Η απόφαση ΣτΕ 350/2011 (Τμ. Δ΄) παραπέμπει στην Ολομέλεια το ζήτημα της συνταγματικότητας των διατάξεων του ν. 3838/2010 για την απόδοση ελληνικής ιθαγένειας σε τέκνα αλλοδαπών και για τη συμμετοχή αλλοδαπών τρίτων χωρών στις εκλογές της τοπικής αυτοδιοίκησης. Το Τμήμα οδηγήθηκε, κατά πλειοψηφία, στην άποψη ότι οι σχετικές νομοθετικές διατάξεις αντίκεινται στο Σύνταγμα.
Κατά τη μεταπολίτευση τα πολιτικά κόμματα άλωσαν τον δημόσιο χώρο και εξάπλωσαν ιμπεριαλιστικά τις δραστηριότητές τους σε τομείς και πεδία που δεν τους ανήκουν. Λειτούργησαν ως διαμεσολαβητές για την κατάληψη θέσεων ή την προαγωγή υπαλλήλων της δημόσιας διοίκησης, παρεμποδίζοντας την αξιοκρατική της στελέχωση. Επνιξαν τον συνδικαλισμό και έντυσαν το φοιτητικό κίνημα με κομματικό μανδύα, εξαγοράζοντας συνειδήσεις των ενδιαφερομένων διά της εξυπηρέτησης μικροσυμφερόντων τους.
Στη μελέτη αυτή, που αποτελεί προδημοσίευση από τον δεύτερο τόμο του Συνταγματικού Δικαίου (εκδόσεις Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη), ο καθηγητής Αντώνης Μανιτάκης αναλύει την ιστορική σημασία, καθώς και τη σύγχρονη, επίκαιρη, αξία της αρχής της διάκρισης των εξουσιών ως οργανωτικής βάσης του κράτους –και όχι του πολιτεύματος– διακρίνοντάς την από την κανονιστική πρόσληψη της αρχής, ως θεμελιώδους συνταγματικής αρχής της έννομης τάξης
Το τέλος του δικομματισμού και των αυτοδύναμων μονοκομματικών κυβερνήσεων έχει αναγγελθεί πολλές φορές, αυτή τη φορά όμως, δηλαδή στις επόμενες βουλευτικές εκλογές, όποτε κι αν γίνουν αυτές, φαίνεται ότι η πρόβλεψη θα επαληθευθεί.
Το σχέδιο είναι αδύνατο, λόγω της αποτυχίας των στόχων του Μνημονίου και λόγω της “τιμωρίας” που επιφυλάσσει στη συνέχεια ο Μηχανισμός. Το αδιέξοδο είναι προφανές. Ούτε η Ελλάδα θα “χρεωκοπήσει” ούτε θα σωθεί από τον “ζουρλομανδύα” του μηχανισμού.
Συνεπώς, η στάθμιση μεταξύ της παρέμβασης στην ιδιωτική αυτονομία διά της «εικαζόμενης συναίνεσης» και της διασφάλισης της ζωής και της υγείας δεν μπορεί να ευνοεί έναν στείρο ατομικισμό που επιμένει και μετά θάνατον.
Η απουσία μίας ευρωπαϊκής συνταγματικής πολιτικής εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έδωσε την ευκαιρία στο ΔΝΤ αλλά και στις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές να αναλάβουν το ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στα κράτη μέλη της, αναδεικνύοντας περίτρανα όχι μόνο την κρίση του κράτους δικαίου σε εθνικό αλλά και σε ενωσιακό επίπεδο .
Τα ζητήματα που προκύπτουν από «Σύμβαση Δανειακής Διευκόλυνσης» σχετικά με τη δεσμευτικότητά της ή όχι έχουν πυροδοτήσει έναν ζωηρό διάλογο• δεσμεύει την χώρα μας διεθνώς; Και αν ναι, ως προς την εσωτερική έννομη τάξη, ισχύει από την υπογραφή της, όπως προβλέπει ο ν. 3847/2010, ή πρέπει να κυρωθεί με τυπικό νόμο σύμφωνα με το άρθρο 36 Σ.;
Ο καθηγητής Πέτρος Παραράς επισημαίνει ότι τα δικαιώματα του ανθρώπου, όπως τα αντιλαμβάνεται η δυτική σκέψη, διακρίνονται για τον οικουμενικό τους χαρακτήρα, εφόσον ‘απευθύνονται’ σε όλους τους ανθρώπους, χωρίς διακρίσεις. Ωστόσο, τελικά, τα δικαιώματα του ανθρώπου δεν μπορούν να ισχύσουν για όλους, δηλαδή παγκοσμίως, διότι, πρώτον, επιβάλλουν να σεβόμαστε την ‘διαφορετικότητα’ του άλλου και, δεύτερον, απηχούν δυτική πολιτική φιλοσοφία και δυτικό (προεχόντως ευρωπαϊκό) πνευματικό πολιτισμό. Αφού εξετάσει ως παράδειγμα τον ‘Νόμο του Ισλάμ’, ο καθηγητής Παραράς καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, ο ‘οικουμενισμός’ (universalisme) των δικαιωμάτων του ανθρώπου μετατρέπεται, τελικά, σε ‘σχετικισμό’ (relativisme).
Η Νέδα Κανελλοπούλου πραγματεύεται το ερώτημα αν και πώς το Σύνταγμα μπορεί να αναπτύξει την εγγυητική του λειτουργία στις νέες εξουσιαστικές δομές που γεννά η ψηφιακότητα της πληροφορίας και η παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Τρία πεδία εμφανίζονται κρίσιμα. Το ένα πεδίο είναι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και η ανάδειξη ενός Ευρωπαϊκού Συντάγματος ως πολυκεντρικό και δυναμικό σύστημα. Το άλλο πεδίο είναι οι νέοι τρόποι διοίκησης που συνδέονται με την εισδοχή των αρχών του public management και του new public management. Το τρίτο πεδίο είναι η πολυδιάσπαση της πολιτικής εξουσίας και, παράλληλα της πολιτικής κοινωνίας, με συνέπεια τη διάσπαση του γενικού ή γενικεύσιμου συμφέροντος σε μια πληθώρα κοινωνικών ή ιδιωτικών συμφερόντων.
Η τήρηση της νομιμότητας δεν μπορεί να παρακάμπτεται από την εκτελεστική εξουσία με το πρόσχημα των δυσχερών δημοσιονομικών δεδομένων. Η πραγματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων δυστυχώς επηρεάζεται από άσχημες οικονομικές συγκυρίες και κρατικά δημοσιονομικά προβλήματα. Η αναπότρεπτη μετατόπιση της φυσιογνωμίας και της σημασίας του «οικονομικού Συντάγματος» πρέπει να διαμορφώνεται με τέτοιο τρόπο που να τηρεί τις προδιαγραφές των θεμελιωδών αρχών του πολιτεύματος. Η νομικοποίηση του «χρεοφρένου» δεν είναι ασυζητητί απορριπτέα αλλά ενδελεχώς εξεταστέα προοπτική. Υπό την αίρεση όμως του μη περιορισμού του δημοκρατικού, του κοινωνικού και του δικαιοκρατικού status quo ενός δεδομένου κράτους. Καταρχάς απορριπτέα είναι αντίθετα για οικονομικούς και νομικούς λόγους η συνταγματοποίηση του «χρεοφρένου» στην Ελλάδα. Παράλληλα στην «πολιτειολογική» επιχειρηματολογία η συνταγματική πρόβλεψη «χρεοφρένου» μπορεί να μην είναι σύμφωνη με συγκεκριμένους μη αναθεωρήσιμους συνταγματικούς κανόνες αυστηρών κρατικών Συνταγμάτων.
Στο κείμενο αυτό επιχειρείται συνοπτική παρουσίαση των βασικών δομών του διοικητικού συστήματος της χώρας, επισημαίνονται αγκυλώσεις και δυσλειτουργίες που συνοδεύουν τη λειτουργία των υφιστάμενων θεσμών κατά την περίοδο εφαρμογής του ισχύοντος Συντάγματος και διατυπώνονται σκέψεις για την μεταρρύθμιση του συστήματος στην προοπτική της συνταγματικής αναθεώρησης. Η μεταρρύθμιση πρέπει να είναι ευρεία ώστε να καταλαμβάνει όχι μόνον την οργάνωση του εν στενή εννοία κράτους αλλά και των οργανισμών της καθ’ ύλην και κατά τόπο αυτοδιοίκησης με την υιοθέτηση μιας νέας αντίληψης για τις σχέσεις μεταξύ κράτους και αυτοδιοικούμενων οργανισμών και την κατανομή των υποθέσεων που αναλαμβάνουν. Στο πλαίσιο αυτό είναι επιβεβλημένη η αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος προς την κατεύθυνση της καθιέρωσης της αυτονομίας του δημόσιου πανεπιστημίου ως προς ορισμένο τουλάχιστον κύκλο υποθέσεων που συνάπτονται με την κύρια αποστολή του. Η επιτυχία του μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος στο σύνολο των διοικητικών δομών της χώρας συναρτάται και από τις μεταβολές που θα επιχειρήσει ο αναθεωρητικός νομοθέτης στο χώρο της δημόσιας διοίκησης και ιδίως στη στελέχωσή της με σκοπό μια πιο αποτελεσματική και ορθολογική οργάνωση των υπηρεσιών της.
* Εισήγηση στην ετήσια συνάντηση του Σεμιναρίου Συνταγματικών Θεσμών που πραγματοποιήθηκε την 24η Φεβρουαρίου 2011.
Οι πολιτικές του μνημονίου δεν αποτελούν μονόδρομο. Φυσικά, δεν είναι στο επίπεδο του δικαίου όπου θα αναζητηθεί η διέξοδος από τα αδιέξοδα στα οποία έχει συρθεί η χώρα. Όσοι όμως θεραπεύουμε, από οποιαδήποτε θέση, τη νομική επιστήμη, έχουμε υποχρέωση να δώσουμε την δική μας μάχη. Και όχι μόνον για λόγους συνταγματικού πατριωτισμού…
Με άλλα λόγια, το ζητούμενο δεν είναι να αποτραπεί η επέλευση του καινούριου, κάτι το οποίο συμβαίνει πάντα με τρόπο βίαιο, αλλά πώς αυτό θα συμβιβαστεί με το παλαιό• πώς δηλαδή οι διαχρονικές και θεμελιώδεις αξίες που προστατεύει το Σύνταγμα θα μπορέσουν να προσαρμοστούν στις νέες καταστάσεις και στα δεδομένα της κρίσης που δείχνει ότι θα μας απασχολήσει για καιρό.