρομος της ποινικής ευθύνης των υπουργών υπήρξε ο θεσμός του impeachment στην Αγγλία, σε μια εποχή όπου δεν είχε καθιερωθεί ακόμη η κοινοβουλευτική ευθύνη των υπουργών. Έτσι, η αναζήτηση της υπουργικής ποινικής ευθύνης από τη λαϊκή αντιπροσωπεία λειτουργούσε ως υποκατάστατο της ελλείπουσας κοινοβουλευτικής ευθύνης. Από τη στιγμή όμως που εδραιώθηκε η κοινοβουλευτική ευθύνη, η εμπλοκή της Βουλής των Κοινοτήτων στην αναζήτηση της υπουργικής ποινικής ευθύνης απώλεσε το ιστορικό δικαιολογητικό της θεμέλιο, με αποτέλεσμα να εφαρμοσθεί για τελευταία φορά το 1804[10].

            Παρότι δεν συντρέχουν οι ιστορικές αναγκαιότητες που επέβαλαν την εμπλοκή της Βουλής στην αναζήτηση της ποινικής ευθύνης των υπουργών, ανακύπτει το ερώτημα μήπως , παρόλα ταύτα, η εφαρμογή της στον χρόνο υπήρξε επιτυχής ώστε να δικαιολογείται η διατήρησή της. Αφήνοντας συνειδητά εκτός θεώρησης την «μητέρα των δικών», την υπόθεση «Κοσκωτά», νομίζω ότι μια απλή ανάγνωση της συνταγματικής μας ιστορίας αρκεί για να μας πείσει για το αντίθετο. Συνήθως, η ποινική ευθύνη των υπουργών αποσκοπούσε στη δίωξη του πολιτικού αντιπάλου και τα παραδείγματα που το επιβεβαιώνουν δεν είναι λίγα : Από τη δίωξη του Μιχαήλ Σπυρομίλιου τη δεκαετία του 1850, μέχρι τις διώξεις του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου και του Χαρίλαου Τρικούπη τις δεκαετίες του 1880 και του 1890. Η δίωξη βέβαια του πολιτικού αντιπάλου κορυφώνεται με την κορύφωση του εθνικού διχασμού. Μόλις οι βενιζελικοί ανακτούν την εξουσία το 1917, οι τέως πρωθυπουργοί Στέφανος Σκουλούδης,  Σπυρίδων Λάμπρου και Δημήτριος Γούναρης κατηγορούνται, μεταξύ άλλων, για αντισυνταγματική ανάληψη εξουσίας, για εφαρμογή της πολιτικής του βασιλιά Κωνσταντίνου και για υποστήριξη φιλογερμανικής προπαγάνδας. Το αντίπαλο «στρατόπεδο» δεν ξεχνά, περιμένει την ευκαιρία να ανταποδώσει και έτσι την άνοιξη του 1933 υποβάλλεται πρόταση ποινικής δίωξης του Ελευθερίου Βενιζέλου για υποβοήθηση του αποτυχημένου κινήματος του Νικολάου Πλαστήρα τον Μάρτιο του ίδιου έτους.

Άλλοτε πάλι, η αναζήτηση υπουργικών ποινικών ευθυνών ξεκινάει από την αντιπολίτευση, είναι εκ των προτέρων καταδικασμένη να αποτύχει και αποτελεί απλά ένα οιονεί μέσο άσκησης κοινοβουλευτικού ελέγχου. Αυτό συνέβη τη δεκαετία του 1960 όταν η αντιπολίτευση της Ένωσης Κέντρου και της ΕΔΑ πρότεινε την ποινική δίωξη μελών των Κυβερνήσεων Κωνσταντίνου Δόβα για τις εκλογές του Οκτωβρίου 1961 και Κωνσταντίνου Καραμανλή για την υπόθεση της Πεσινέ αντίστοιχα, παρότι ήταν προφανές ότι οι προτάσεις αυτές δεν είχαν καμία πιθανότητα ευδοκίμησης. Σε άλλες περιπτώσεις η Βουλή ξεκινάει την διαδικασία ποινικής δίωξης του πολιτικού αντιπάλου και στη συνέχεια την αναστέλει με επίκληση της ανάγκης εθνικής ομοψυχίας, για να ενισχύσει την πεποίθηση όσων, με μια ισοπεδωτική αντίληψη, πιστεύουν ότι «όλοι ίδιοι είναι». Έτσι, τη δεκαετία του 1990 η κοινοβουλευτική πλειοψηφία της Νέας Δημοκρατίας αναστέλλει την ποινική δίωξη κατά του Α. Παπανδρέου για τις τηλεφωνικές υποκλοπές και το ίδιο συμβαίνει λίγο αργότερα όταν η Κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ αναστέλει την ποινική δίωξη κατά του Κ. Μητσοτάκη, πάλι για σκάνδαλο τηλεφωνικών υποκλοπών[11]. Ακόμη πιο πρόσφατα, το 2009 δεν συγκεντρώνεται πλειοψηφία για άσκηση ποινικής δίωξης κατά διατελέσαντος υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας και καθοριστικός παράγοντας γι’ αυτό υπήρξε – όπως σημειώνουν ψύχραιμοι παρατηρητές[12] – η εύθραυστη κοινοβουλευτική πλειοψηφία που θα κινδύνευε σε περίπτωση παραπομπής. Τέλος, το 2010 η Βουλή αποφασίζει τη δίωξη τέως υπουργών για την υπόθεση του Βατοπαιδίου παρότι τα αποδιδόμενα αδικήματα των πολιτικών προσώπων είχαν παραγραφεί, όπως διαπιστώθηκε και με το βούλευμα του αρμόδιου δικαστικού συμβουλίου για οριστική παύση της ποινικής δίωξης.                                  

ΙΙΙ. Η συγκριτική θεώρηση

Η ιστορική επομένως θεώρηση δεν συνηγορεί υπέρ της διατήρησης της αρμοδιότητας της Βουλής να ασκεί την ποινική δίωξη κατά υπουργών. Τι συμβαίνει όμως στα άλλα κράτη ; Σε ποια κατεύθυνση κινούνται οι αλλοδαπές έννομες τάξεις[13];

Όπως ήδη ειπώθηκε και για τους λόγους που προαναφέρθηκαν, στη Μεγάλη Βρετανία η ποινική δίωξη των υπουργών από τη Βουλή των Κοινοτήτων δεν έχει ενεργοποιηθεί από το 1804 και οι υπουργοί δικάζονται κατά τις κοινές διατάξεις. Το ίδιο συμβαίνει και στην Ιρλανδία. Για να μεταφερθούμε στο πεδίο της ηπειρωτικής Ευρώπης, ο Θεμελιώδης Νόμος της Βόννης δεν περιέχει ειδική διάταξη για την ποινική ευθύνη των υπουργών. Στην Ισπανία οι διατελέσαντες υπουργοί διώκονται κατά τις κοινές διατάξεις, εκτός ορισμένων περιπτώσεων πολιτικών εγκλημάτων. Στη Γαλλία, η ποινική δίωξη χωρεί πλέον χωρίς άδεια της Βουλής, ενώ στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία «αν κρίνει ότι ο υπουργός έδρασε για την προστασία ενός συνταγματικού κρίσιμου κρατικού ή δημοσίου συμφέροντος»[14].      

Σε αντίθεση επομένως με μια ευρέως διαδεδομένη αντίληψη, η συγκριτική θεώρηση μας αποδεικνύει ότι ο ευρωπαϊκός νομικός πολιτισμός κινείται στην κατεύθυνση της αποσύνδεσης της υπουργικής ευθύνης από τη λαϊκή αντιπροσωπεία.    

ΙΙΙ. Η δογματική θεώρηση

Η ιστορική και συγκριτική θεώρηση δεν είναι όμως αρκετές. Ανακύπτει το ερώτημα εάν υπάρχουν δογματικοί λόγοι, οι οποίοι επιβάλλουν την κίνηση της ποινικής διαδικασίας κατά υπουργών από τη Βουλή.

Το συνηθέστερο επιχείρημα σχετίζεται με τη φύση της ποινικής κατηγορίας, όταν αυτή αφορά υπουργικό αδίκημα. Υποστηρίζεται, δηλαδή, ότι η κατηγορία στην περίπτωση αυτή δεν έχει μόνο νομικό αλλά και πολιτικό χαρακτήρα[15] και, γι’ αυτόν τον λόγο, θα πρέπει να συμμετέχει και ένα πολιτικό όργανο, όπως η Βουλή. Η συλλογιστική αυτή, κατά την άποψή μου, δεν είναι ορθή. Ναι μεν προφανώς η διερεύνηση της διάπραξης ενός ποινικού αδικήματος από έναν υπουργό και, κυρίως, η άσκηση ποινικής δίωξης κατ’ αυτού, έχουν συνέπειες για την πολιτική ζωή της χώρας, ωστόσο η κρίση για το εάν κάποιος παραβίασε τους ποινικούς νόμους είναι αμιγώς νομική κρίση και δεν μετατρέπεται σε πολιτική επειδή ο φερόμενος ως παραβάτης είναι ή ήταν υπουργός[16]. Σε μια χώρα όμως όπου η ανέξοδη επίκληση αντισυνταγματικοτήτων και οι εξαγγελίες για ποινικές διώξεις πολιτικών αντιπάλων έχουν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τον πολιτικό λόγο[17] και σε μια εποχή όπου ο εσφαλμένος χειρισμός πολιτικών και οικονομικών θεμάτων μετατρέπεται σε ποινικό αδίκημα, είναι λογικό να μην συνειδητοποιούμε ότι ο έλεγχος της συνδρομής των προϋποθέσεων της αντικειμενικής και υποκειμενικής υπόστασης διάπραξης ενός ποινικού αδικήματος από έναν υπουργό, δεν είναι πολιτικό ζήτημα. Απλά γίνεται πολιτικό επειδή εμπλέκεται ένα πολιτικό όργανο, η Βουλή. Όπως παρατηρούσε, με δωρική λιτότητα έκφρασης, ήδη από το 1891 ο Χ. Τρικούπης ενώπιον της Βουλής: «Κατηγορούμενος θα είμαι ενώπιον της δικαστικής αρχής. Ενώπιον υμών είμαι βουλευτής και ως βουλευτής ήλθον, ίνα ελέγξω τα παρ’ υμών τελούμενα και κατηγορήσω τους διέποντας τα καθ’ υμάς»[18].

Λιγότερο δογματικό, αλλά ταυτόχρονα και περισσότερο εύλογο, είναι ένα άλλο επιχείρημα που χρησιμοποιείται συχνά –και χρησιμοποιούσε και ο Ι. Αραβαντινός ήδη από το 1880- για να δικαιολογηθεί η ποινική αρμοδιότητα της Βουλής : Ένας υπουργός κατά την άσκηση των καθηκόντων του είναι προφανές ότι δυσαρεστεί μεγάλο αριθμό προσώπων, ενίοτε και μεγάλα οικονομικά συμφέροντα. Κάποιος θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι όσο πιο καλός είναι ένας υπουργός, τόσο συνηθέστερα θα παρατηρείται το φαινόμενο αυτό. Επειδή λοιπόν ο υπουργός αντιμετωπίζει μεγαλύτερους κινδύνους και επειδή θα πρέπει να προστατευθεί από πολλές και αβάσιμες ποινικές διώξεις που δεν θα του επιτρέπουν να ασκεί αποτελεσματικά τα καθήκοντά του, γι’ αυτόν τον λόγο δεν θα πρέπει να υπόκειται στην ίδια διαδικασία ποινικής δίωξης όπως οι υπόλοιποι πολίτες[19]. Το επιχείρημα αυτό έχει μια σωστή αφετηρία. Πράγματι, ο υπουργός υπόκειται στους προαναφερθέντες κινδύνους. Ωστόσο, οι κίνδυνοι αυτοί συντρέχουν και για πολλές άλλες κατηγορίες δημοσίων λειτουργών, όπως των αιρετών οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης, των διοικούντων δημόσιες επιχειρήσεις κ.λπ. Κυρίως όμως οι κίνδυνοι αυτοί μπορούν να αντιμετωπισθούν εάν η άσκηση της ποινικής δίωξης για αδικήματα υπουργών ανατεθεί σε έμπειρους και ανώτερους εισαγγελικούς λειτουργούς ή ακόμη και σε ένα συλλογικό όργανο αποτελούμενο από τέτοιους εισαγγελείς[20].

Τελικά, ο βαθύτερος λόγος για την ανάθεση στη Βουλή της ποινικής δίωξης υπουργών ίσως στηρίζεται σε μια βαθύτατη δυσπιστία έναντι του δικαστή [21]. Φοβούμαστε, δηλαδή, ότι εάν ανατεθεί η σχετική αρμοδιότητα στους εισαγγελείς, τότε θα ασκούνται αφειδώς και απερίσκεπτα ποινικές διώξεις, ενίοτε και με ανομολόγητα πολιτικά κριτήρια, και θα προκληθούν επικίνδυνες εντάσεις στις σχέσεις μεταξύ πολιτικής και δικαστικής εξουσίας[22]. Και εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα: Δεν εμπιστευόμαστε τον δικαστή και εμπιστευόμαστε τον πολιτικό μας αντίπαλο[23] ; Εάν υπάρχει πρόβλημα λόγω της ενδεχομένως υπερβολικά εύκολης άσκησης ποινικών διώξεων, αντί να επιλύσουμε το πρόβλημα αυτό για όλους, προστατεύουμε μόνο μια συγκεκριμένη κατηγορία, τους υπουργούς ; Μπορεί μια συνταγματική διάταξη να στηρίζεται και να αποπνέει δυσπιστία απέναντι στον θεσμό της δικαιοσύνης ;                                          

ΙV. Συμπέρασμα. Είμαστε έτοιμοι για την αλλαγή;     

Για όλους αυτούς τους λόγους, επιβάλλεται –κατά την άποψή μου- η ανάθεση της αρμοδιότητας της άσκησης της ποινικής δίωξης στη τακτική δικαιοσύνη, σε ανώτερους εισαγγελικούς λειτουργούς ή ακόμη και σε ένα συλλογικό όργανό τους. Η λύση αυτή αποκαθιστά την αρχή της ισότητας και εμπεδώνει το αίσθημα ισονομίας στους πολίτες. Διασφαλίζει όμως και το δικαίωμα στη δίκαιη δίκη που θίγεται από αδικαιολόγητα προνόμια κρατικών λειτουργών, όπως μας υπενθύμισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στις υποθέσεις Τσαλκιτζής και Συγγελίδης κατά Ελλάδας για τη συναφή περίπτωση του ακαταδίωκτου των βουλευτών. Ταυτόχρονα όμως η λύση αυτή προϋποθέτει και ορισμένες άλλες θεμελιώδεις παραδοχές, χωρίς τις οποίες δεν πρόκειται να πετύχει.

Καταρχάς και επειδή υπό το ισχύον Σύνταγμα οι υπουργοί είναι συνήθως και βουλευτές, θα πρέπει να καταργηθεί το ακαταδίωκτο των βουλευτών κατ’ άρθρο 62 Συντ ή, τουλάχιστον, να αντιστραφεί ο κανόνας και να διώκεται κανονικά ο βουλευτής εκτός εάν κατ’ εξαίρεση αποφασίσει διαφορετικά η Βουλή εντός συγκεκριμένης προθεσμίας. Ο βουλευτής κινδυνεύει πολύ λιγότερο από τον υπουργό και το ανεύθυνο για γνώμη ή ψήφο κατά την άσκηση των βουλευτικών καθηκόντων κατ’ άρθρο 61 Συντ είναι επαρκές.

Κυρίως όμως θα πρέπει να συμφωνήσουμε σε τρία, αλληλένδετα μεταξύ τους, προαπαιτούμενα του ευρωπαϊκού νομικού μας πολιτισμού που δυστυχώς δεν είναι πάντοτε αυτονόητα στη χώρα μας. Πρώτον, η άσκηση ποινικής δίωξης δεν σημαίνει και ενοχή του διωκόμενου, ο οποίος τεκμαίρεται αθώος μέχρι την τελεσίδικη καταδίκη του. Η υπενθύμιση αυτή αφορά προεχόντως τους πολιτικούς αντιπάλους του διωκόμενου και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα οποία έχουν ταυτίσει την άσκηση ποινικής δίωξης με ενοχή. Δεύτερον, οι αποφάσεις των δικαστικών αρχών δεν θα πρέπει να γίνονται αντικείμενο αβασάνιστης και περιπτωσιολογικής – «a la carte» κριτικής, ανάλογα με την κομματική ιδιότητα του διωκόμενου. Και, τρίτον, οι δικαστικοί λειτουργοί δεν θα πρέπει να λειτουργούν με γνώμονα την κοινή γνώμη και το κατά πόσο η τελευταία έχει συνδέσει τον εγκαλούμενο με τα «αμαρτήματα» της πολιτικής ζωής.

Είμαστε έτοιμοι για την αλλαγή αυτή νοοτροπίας ;                    

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Μία από τις θεσμικές λύσεις που προτάθηκαν[1], στο επίπεδο της ΕΕ, για να υπάρξει προληπτική προστασία από τις οικονομικές κρίσεις, είναι η πρόβλεψη αυστηρών κανόνων δημοσιονομικής πειθαρχίας που θα πρέπει να ενσωματωθούν στη εθνική νομοθεσία στο ανώτατο νομικό επίπεδο. Υπάρχει μια διεθνής τάση, σε μεγάλο βαθμό απόρροια της οικονομικής κρίσης, που τείνει να δίνει έμφαση σε εξειδικευμένες ρυθμίσεις ιδίως δημοσιονομικού χαρακτήρα που θα πρέπει να μπουν στα συντάγματα, διαμορφώνοντας έναν νέο οικονομικό συνταγματισμό[2].

Το φαινόμενο βέβαια, για προφανής λόγους, εντοπίζεται κυρίως στο επίπεδο της ΕΕ καθώς τόσο οι ρυθμίσεις της Συνθήκης του Μααστριχτ, όσο και το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης[3] προβλέπουν συγκεκριμένα όρια στο δημόσιο έλλειμμα και στο δημόσιο χρέος, συνοδεύουν δε την παραβίασή τους με συγκεκριμένες κυρώσεις που ποικίλουν από την απλή σύσταση μέχρι χρηματικές ποινές και αναστολή χρηματοδότησης από τα ευρωπαϊκά ταμεία[4].

Οι βασικές ρυθμίσεις του Συμφώνου έχουν ενσωματωθεί σε διατάξεις της Συνθήκης για την λειτουργίας της ΕΕ(άρθρο 126) καθώς και σε κανονισμούς[5], ενώ στην υλοποίηση του Συμφώνου βασίστηκε ουσιαστικά και ο μηχανισμός χρηματοπιστωτικής σταθερότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τόσο η Συνθήκη του Μααστριχτ, όσο και το Σύμφωνο καθιέρωσαν ουσιαστικούς και διαδικαστικούς(π.χ κατάθεση προσχεδίων προϋπολογισμού) περιορισμούς στην διαχείριση της δημοσιονομικής πολιτικής[6] κάθε κράτους μέλους. Βασικός στόχος των ρυθμίσεων, όπως τέθηκαν αρχικά από την Συνθήκη του Μάαστριχτ, ήταν η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών και η αποτροπή φαινομένων υψηλού πληθωρισμού. Το πνεύμα της σταθερότητας των τιμών διαπερνά την ΟΝΕ και εντοπίζεται σε αρκετές διατάξεις του πρωτογενούς[7] ενωσιακού δικαίου.

Σύμφωνα με το δίκαιο της ΕΕ (άρθρο 126 παρ. 2 ΣΛΕΕ), η σταθερότητα του ενιαίου νομίσματος απαιτεί δημοσιονομική πειθαρχία στην διαχείριση των οικονομικών των κρατών μελών ως αντιστάθμισμα στην διατήρηση της οικονομικής πολιτικής στις εθνική αρμοδιότητα[8]. Τα κράτη υποχρεούνται να αποφεύγουν τα υπερβολικά ελλείμματα τα οποία συνίστανται σε αποκλίσεις από ορισμένες συμφωνημένες τιμές αναφοράς, δηλαδή το 3% όσον αφορά το λόγο του ελλείμματος προς το ΑΕΠ και το 60% όσον αφορά τον λόγο του δημοσίου χρέους προς το ΑΕΠ, οι οποίες καταγράφηκαν σε ένα Πρωτόκολλο  σχετικά με την διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος που προσαρτήθηκε στην συνθήκη του Μάαστριχτ.

Η ελεγκτική και κυρωτική διαδικασία στο πλαίσιο του ελέγχου του υπερβολικού ελλείμματος(άρθρα 126 και καν. 1467/1997) είναι μια αυστηρή νομική διαδικασία, η οποία ωστόσο αφήνει περιθώρια ουσιαστικών εκτιμήσεων από την πλευρά του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, το οποίο είναι το κατεξοχήν διακυβερνητικό όργανο όπου κυριαρχούν πολιτικές σταθμίσεις. Έτσι η διαδικασία κινείται μεταξύ της Επιτροπής που γνωμοδοτεί και προετοιμάζει το φάκελο επί την βάση του οποίου το Συμβούλιο αποφασίζει καθώς έχει τη βασική ευθύνη της τήρησης της δημοσιονομικής νομιμότητας[9]. Είναι προφανές ότι αυτή η ενίσχυση του πολιτικού στοιχείου στην διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος είναι απόρροια της αντίληψης ότι μια ιδιαίτερα αυστηρή εφαρμογή των κανόνων της δημοσιονομικής πειθαρχίας θα οδηγούσε τα κράτη σε αδιέξοδα. Στις πολιτικές σταθμίσεις του Συμβουλίου συνεκτιμούνται όλα τα οικονομικά δεδομένα κάθε κράτους και όχι μόνο τα συγκεκριμένα δημοσιονομικά μεγέθη του ελλείμματος και του χρέους, καθώς οι συστάσεις που θα  απευθυνθούν προς το κράτος –παραβάτη πρέπει να προσαρμόζονται στις ιδιαίτερες οικονομικές αλλά και πολιτικές συνθήκες που επικρατούν[10], χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι η διακριτική ευχέρεια του Συμβουλίου δεν υπόκειται σε νομικές  δεσμεύσεις[11]. Ίσως αυτή η λεπτή ισορροπία μεταξύ πολιτικών σκοπιμοτήτων και αυστηρών νομικών διαδικασιών να είναι αναπόφευκτη στο βαθμό που η νομισματική ενοποίηση δεν συνοδεύτηκε από κοινούς κανόνες οικονομικής πολιτικής την οποία καθορίζουν κυριαρχικά τα κράτη[12].

Δεν είναι επίσης τυχαίο ότι ήδη από την θέσπιση του Συμφώνου[13], οι δύο ισχυρότερες οικονομίες της ευρωζώνης, Γαλλία και Γερμανία αναγκάστηκαν να παραβιάσουν τόσο το ύψος του ελλείμματος όσο και αυτό του χρέους[14], ενώ κινήθηκε εναντίων τους η διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος, η οποία διακόπει με απόφαση του Συμβουλίου το Νοέμβριο του 2003 λόγω έλλειψης της απαιτούμενης πλειοψηφίας[15]. Η σχετική χαλαρότητα ως προς την τήρηση των κανόνων του δημοσιονομικής πειθαρχίας και η υπερίσχυση πολιτικών σκοπιμοτήτων ως προς την ενεργοποίηση των μηχανισμών ελέγχου απέβει δυσμενής για ορισμένες αδύναμες οικονομίες των χωρών της Ευρωζώνης, γεγονός που επέτεινε την σφοδρότητα της  οικονομικής κρίσης και οδήγησε τα κράτη σε αδυναμία χρηματοδότησης των ελλειμμάτων τους και εξυπηρέτησης του χρέους τους από τις αγορές κεφαλαίου[16]. Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε σημαντικά την τάση, σύμφωνα με τα όργανα της Ευρωζώνης, πέραν της διαδικασίας του υπερβολικού ελλείμματος και την θέσπιση μηχανισμών χρηματοδότησης, να επιβάλλουν σε επίπεδο εθνικού δικαίου δεσμευτικές ρήτρες που προβλέπουν ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Επιπλέον ήδη από το Νοέμβριο του 2011, πέραν της διαδικασίας για το υπερβολικό έλλειμμα προβλέπεται και η Διαδικασία Μακροικονομικών Ανισορροπιών προκειμένου να αποτρέπονται μελλοντικοί κίνδυνοι εφόσον εντοπιστούν κίνδυνοι μελλοντικής κρίσης π.χ με ανισορροπίες στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών ή επισφάλειες στον τραπεζικό τομέα.

Η Γερμανία που πρωτοστάτησε για την θέσπιση συνταγματικής ρήτρας δημοσιονομικής πειθαρχίας για τα κράτη της ευρωζώνης, την κατοχύρωσε στην συνταγματική αναθεώρηση του 2009[17] θέτοντας ως υποχρέωση τόσο για το γερμανικό κράτος όσο και για τα κρατίδια να μην έχουν περισσότερα έξοδα από έσοδα[18]. Ως εξαιρέσεις από την τήρηση του κανόνα της εξισορρόπησης εξόδων με έσοδα, προέβλεψε τις περιπτώσεις όπου παρατηρούνται ελλείμματα στις αναπτυξιακές υποδομές, φυσικές καταστροφές και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Η ισχύς του κανόνα του «χρεοφρένου» για το γερμανικό κράτος αρχίζει ουσιαστικά από το 2016[19] και ήδη υπάρχει προσφυγή στο Συνταγματικό δικαστήριο για αντισυνταγματικότητα του μέτρου από γερμανικό κρατίδιο με το βασικό επιχείρημα ότι περιορίζονται κατά συνταγματικά ανεπίτρεπτο τρόπο, τα περιθώρια της άσκησης οικονομικής πολιτικής[20].

Επιπλέον είναι ισχυρές οι αντιδράσεις των πλεονασματικών κρατιδίων, όπως η Βαυαρία, για την μεταφορά πόρων στα ελλειμματικά κρατίδια της Γερμανίας, γεγονός που επίσης μπορεί να πάρει την μορφή συνταγματικής αντιδικίας. Το υπόδειγμα του μοντέλου της συνταγματικής ρήτρας του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού, έχει υιοθετηθεί ήδη από ορισμένα συντάγματα ευρωπαϊκών κρατών όπως  η Ελβετία, η Πολωνία και η Ισπανία.

Ωστόσο, η μείζων αλλαγή στο επίπεδο των κρατών μελών της ΕΕ, έχει επέλθει με την υπογραφή της διεθνούς Συνθήκης (στις 2-3-2012 και με έναρξη ισχύος την 1-1-2013) για την σταθερότητα, τον συντονισμό και τη διακυβέρνηση στην οικονομική και νομισματική ένωση μεταξύ των 25 κρατών μελών της ΕΕ (δεν υπέγραψαν η Αγγλία και η Τσεχία). Η συγκεκριμένη διεθνής συνθήκη έχει ως βασικό στόχο να διασφαλίσει τη σταθερότητα της ευρωζώνης, δεσμεύοντας τα κράτη μέλη της Ένωσης να διατηρούν τα δημόσια οικονομικά τους σε ένα βιώσιμο επίπεδο που ταυτίζεται, κατά την Συνθήκη, με τον ισοσκελισμένο προϋπολογισμό. Η προώθηση της δημοσιονομικής πειθαρχίας μέσω ενός δημοσιονομικού συμφώνου δεν είναι, όπως είδαμε, κάτι νέο στο επίπεδο της ΕΕ και ιδιαίτερα της ζώνης του Ευρώ[21]. Ωστόσο, με την παρούσα Συνθήκη ορίζεται ότι η δημοσιονομική θέση της γενικής κυβέρνησης πρέπει να είναι ισοσκελισμένη ή πλεονασματική επί τη βάση του μεσοπρόθεσμου στόχου που έχει ανά χώρα καθοριστεί σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σύμφωνα με το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Στο βαθμό που εντοπίζονται σημαντικές αποκλίσεις από το μεσοπρόθεσμο στόχο ή την πορεία προσαρμογής σε αυτόν, τίθεται αυτομάτως σε λειτουργία διορθωτικός μηχανισμός για την αποκατάσταση των αποκλίσεων εντός ορισμένης προθεσμίας. Προσωρινή απόκλιση από το μεσοπρόθεσμο στόχο δικαιολογείται υπό εξαιρετικές περιστάσεις που αφορούν ασυνήθιστο γεγονός που εκφεύγει του ελέγχου του ενδιαφερόμενου συμβαλλόμενου μέρος με σημαντικές επιπτώσεις στην δημοσιονομική κατάσταση της χώρας ή σε περιόδους έντονης οικονομικής κάμψης[22].

Οι παραπάνω δεσμευτικοί κανόνες, ισχύουν στο εθνικό δίκαιο το αργότερο ένα έτος μετά την έναρξη ισχύος της παρούσας συνθήκης μέσω διατάξεων δεσμευτικού και μόνιμου χαρακτήρα, «…κατά προτίμηση συνταγματικού ή άλλως διατάξεων των οποίων η πλήρης τήρηση και εκπλήρωση κατοχυρώνονται μέσω των διαδικασιών που διέπουν τον εθνικό προϋπολογισμό»[23]. Με την συγκεκριμένη συνθήκη αναγνωρίζονται αρμοδιότητες εποπτείας επί των ετήσιων δημοσιονομικών σχεδίων της κάθε χώρας στο Συμβούλιο της ΕΕ και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή[24]. Ωστόσο, η σημαντικότερη αρμοδιότητα που αναγνωρίζεται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και σε κάθε κράτος που υπέγραψε την Συνθήκη, αφορά στη δυνατότητά της να ελέγξει αν τα συμβαλλόμενα κράτη ενέταξαν στο εσωτερικό τους με συνταγματικό κανόνα ή άλλο ισοδύναμης ισχύος, την πρόβλεψη του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού. Αν η έκθεση της Επιτροπής είναι αρνητική, ή αν ακόμα παρά την έκθεση, ένα από τα κράτη της Συνθήκης κρίνει ότι άλλο κράτος παρέλειψε να συμμορφωθεί στην συγκεκριμένη υποχρέωση μπορεί να προσφύγει στο ΔΕΕ. Αν και μετά την απόφαση του δικαστηρίου το υπό έλεγχο κράτος δεν συμμορφωθεί σε αυτήν, τότε τόσο η Επιτροπή όσο και οποιοδήποτε κράτος της Συνθήκης μπορεί να προσφύγει στο ΔΕΕ και να ζητήσει την επιβολή οικονομικών κυρώσεων στο κράτος-παραβάτη[25]. Η σημαντική αυτή αρμοδιότητα, η οποία σημειωτέον δεν προβλεπόταν από το Σύμφωνο Σταθερότητας, ούτε από την Συνθήκη της Λισαββώνας, καθιστά κάθε κράτος θεματοφύλακα της Συνθήκης[26].

Η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες που κύρωσε την Συνθήκη, χωρίς να αναπτυχθεί ούτε στο επίπεδο της βουλής, ούτε στην επιστημονική κοινότητα, ο προβληματισμός για το αν η αναγνώριση της συγκεκριμένης αρμοδιότητας συνιστά αναγνώριση νέας αρμοδιότητας σε διεθνή συνθήκη που πρέπει να κυρωθεί με νόμο που ψηφίζεται με την αυξημένη πλειοψηφία του άρθρου 28 παρ. 2 Σ.

Πέραν αυτού, δεν αναπτύχθηκε και ειδικότερος προβληματισμός για τον αν η ουσιαστική δέσμευση που αναλάβαμε, κατ’ουσίαν να αναθεωρήσουμε το Σύνταγμά μας, εισάγοντας τον κανόνα του ισοσκελισμένου ή πλεονασματικού προϋπολογισμού, είναι δέσμευση που κρίνεται ως συνταγματικά ανεκτή. Με άλλα λόγια αν το Σύνταγμά μας επιτρέπει να αναλάβουμε διεθνή δέσμευση για την αναθεώρησή του. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι πρωθύστερη στο βαθμό που η ισχυρότατη διεθνής δέσμευση, θα υλοποιηθεί στο εσωτερικό δίκαιο με έναν συγκεκριμένο τρόπο, ο οποίος, ιδίως ως προς την επίτευξη του δημοσιονομικού αποτελέσματος στο αναμενόμενου νομικό επίπεδο του εσωτερικού δικαίου, θα κριθεί, όπως είδαμε, τόσο από την Επιτροπή όσο και από τα κράτη μέλη. Δεν παύει, ωστόσο, να πρέπει να αποτελέσει ένα από τα πρώτιστα και βασικά αντικείμενα της επικείμενης αναθεώρησης, η ένταξη της συγκεκριμένης δέσμευσης στο ελληνικό Σύνταγμα, ακόμα και αν θεωρήσουμε ότι, δια της Συνθήκης, υπάρχει διακριτική ευχέρεια  των κρατών να επιλέξουν τον τρόπο ενσωμάτωσής της.

Πέραν των νομικών διαστάσεων της Συνθήκης και των δεσμεύσεων που παράγει, γίνεται αντιληπτό, ότι το ζήτημα αυτό δεν είναι ένα τεχνικό θέμα αλλά συνδέεται άρρηκτα με το πρότυπο ανάπτυξης μιας χώρας και τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συστήματος δημοσιονομικού και οικονομικού συντονισμού σε επίπεδα που μέχρι σήμερα δεν τα έχουμε προσεγγίσει. Προϋπόθεση για την τήρηση παρόμοιων δεσμεύσεων είναι η δημιουργία ενός ενιαίου φορολογικού συστήματος με πάταξη της φοροδιαφυγής και της παραοικονομίας, μιας ομοιόμορφης οικονομικής πολιτικής στον τομέα του ανταγωνισμού και των κανόνων άσκησης των επαγγελμάτων, ενός ισχυρού κοινοτικού προϋπολογισμού (πεδίο στο οποίο υπάρχουν έντονες διαφωνίες) και ενός μηχανισμού μεταφοράς πόρων από τα πλεονασματικά στα ελλειμματικά κράτη σε περίπτωση που υπάρξει κρίση, με παράλληλη αναγνώριση αρμοδιότητας της ΕΚΤ να αυξάνει την νομισματική κυκλοφορία και να εκδίδει ευρωομόλογα που να καλύπτουν τα χρέη όλων των κρατών-μελών. Τα παραπάνω δεν υπάρχουν σήμερα στο βαθμό που θα ήταν επιθυμητός, ιδίως από τα κράτη που υφίστανται περισσότερο τις συνέπειες της κρίσης, και επιπλέον προϋποθέτουν ουσιαστικά να μην υπάρχουν μείζονες αποκλίσεις στο επίπεδο ανάπτυξης μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωζώνης[27]. Ωστόσο, αν υπάρχει ένα στοιχείο που ανέδειξε η οικονομική κρίση είναι ότι, αφενός οι πραγματικές θεσμικές και οικονομικές  αποστάσεις μεταξύ των κρατών της Ευρωζώνης είναι υπαρκτές και μεγάλες και αφετέρου ότι η απειλή των κυρώσεων είναι δύσκολο να λειτουργήσει αποτρεπτικά, στο βαθμό που τα ασθενέστερα κράτη θα επιδιώκουν την πολιτική διευθέτηση των ζητημάτων, παρά την ύπαρξη ισχυρών νομικών δεσμεύσεων.

Όπως επισημάνθηκε, η ενσωμάτωση στα συντάγματα μιας ρήτρας που να απαγορεύει τα ελλείμματα και να προσδιορίζει το ανώτατο επίπεδο του χρέους συνιστά μια σαφή δικαιοπολιτική επιλογή που επιδιώκει να εξοπλίσει με την μέγιστη δυνατή δεσμευτικότητα την τήρηση κανόνων οι οποίοι θα θέσουν την οικονομία σε πολύ ασφυκτικό πλαίσιο. Δεν είναι τυχαίο ότι στις ΗΠΑ, μολονότι το ζήτημα επανέρχεται σταθερά ήδη από το 19^ο αιώνα, δεν κατέστη δυνατόν να επιβληθεί ο συγκεκριμένος δημοσιονομικός κανόνας, διότι γίνεται αντιληπτό ότι η τήρησή του θα είναι πολύ δύσκολη όταν θα υπάρχει ανάγκη αναθέρμανσης της οικονομίας κατά την διάρκεια μιας κρίσης[28]. Δεν είναι αδιάφορο επίσης ότι ο δημοσιονομικός κανόνας ως κοινοτική υποχρέωση που προβλέπεται από το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, κατέστη, λόγω των πολλών παραβιάσεων, ατελής κανόνας και ουσιαστικά απέκτησε το χαρακτήρα γενικής πολιτικής υποχρέωσης[29].

Με βάση λοιπόν τα παραπάνω, τα ερωτήματα που αναδεικνύονται δεν αφορούν τόσο τη διαδικασία συνταγματοποίησης των κανόνων δημοσιονομικής πειθαρχίας, όσο τις δικαιοπολιτικές συνέπειες αυτής της επιλογής, τόσο στο επίπεδο της λειτουργίας του πολιτεύματος όσο και στο επίπεδο προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων.

1. Η λειτουργία της δημοκρατίας υπό την σκιά του δημοσιονομικών δεικτών.

Οι συνέπειες της θέσπισης μιας παρόμοιας δέσμευσης στο Σύνταγμα θα έχει συνέπειες ευρύτερες που θα  αγγίξουν την ίδια την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος αλλά και την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών, ιδίως αν οι εξαιρέσεις από την απαρέγκλιτη τήρησή του δημοσιονομικού κανόνα, δεν ερμηνεύονται τόσο από την Επιτροπή όσο και από τα κράτη μέλη της Συνθήκης με ένα πνεύμα προσαρμοστικό σε έκτακτες συνθήκες μεγάλης ύφεσης της οικονομίας.                         

Ειδικότερα η επιβολή ενός σαφούς προτύπου οικονομικής πολιτικής στο Σύνταγμα θα έλθει να ανατρέψει την ουδετερότητα του οικονομικού συντάγματος[30] και θα περιορίσει τα περιθώρια οικονομικών επιλογών του νομοθέτη. Ο δημοκρατικά νομιμοποιημένος νομοθέτης θα έχει περιορισμένες επιλογές αλλαγής του μίγματος της οικονομικής πολιτικής του, ιδίως όταν θα επιβάλλεται να εκτεθεί σε αυξημένο κρατικό δανεισμό για να μην διαρραγεί η κοινωνική συνοχή, εξαιτίας της μεγάλης ανεργίας. Πως είναι δυνατόν να διατηρήσεις σταθερό ένα συγκεκριμένο οικονομικό πρότυπο (χαμηλά ελλείμματα, πληθωρισμός και χρέη) όταν η οικονομία απαιτεί ενίσχυση της ζήτησης και αναπτυξιακή ώθηση με κρατικές δαπάνες; Είναι πολύ πιθανό η αφαίρεση πόρων από την οικονομία να μειώσει έντονα τα δημόσια έσοδα και η αυστηρή τήρηση του δημοσιονομικού κανόνα[31] να επιφέρει μεγάλη ύφεση, όπως αποδείχθηκε τα τελευταία χρόνια στην χώρα μας και όπως παραδέχθηκαν και παράγοντες του ίδιου του ΔΝΤ. Άλλωστε, όταν απαιτείται να ληφθούν μέτρα για την καταπολέμηση της φτώχειας και οι αναπτυξιακοί και κοινωνικοί δείκτες καταρρέουν, το τελευταίο που θα ενδιαφέρει θα είναι η τήρηση των δημοσιονομικών δεικτών.

Το να περιορίζεται η δυνατότητα παρέμβασης μιας δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης στην οικονομία, που είναι ένα κατεξοχήν ευμετάβλητο και δυναμικό φαινόμενο που συνδέεται με την ψυχολογία των πολιτών, συνιστά νόθευση της δημοκρατικής λειτουργίας του πολιτεύματος και πλήγμα στην αντιπροσωπευτική αρχή[32]. Είναι σαφές επίσης ότι η συνταγματική κατοχύρωση θα σημάνει την πανηγυρική αναγνώριση της επικυριαρχίας μιας συγκεκριμένης οικονομικής αντίληψης πάνω στην πολιτική, που θα αποκτά το χαρακτήρα  ποινής επί του πολιτικού συστήματος, όταν αγνοεί τις αρχές της συνετής διαχείρισης. Ωστόσο, αυτή θα είναι μια ποινή με διαρκή χαρακτήρα που θα έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες στην λειτουργία του πολιτεύματος. Βέβαια, σοβαρός είναι και ο αντίλογος που επισημαίνει ότι η πολιτική των ανεκπλήρωτων υποσχέσεων, των οικονομικών παροχών με δανεικά και της εξυπηρέτησης των αναγκών ενός πελατειακού κράτους εις βάρος της ορθολογικής και συνετούς διαχείρισης, θα συναντήσει ένα σαφή συνταγματικό φραγμό και θα αναγκάσει το πολιτικό σύστημα να αποβάλλει τα παρωχημένα και καταστροφικά, για τα δημόσια οικονομικά, χαρακτηριστικά του[33]. Επιπλέον, θα προφυλάξει τις μελλοντικές κυβερνήσεις από μια δημοσιονομικώς επιπόλαια συμπεριφορά των προκατόχων τους, οι οποίοι θα θυσίαζαν την δημοσιονομική σταθερότητα στο βωμό της επανεκλογής τους μέσω ανεξέλεγκτων δαπανών[34]. Είναι γνωστό ότι όσο πλησιάζουμε στον εκλογικό κύκλο, οι όποια δημοσιονομική πειθαρχία χαλαρώνει[35], ενώ δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο οι κυβερνώντες να επιδίδονται σε ασκήσεις δημιουργικής λογιστικής[36].

Ωστόσο, πιστεύουμε ότι τα πολιτικά συστήματα δεν εξορθολογίζονται, ούτε οι πολιτικοί φορείς ωριμάζουν επί την βάση συνταγματικών δεσμεύσεων, αλλά οικονομικών και πολιτικών αναγκαιοτήτων που τους θέτει η κοινωνική δυναμική. Όπως και το ίδιο το πολιτικό σύστημα παρέμεινε καθηλωμένο, για μεγάλο διάστημα μετά την μεταπολίτευση, σε μια πελατειακή και κομματοκρατούμενη λογική που δεν εξυπηρετούσε πάντα το δημόσιο συμφέρον και σε αυτή του την λειτουργία δεν εμποδίστηκε από ένα σύγχρονο Σύνταγμα, όπως είναι το Σύνταγμα του 1975, έτσι και τώρα ο οικονομικός εκσυγχρονισμός και η αλλαγή του αναπτυξιακού προτύπου της χώρας δεν μπορεί να επιβληθεί με ένα συνταγματικό κανόνα, ακριβώς διότι σε συνθήκες παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και ευμετάβλητων οικονομικών συνθηκών τα περιθώρια για την άσκηση οικονομικής πολιτικής πρέπει να είναι ευρύτατα. Είναι σαφές ότι η συνταγματική εγγύηση τήρησης των δημοσιονομικών δεικτών «…θα αφαιρέσει από τις πολιτικές δυνάμεις την ευθύνη πολύ σημαντικών δημοσιονομικών επιλογών, θα μειώσει την ευελιξία του πολιτικού συστήματος σε ένα πεδίο όπου η αβεβαιότητα και η ανασφάλεια κυριαρχούν και θα υπονομεύσει το κύρος του Συντάγματος»[37].

Οι παραπάνω επιφυλάξεις δεν συνεπάγονται την άρνηση να τηρούνται κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας -αυτονόητοι, ως ένα μέτρο, εντός ενιαίου νομίσματος- αλλά εκφράζουν την αμφιβολία αν η συνταγματοποίησή τους θα επιφέρει δημοσιονομική πειθαρχία ή θα δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι η εξισορρόπηση δημοσίων εξόδων και εσόδων είναι ένας απολύτως αναγκαίος στόχος που επηρεάζει την αναδιανομή του πλούτου, την άσκηση κοινωνικής πολιτικής και εν τέλει την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών. Το να μην τίθενται εκτός ελέγχου τα δημοσιονομικά μεγέθη ενός κράτους σημαίνει τη μέριμνα της παρούσας γενεάς να μην φορτώνει με χρέη τις επόμενες[38]. Αυτό είναι σαφές και δεν πρέπει να αμφισβητείται. Εκείνο όμως που τίθεται υπό οικονομική και νομική αμφισβήτηση είναι αν η δημοσιονομική πειθαρχία πρέπει να εφαρμόζεται απαρέγκλιτα ακόμα και με την θυσία των περιθωρίων άσκησης της όποιας εναλλακτικής πολιτικής επιλέξει η εκάστοτε δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο τρόπος εφαρμογής του δημοσιονομικού κανόνα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ίδια την διατύπωση της συνταγματικής διάταξης εφόσον ενταχθεί στο Σύνταγμα. Αν η ερμηνεία της συνταγματικής ρύθμισης είναι αυστηρή, τότε κάθε κονδύλι του προϋπολογισμού θα υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο σε σημείο που να παραλύεται κάθε ευχέρεια δημοσιονομικής επιλογής. Αντιθέτως, αν επιλεγεί μια χαλαρότερη ερμηνεία, ως προς την δεσμευτικότητα και την τήρηση των ορίων, τότε θα θιγεί η κανονιστική πυκνότητα του Συντάγματος και η ερμηνεία των δημοσιονομικού κανόνα θα οδηγήσει σε αντιμετώπιση των δημοσιονομικών δεσμεύσεων ως  γενικής κατεύθυνσης πολιτικές επιλογές οι οποίες θα έχουν την τύχη του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, το οποίο οι ίδιοι οι εμπνευστές του δεν κατόρθωσαν να τηρήσουν[39].

Επιπλέον, είναι φανερό ότι η οικονομική κρίση επηρέασε σε διαφορετικό βαθμό τα μέλη της ευρωζώνης. Οι χώρες του Νότου που κατά τους (αμφισβητούμενους) δημοσιονομικούς τους δείκτες συνέκλιναν (όπως αποδείχθηκε φαινομενικά) με τις χώρες του Βορά, τώρα αποδεικνύεται στην πράξη ότι αποκλίνουν σημαντικά. Επομένως, είναι σφόδρα αμφισβητούμενο πώς θα μπορέσει να εφαρμοστεί ένας ενιαίος κανόνας δημοσιονομικής πειθαρχίας σε χώρες με τόσο μεγάλες διαφορές στα επίπεδα παραγωγικότητας, ανταγωνισμού και αναπτυξιακών προοπτικών. Αυτό το δομικό έλλειμμα στην ίδια την αρχιτεκτονική του ενιαίου νομίσματος, ήταν εγγενές και μάλλον γνωστό στους πρωτεργάτες της ΟΝΕ. Το στοιχείο που υποτιμήθηκε ήταν η έλλειψη πρόβλεψης μηχανισμών αποτροπής κρίσεων και η χαλαρότητα που επέδειξαν τα όργανα της ΕΕ στους ελέγχους των  αποκλίσεων των χωρών από τους συμφωνημένους κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας που ήταν μάλλον αναπόφευκτες, ιδίως για τις αδύναμες οικονομίες, στο βαθμό που δεν υπήρχε κοινή δημοσιονομική πολιτική μεταξύ των κρατών μελών της ευρωζώνης. Είναι επομένως αμφιλεγόμενης δικαιοπολιτικής σκοπιμότητας επιλογή η ένταξη στο Σύνταγμα μιας ρύθμισης που είναι «καταδικασμένη» να παραβιάζεται λόγω εξωγενών οικονομικών και πολιτικών συνθηκών.

Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στην δίνη της οικονομικής κρίσης, οι μεγάλες τομές που επιχειρήθηκαν κυρίως με την πρόβλεψη ενός σταθερού μηχανισμού χρηματοδότησης, μετέβαλλαν ουσιωδώς τις νομικές και πολιτικές συνθήκες στη ζώνη του Ευρώ κατά τρόπο ώστε οι χώρες της ευρωζώνης να κινούνται σε ένα θεσμικό περιβάλλον που διαφέρει σημαντικά από αυτό των απλών μελών της ΕΕ[40]. Είναι επιπλέον σαφές ότι η παράλειψη ένταξης του δημοσιονομικού κανόνα στην εσωτερική έννομη τάξη κατά τρόπο που θα θεωρηθεί σύμφωνος με την Συνθήκη, υπό τις υπάρχουσες δυσμενείς συνθήκες για την χώρα, δυνητικά και εφόσον εφαρμοστούν τα συμφωνηθέντα, μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση πολλών χωρών να συνεχίσουν την χρηματοδότηση της χώρας μας, προκαλώντας ενδεχομένως δίκες στο εσωτερικό τους προκειμένου να αποδεσμευτούν από τις υποχρεώσεις έναντί μας. Οι εξελίξεις αυτές δεν μπορούν να αποκλειστούν και αποδεικνύουν τα στενά περιθώρια ελιγμών που έχει η χώρα μας υπό τις παρούσες συνθήκες.

2. Ο δημοσιονομικός κανόνας ως θεμέλιο περιορισμού των δικαιωμάτων

Οι συνέπειες της πρόβλεψης ενός συνταγματικού δημοσιονομικού κανόνα  θα έχει επιπτώσεις και σε ένα άλλο εξίσου κρίσιμο πεδίο όπως είναι αυτό του κράτους δικαίου. Το ζήτημα αυτό είναι ευρύτερο και αφορά στις συνολικές επιπτώσεις του μνημονίου στα θεμελιώδη δικαιώματα και ιδίως στα κοινωνικά δικαιώματα[41].

Στο συγκεκριμένο σημείο της ανάλυσης και σε εντελώς εισαγωγικό επίπεδο θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ύπαρξη ενός συνταγματικού κανόνα που προβλέπει ισοσκελισμένο προϋπολογισμό, θα λειτουργήσει ως μια γενική ρήτρα που αφενός θα θέτει όρια σε κάθε είδους παροχή του κράτους προς τους πολίτες και αφετέρου θα περικόπτει κάθε δαπάνη που αφορά σε μισθούς και συντάξεις ή άλλες παροχές κοινωνικού χαρακτήρα, όταν στην πορεία εκτέλεσης του προϋπολογισμού διαφαίνεται ανατροπή του ισοζυγίου εσόδων-εξόδων. Αυτός ο γενικός περιορισμός που ουσιαστικά θα θέτει όρια στον κρατικό δανεισμό (όταν και εφόσον αυτός μπορεί να επιτευχθεί είτε από τις αγορές, είτε από το μηχανισμό χρηματοδότησης) μπορεί δυνητικά να ανατρέψει -όπως και έχει γίνει στη χώρα μας- μεγάλο μέρος από το οικοδόμημα του κράτους πρόνοιας και να απομειώσει την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων σε επίπεδα που να θίγονται κεκτημένες παροχές[42]. Έτσι για να διατηρηθεί σταθερό το ισοζύγιο εσόδων-εξόδων του προϋπολογισμού μπορεί να ανατραπεί το ισοζύγιο προστασίας–περιορισμών των δικαιωμάτων εις βάρος της προστασίας τους. Επομένως, αυτή η συνταγματική ρήτρα περί δημοσιονομικών ορίων μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής των περιορισμών των δικαιωμάτων, περίπου ως μια ρήτρα γενικής επιφύλαξης ανάγκης που θα οδηγεί σε συνταγματικά ανεκτούς περιορισμούς των δικαιωμάτων ακόμα και σε περιπτώσεις που η θεωρία και κυρίως η νομολογία έχει αποδεχθεί ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο επίπεδο προστασίας πέραν του οποίου οποιαδήποτε παρέμβαση θα είναι αντισυνταγματική[43].

Όλοι αποδέχονται ότι η υλοποίηση του περιεχομένου των κοινωνικών δικαιωμάτων συνδέεται με τις οικονομικές δυνατότητες ενός κράτους[44] και ότι κανένα πρόγραμμα παροχών δεν μπορεί να εφαρμοστεί όταν υπάρχει έλλειψη χρημάτων. Επίσης πικρή πείρα μας έχει διδάξει ότι είναι δείγμα άφρονος πολιτικής να προσπαθεί μια κυβέρνηση να ενισχύσει τις παροχές του κοινωνικού κράτους, δανειζόμενη αενάως, και αγνοώντας την τήρηση ενός ισοσκελισμένου προϋπολογισμού. Από την άλλη, η επίκληση δημοσιονομικών δυσχερειών δεν μπορεί να οδηγήσει σε πλήρη ανατροπή του κοινωνικού κράτους. Μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις είναι σκόπιμο το κράτος να δανείζεται προσωρινά πέραν των αποδεκτών ορίων, προκειμένου να διατηρήσει συντάξεις και μισθούς σε ένα επίπεδο ελάχιστης αξιοπρεπούς διαβίωσης. Τα όρια διαβίωσης και ορισμένες ελάχιστες παροχές προς τους αναξιοπαθούντες δεν μπορούν να μπαίνουν σε ισοζύγιο με άτεκτους δημοσιονομικούς κανόνες.

Από την άλλη είναι πιθανόν, και προς τα εκεί συγκλίνει η πρόσφατη εμπειρία από την εφαρμογή του μνημονίου, οι εκάστοτε κυβερνήσεις έχοντας στο Σύνταγμα τον κανόνα του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού, να προσφεύγουν στην εύκολη και άμεση λύση του περιορισμού των κοινωνικών παροχών, χωρίς να εξετάζουν εναλλακτικές μορφές περιορισμού των λειτουργικών δαπανών του κεντρικής διοίκησης, των ΝΠΔΔ και κυρίως των επιχειρήσεων του ευρύτερου δημόσιου τομέα.

Στο σημείο αυτό καθοριστική θα αποβεί για την εφαρμογή των προγραμμάτων δημοσιονομικής σταθερότητας, ειδικά σε σχέση με την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων, η στάση των δικαστηρίων. Είναι προφανές ότι η συνταγματοποίηση του δημοσιονομικού κανόνα θα επηρεάσει καθοριστικά την ένταση του ελέγχου συνταγματικότητας των νόμων. Ανεξαρτήτως των αντιλήψεων που θα επικρατήσουν για την πυκνότητα της κανονιστικότητας των κοινωνικών δικαιωμάτων, κάθε μέτρο δημοσιονομικού περιορισμού που αφορά σε μειώσεις μισθών και συντάξεων κρίνεται με τα εργαλεία και τις τεχνικές που έχει επεξεργαστεί η νομολογία[45]. Στο παράδειγμα των μέτρων του μνημονίου, η πλειοψηφία της απόφασης ΣτΕ 668/2012 έκρινε ότι ο έλεγχος παρόμοιων μέτρων είναι πάντοτε οριακός και ασκείται με το μέτρο της αρχής της αναλογικότητας εφόσον προηγουμένως εντοπιστεί ένα συγκεκριμένο δημόσιο συμφέρον το οποίο θα πρέπει να υπηρετούν τα ειδικότερα μέτρα[46]. Με βάση τις γνωστές αυτές προδιαγραφές του δικαστικού ελέγχου, η συνταγματοποίηση του δημοσιονομικού κανόνα μοιραία θα λειτουργήσει ως ένα υπέρτερο δημόσιο συμφέρον στο οποίο θα πρέπει να υποτάσσονται όλοι οι περιορισμοί των κοινωνικών δικαιωμάτων[47]. Το πραγματικό όριο των περιορισμών θα είναι ο τουλάχιστον ισοσκελισμένος προϋπολογισμός. Αυτό σημαίνει ότι στο βαθμό που ο νομοθέτης αποδεικνύει ότι μια μείωση μισθού ή συντάξεως είναι απολύτως αναγκαία για να διατηρηθεί ισοσκελισμένος ο προϋπολογισμός, τότε παρέλκει περαιτέρω εντατικοποίηση του ελέγχου με την αρχή  της αναλογικότητας. Υπό το πρίσμα αυτό, το δημοσιονομικό πρόβλημα της χώρας θα μετατραπεί σε πρόβλημα ερμηνείας του Συντάγματος[48], καθώς τα οικονομικά επιχειρήματα αναγκαστικά θα πρέπει να «μεταφραστούν» στην νομική γλώσσα.

Στη βάση αυτή, ο δικαστικός έλεγχος θα «συμβιβαστεί» με την οποιουδήποτε μεγέθους μείωση της προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων στο όνομα του υπέρτερου δημόσιου σκοπού του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού.

Ωστόσο, κατά το Σύνταγμά μας, τα θεμελιώδη δικαιώματα βρίσκονται στην κορυφή της αξιακής πυραμίδας μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας και οι περιορισμοί που τους επιβάλλονται θα πρέπει να είναι γενικά προβλεπόμενοι από το νόμο, αναλογικοί και να μην θίγουν τον πυρήνα τους. Η ένταξη στο Σύνταγμα μιας ρήτρας με τα στοιχεία που προβλέπει η Συνθήκη, θα θίξει την αξιακή προτεραιότητα των δικαιωμάτων χάριν της εξυπηρέτησης συγκεκριμένων οικονομικών αναγκών. Η προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων θα τεθεί υπό την αίρεση της επίτευξης των οικονομικών στόχων του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού. Εδώ όμως βρίσκεται και η θεμελιώδης αντινομία.

Ένα από τα στοιχεία  που διακρίνει τις σύγχρονες δημοκρατίες από τις μοναρχίες των προσυνταγματικών κρατών είναι ότι έχουν κατορθώσει να υποτάξουν όλες τις επιμέρους λειτουργίες ενός νεωτερικού κράτους στην θέληση της λαϊκής κυριαρχίας που μέσω των αντιπροσωπευτικών θεσμών καλούνταν να υπηρετήσει το γενικό δημόσιο συμφέρον. Η οικονομία όφειλε να βρίσκεται υπό την αιγίδα των δημόσιων φορέων που με γνώμονα το γενικό συμφέρον ενέτασσαν τη δράση των ιδιωτών-οικονομικών υποκειμένων σε ένα δημόσιο σχέδιο που, αν δεν υπηρετούσε, τουλάχιστον δεν έβλαπτε την εθνική οικονομία. Η ένταξη στην ΕΕ και στην ζώνη του ευρώ ανέδειξε ευρύτερους οικονομικούς στόχους, όπως η δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς και η ενίσχυση του ανταγωνισμού, οι οποίοι θα έπρεπε να εναρμονιστούν με την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών της. Η ισορροπία μεταξύ του πρωτίστως οικονομικού πεδίου και των στόχων της ΕΕ με τους ευρύτερους κοινωνικούς στόχους που πρέπει να υπηρετεί ένα δημοκρατικό και κοινωνικό κράτος δικαίου, όπως κυρίως είναι τα κράτη-μέλη της ΕΕ, αποτελεί το διαρκές διακύβευμα στο ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο στον οποίο εντάσσεται η χώρα μας[49]. Στο πλαίσιο αυτό, οι δημόσιοι φορείς διατηρούσαν την διακριτική ευχέρεια να επιλέγουν τα μέσα άσκησης της οικονομικής πολιτικής, εναρμονισμένοι με τις οικονομικές προτεραιότητες της ΕΕ, και παράλληλα όφειλαν,  κατά το Σύνταγμα, να μεριμνούν, κατά απόλυτη προτεραιότητα, για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ισορροπία που αποδέχθηκε και η ίδια η ΕΕ με την ένταξη του Χάρτη στο σώμα των δεσμευτικών κανόνων της Ένωσης. Αυτή η απαιτητική ισορροπία, σε συνθήκες παγκοσμιοποιημένης οικονομίας σε κρίση, τείνει να καταστεί επισφαλής και να διασαλευτεί.

Συμπεράσματα

Ο δημοσιονομικός κανόνας με την αυστηρότητα της τήρησης του ισοσκελισμένου προϋπολογισμού αποτελεί θεσμική απόρροια της οικονομικής κρίσης και της ανάγκης για νομισματική σταθερότητα στην ζώνη του ευρώ αλλά συγχρόνως και επιβολή ενός συγκεκριμένου μείγματος οικονομικής πολιτικής, με περιοριστικά χαρακτηριστικά, ο οποίος αφενός θα θέτει ισχυρότατες δεσμεύσεις στην άσκηση πολιτικής για τον δημοκρατικά εκλεγμένο νομοθέτη και αφετέρου θα καθιστά συνταγματικά επιτρεπτό κάθε περιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων που περιέχουν παροχές.

Αντίθετα, αν ο κανόνας της δημοσιονομικής πειθαρχίας θεσπίζονταν με νομοθετική ρύθμιση[50], τότε οι περιορισμοί που θα απέρρεαν από την ανάγκη τήρησή του, δεν θα είχαν συνταγματικό θεμέλιο και θα σταθμίζονταν σε πιο ισορροπημένη βάση με τα δικαιώματα. Σε αυτή την περίπτωση και προκειμένου να ανταποκριθούμε στις ευρωπαϊκές μας δεσμεύσεις αλλά και να έχουμε πλήρη εικόνα των δημοσιονομικών μεγεθών, θα ήταν σκόπιμη η συνταγματική πρόβλεψη ενός ανεξάρτητου θεσμού, ενός Συμβουλίου που θα αποτελείται από ειδικούς επιστήμονες με εγγυήσεις προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας που θα είναι επιφορτισμένο με το καθήκον να αξιολογεί τους δημοσιονομικούς και μακροοικονομικούς κινδύνους και να γνωμοδοτεί ανάλογα[51]. Σε αυτή τη βάση καμιά κρατική δαπάνη δεν θα πρέπει να εγκρίνεται αν δεν συνοδεύεται από την εκτίμηση του συγκεκριμένου οργάνου για τις επιπτώσεις της στον προϋπολογισμό και στην συνολική δημοσιονομική πορεία της χώρας. Η δημοσιοποίηση των εκθέσεων του Συμβουλίου και η συνεχής επικοινωνία με τα όργανα της ΕΕ θα λειτουργήσει ως μείζων συνταγματική εγγύηση για την αποτροπή καταστροφικών αποκλίσεων από τους συμφωνημένους στόχους. Βέβαια ουδείς πρέπει να έχει την ψευδαίσθηση ότι η άψογη και κυρίως ανεξάρτητη λειτουργία ενός τέτοιου Συμβουλίου θα μπορούσε να υποκαταστήσει τις πολιτικές ευθύνες της πολιτικής ηγεσίας ή να διορθώσει τις δυσλειτουργίες της δημόσιας διοίκησης. Ωστόσο θα ήταν ένα μέτρο προς την σωστή κατεύθυνση και προσαρμοσμένο στις ευρωπαϊκές συνθήκες.

Αντίθετα η μέγιστη δυνατή δεσμευτικότητα που συνεπάγεται η συνταγματοποίηση του δημοσιονομικού κανόνα στο βαθμό που δεν εξασφαλίζει την αναγκαία ευελιξία και προσαρμοστικότητα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, θα οδηγήσει σε παραβιάσεις του και άρα σε μείωση του κύρους του Συντάγματος. Στην βάση αυτή είναι θεμιτό για την Ευρωζώνη να προτρέπει και ως ένα βαθμό να επιβάλλει στα κράτη-μέλη να αυτοπεριορίζονται δημοσιονομικά και να θέτουν στον εαυτό τους κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας, τους οποίους όμως να μπορούν να μεταβάλλουν οριακά όταν οι συνθήκες απαιτούν αλλαγή του μίγματος της οικονομικής πολιτικής.