Ι. Η φύση της συνταγματικής δέσμευσης

Α. Το ζήτημα της προαγωγής στις κορυφαίες θέσεις της Δικαιοσύνης μετά τη διάλυση της Βουλής και πριν τη διενέργεια γενικών βουλευτικών εκλογών τράβηξε την προσοχή της ακαδημαϊκής μας κοινότητας. O προβληματισμός ανάγεται στη βασική αρχή ότι στο κοινοβουλευτικό μας πολίτευμα, η Κυβέρνηση οφείλει να έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής και υπόκειται στον έλεγχό της. Μετά τη διάλυση της Βουλής, αυτή η λειτουργία ατονεί. Η Κυβέρνηση έχει βέβαια λάβει την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής που διαλύθηκε (και επομένως διακρίνεται από το λεγόμενο «άχρουν Υπουργείο» παλαιότερων εποχών) πλην όμως δεν υπόκειται σε κοινοβουλευτικό έλεγχο, ενώ έχει κληθεί ο λαός να εκλέξει τα μέλη της νέας Βουλής. Από αυτά προκύπτει μία κατευθυντήρια δέσμευση της Κυβερνήσεως ως προς την άσκηση των αρμοδιοτήτων της σε προεκλογική περίοδο. Η δέσμευση αφορά σε πολιτικώς ευαίσθητα θέματα, ιδίως αναγόμενα στην κυβερνητική λειτουργία, τα οποία δεν μπορούν να νοηθούν είτε ως τρέχοντα, είτε ως μη επιδεχόμενα αναβολή.

Ωστόσο, είναι αναμφίβολο ότι το περιεχόμενο τέτοιας δέσμευσης δεν μπορεί ευχερώς να προσδιορισθεί – ενόψει μάλιστα εντάσεων με τη συνέχεια του κράτους και την αρχή της νομιμότητας[1]. Περαιτέρω, η αναγωγή της δέσμευσης σε συνταγματικό κανόνα παράβαση του οποίου είναι άνευ ετέρου δικαστικώς διαγνώσιμη, θα οδηγούσε σε ανασφάλεια δικαίου. Μάλιστα, τα κριτήρια για τη συγκεκριμενοποίηση της δέσμευσης εμπλέκουν αξιολογήσεις (π.χ. πολιτειακής σταθερότητας, αποτροπής εμφιλοχώρησης αθέμιτου κινήτρου) που, εάν δεν έχουν ήδη ενσωματωθεί σε σαφή κατάλογο υποθέσεων, είναι αμφίβολο αν προσιδιάζουν στο δικαστικό λόγο.

Για τους λόγους αυτούς, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο προσδιορισμός των επιμέρους δεσμεύσεων ανήκει κατά πρώτον στον νόμο. Για παράδειγμα, με το άρθρο 28 ν. 2190/1994 εισήχθη απαγόρευση σε προεκλογικές προσλήψεις και μεταβολές στην υπηρεσιακή κατάσταση υπαλλήλων. Εάν ο νόμος δεν έχει ειδική ρύθμιση εξαντλητικού χαρακτήρα, αποκλείοντας ή επιτάσσοντας την άσκηση αρμοδιότητας σε προεκλογική περίοδο, η εξειδίκευση και συμμόρφωση με την εν λόγω συνταγματική δέσμευση βαρύνει τα αποφασίζοντα όργανα. Αυτό κατά μείζονα λόγο συντρέχει εάν πρόκειται για άσκηση κυβερνητικής λειτουργίας, η οποία ρυθμίζεται ευθέως στο σύνταγμα (όπως εν προκειμένω, 90 παρ. 5 Σ). Όσα ακολουθούν εστιάζουν σε τέτοιες περιπτώσεις.

Β. Η κατανομή αρμοδιότητας μεταξύ νομοθέτη και εκτελεστικής εξουσίας στην εξειδίκευση και υλοποίηση της εν λόγω συνταγματικής δέσμευσης μπορεί να συναντήσει ερμηνευτικές δυσχέρειες. Κριτήριο ερμηνείας πρέπει να είναι να μπορεί η συνταγματική επιταγή να έχει ωφέλιμο αποτέλεσμα. Να διασφαλίζεται ότι, είτε στο επίπεδο της νομοθετικής ρύθμισης, είτε στο επίπεδο άσκησης της κυβερνητικής λειτουργίας, ενδεχομένως και στα δύο (στο πλαίσιο της ιεραρχίας και του ρυθμιστικού πεδίου έκαστου κανόνα), λαμβάνουν χώρα οι προσήκουσες αξιολογήσεις.

Έτσι, το γεγονός ότι νομοθετική διάταξη παρέχει ερμηνευτικά επιχειρήματα πως είναι νοητή η άσκηση αρμοδιότητας σε προεκλογική περίοδο, ουδόλως αποκλείει την ενεργοποίηση της συνταγματικής δέσμευσης από τα αποφασίζοντα όργανα. Το ζήτημα τέθηκε με αφορμή το άρθρο 1 ν. 3841/2010 που ρυθμίζει την εμπλοκή της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής στην προαγωγή στις θέσεις του άρθρου 90 παρ. 5 Σ[2]. Η εν λόγω διάταξη προβλέπει μεταξύ άλλων ότι η γνώμη της Διάσκεψης «μπορεί να παραλειφθεί» εάν το κοινοβουλευτικό όργανο δεν μπορεί να συγκληθεί «λόγω διάλυσης της Βουλής ή για οποιονδήποτε άλλο νόμιμο λόγο». Το πλέον πιθανό είναι ότι με αυτήν τη διάταξη, για την οποία η αιτιολογική έκθεση σιωπά, επιδιωκόταν να διασφαλισθεί ότι η παρεμβολή της Διάσκεψης δεν θα αποτελούσε πρόσκομμα στην άσκηση της συνταγματικής αρμοδιότητας του Υπουργικού Συμβουλίου. Από την άλλη πλευρά, από το περιεχόμενο της διάταξης υπονοείται η δυνατότητα προόδου της διαδικασίας σε προεκλογική περίοδο.

Νομίζουμε ότι το κριτήριο ερμηνείας που προτείνουμε οδηγεί στο ακόλουθο πόρισμα: μόνη η ρύθμιση ότι η παρεμβολή της Διάσκεψης των Προέδρων δεν αποτελεί πρόσκομμα στην πρόοδο της διαδικασίας σε προεκλογική περίοδο δεν συνιστά ειδική νομοθετική ρύθμιση των συνταγματικών δεσμεύσεων Κυβερνήσεως και Προέδρου σχετικά με τις κρίσιμες προαγωγές σε προεκλογική περίοδο. Σε κάθε περίπτωση, δεν συνιστά εξαντλητική ρύθμιση, ώστε να μην καταλείπεται πεδίο αυτοτελούς κρίσης από τα αποφασίζοντα όργανα, τα οποία εξάλλου έλκουν την οικεία αρμοδιότητα ευθέως εκ του συντάγματος.

Αυτή η ερμηνευτική εκδοχή αποδίδει την θεσμική οικονομία της συνταγματικής επιταγής. Παράλληλα σέβεται τη σπουδαιότητα του ζητήματος: πρόκειται για μία ευαίσθητη κυβερνητική αρμοδιότητα, με την οποία διασταυρώνεται η εκτελεστική με τη δικαστική εξουσία. Η αρμονική ένταξη αυτής της διασταύρωσης στο πολίτευμά μας στηρίζεται σε λεπτή ισορροπία. Υπό τις εμπλεκόμενες συνταγματικές αρχές, προσήκει δέσμευση ως προς την άσκηση τέτοιας αρμοδιότητας σε προεκλογική περίοδο; Η ανωτέρω διάταξη δεν παρέχει ειδική και εξαντλητική ρύθμιση ενός τέτοιου ζητήματος. Η ευθύνη των κρίσιμων αξιολογήσεων βαρύνει επομένως τα αποφασίζοντα όργανα, τα οποία ενδεχομένως μπορούν να διαμορφώσουν και ειδικότερα κριτήρια για την εκδήλωση της προσήκουσας θεσμικής πρόνοιας.

ΙΙ. Η φύση της υπουργικής προσυπογραφής και ο ρόλος του Προέδρου

Πώς ενεργούν οι ανωτέρω προβληματισμοί στην περίπτωση που η κρίσιμη αρμοδιότητα ασκείται με προεδρικό διάταγμα. Το παράδειγμα εργασίας που μας δίδει το πρόσφατο ιστορικό έχει ως εξής: Προηγείται πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου λίγες ημέρες πριν τη διάλυση της Βουλής και ακολουθεί η κένωση των θέσεων λίγες ημέρες πριν τις εκλογές, η διενέργεια των εκλογών, και η επιστροφή των οικείων σχεδίων προεδρικού διατάγματος στη νέα Κυβέρνηση. Αξιοποιούμε το ιστορικό ως παράδειγμα εργασίας για επιστημονικό διάλογο, δίχως πρόθεση να διατυπώσουμε κρίση επί του συγκεκριμένου πραγματικού.

Τρία είναι τα κρίσιμα ερωτήματα: ποιός είναι ο ρόλος του Προέδρου της Δημοκρατίας, ποιός είναι ο κρίσιμος χρόνος για την σύμπραξη της Κυβερνήσεως και ποιά η δέσμευση της νέας Κυβερνήσεως από την «πρόταση» της προηγούμενης.

Κρίσιμη παράμετρος στην οικεία προβληματική είναι η νομική φύση της συμπράξεως Προέδρου και Κυβερνήσεως κατά την έκδοση του οικείου προεδρικού διατάγματος. Η μεταξύ τους σχέση διέπεται ευθέως από κανόνες του συνταγματικού δικαίου και δη από τις διατάξεις του άρθρου 35 περί υπουργικής προσυπογραφής. Ειδικότερα, πρέπει να τονισθεί ότι δεν πρόκειται περί προτάσεως ενός οργάνου (του Υπουργικού Συμβουλίου) σε άλλο όργανο (τον Πρόεδρο) που δήθεν διαθέτει αποφασιστική αρμοδιότητα. Η αποφασιστική αρμοδιότητα ανήκει σε σύνθετο όργανο, που εκδηλώνει τη βούλησή του εφόσον σχηματισθεί κατά τον χρόνο εκδόσεως κοινή βούληση του Προέδρου και του Υπουργικού Συμβουλίου. Το Υπουργικό Συμβούλιο μετέχει στο σχηματισμό της οικείας βούλησης με τη λεγόμενη προσυπογραφή: δηλαδή, με πρωτοβουλία του συντάσσει τη σχετική πράξη καθορίζοντας το περιεχόμενό της και βεβαιώνει τούτο με παρά πόδας υπογραφή[3]. Επομένως, η «πρόταση» του Υπουργικού Συμβουλίου δεν είναι παρά το ένα σκέλος της λεγόμενης υπουργικής προσυπογραφής. Αντίστοιχα, πριν υπογράψει ο Πρόεδρος δεν υπάρχει πράξη, αλλά απλό σχέδιο.

Περαιτέρω, ενώ η Κυβέρνηση μετέχει στο σχηματισμό της κοινής βούλησης έχουσα την πρωτοβουλία και καθορίζοντας το περιεχόμενο της πράξης μετά από εξέταση τόσο της σκοπιμότητας, όσο και της νομιμότητάς της, ο Πρόεδρος μετέχει ως ρυθμιστής του πολιτεύματος[4]. Για αυτό το λόγο, ο Πρόεδρος μπορεί να αρνηθεί την έκδοση του διατάγματος μόνο σε περίπτωση εμφανούς νομικού (εν προκειμένω συνταγματικού) ελαττώματος.

Από τη γενική άρνηση εκδόσεως, διακρίνεται η αποχή από την έκδοση διατάγματος για ορισμένο χρόνο, η οποία επίσης ανάγεται σε συνταγματικής τάξεως αποχρώντα λόγο. Τέτοιος λόγος είναι η συμμόρφωση με τις συνταγματικές δεσμεύσεις της πολιτικά ευαίσθητης άσκησης της κυβερνητικής (ιδίως) λειτουργίας κατά την προεκλογική περίοδο. Η συγκεκριμενοποίηση της οικείας συνταγματικής επιταγής και η κρίση περί συνδρομής αποχρώντα λόγου εμπίπτουν στον ρυθμιστικό ρόλο του Προέδρου, αφορούν μάλιστα στην ομαλή λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος. Πρέπει δε να τονισθεί ότι, κατά την προεκλογική περίοδο, επειδή κατά τα ανωτέρω ατονεί η πλήρης εφαρμογή της αρχής της κοινοβουλευτικής εμπιστοσύνης, ο οικείος ρυθμιστικός ρόλος του Προέδρου ενέχει μείζονα σπουδαιότητα.

ΙΙΙ. Επιμέρους πορίσματα

Αυτές οι παρατηρήσεις είναι επαρκείς για να φωτίσουν την απάντηση στα ερωτήματά μας.

Α. Πράγματι, σε περίπτωση που η κρίσιμη αρμοδιότητα ασκείται με προεδρικό διάταγμα, η κρίση του Προέδρου ότι κωλύεται η έκδοση του προτεινόμενου διατάγματος στο συγκεκριμένο χρόνο εντάσσεται στον κατά το σύνταγμα ρυθμιστικό του ρόλο. Ο Πρόεδρος έχει κατά το σύνταγμα την εξουσία να κρίνει αν, υπό το φως της κατευθυντήριας συνταγματικής δεσμεύσεως και του καθήκοντος αποτροπής πολιτειακών εντάσεων, πρέπει να απέχει από την έκδοση του διατάγματος έως τον ορκωμοσία της νέας Κυβερνήσεως (και ενδεχομένως έως την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης).

Η σχετική κρίση του Προέδρου, αναγόμενη ευθέως στη διαχείριση πολιτειακών ζητημάτων, είναι καταρχήν δικαστικώς ανέλεγκτη[5]. Το γεγονός ότι με αυτήν συγκεκριμενοποιείται και υλοποιείται κατευθυντήρια συνταγματική δέσμευση δεν αλλοιώνει αυτό το πόρισμα (βλ. παρ. υπό Ι)[6].

Β. Δεύτερον, κρίσιμος χρόνος για το σχηματισμό βούλησης εκ μέρους της Κυβερνήσεως, και γενικότερα για τη σύμπραξη Προέδρου και Κυβερνήσεως, είναι ο χρόνος έκδοσης και δημοσίευσης του διατάγματος. Για αυτόν το λόγο, γίνεται παγίως δεκτό ότι Υπουργός ο οποίος προτείνει διάταγμα και διά της προσυπογραφής αναλαμβάνει την ευθύνη εκδόσεώς του πρέπει να διατηρεί την ιδιότητα του Υπουργού και κατά το χρόνο της δημοσιεύσεως (ΣτΕ 2133/2016).

Έτσι, σε σχετικό σχόλιο σημειώσαμε ότι είναι αδιάφορο εάν η πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου υποβληθεί πριν τη διάλυση της Βουλής εφόσον η κένωση των προς κάλυψη θέσεων θα γινόταν μετά τη διάλυση, διότι «Πρόεδρος της Δημοκρατίας και Υπουργικό Συμβούλιο δρουν ως σύνθετο όργανο και επομένως πρέπει να σχηματίσουν σχετική βούληση κατά το χρόνο έκδοσης του διατάγματος»[7]. Κατά τον κρίσιμο εκείνο χρόνο, μετά δηλαδή την κένωση των θέσεων, αντιλαμβανόμαστε ότι ο Πρόεδρος κατ’ ενάσκηση του ρυθμιστικού του ρόλου απέσχε από την έκδοση του διατάγματος. Αντίστοιχα, μετά την κυβερνητική αλλαγή, προσήκουσα ενέργεια είναι η επιστροφή του σχεδίου διατάγματος στη νέα Κυβέρνηση για εκ νέου υποβολή προτάσεως.

Γ. Τρίτον, εφόσον κρίσιμος είναι ο χρόνος έκδοσης και δημοσίευσης και με δεδομένο ότι με την προσυπογραφή η Κυβέρνηση αναλαμβάνει τη συνταγματική ευθύνη εκδόσεως, μετά την κυβερνητική αλλαγή δεν μπορεί να υποχρεωθεί το επόμενο Υπουργικό Συμβούλιο να εισηγηθεί την έκδοση της πράξης με το περιεχόμενο που είχε προτείνει η προηγούμενη Κυβέρνηση. Βεβαίως τίποτε δεν εμποδίζει τη νέα Κυβέρνηση να υιοθετήσει την αρχική πρόταση. Είναι ωστόσο αυτονόητο, ότι δεν υποχρεούται προς τούτο. Εάν το πράξει, θα πρόκειται για ιδία ενέργεια, με την οποία και αναλαμβάνει την κατά το σύνταγμα ευθύνη (βλ. ΣτΕ 4252/1980).

[1] Γεννάται ιδίως το ερώτημα εάν με επίκληση τέτοιας δέσμευσης η Κυβέρνηση αποκτά την ευχέρεια διαφυγής από υποχρεώσεις που τάσσει ο νόμος. Αυτός ο προβληματισμός ανακύπτει ιδίως σε περίπτωση που υπάρχει δέσμια υποχρέωση προς έκδοση πράξης σε χρόνο πριν την ανάδειξη της νέας Κυβέρνησης.

[2] Βλ. Ακρίτα Καϊδατζή, Σύνταγμα, Νόμος και Επιλογές στη Δικαιοσύνη, Εφημερίδα των Συντακτών, 3 Ιουνίου 2019.

[3] Βλ. Αριστόβουλο Μάνεση, Αι εγγυήσεις τηρήσεως του Συντάγματος ΙΙ, 1965 («Η υπουργική προσυπογραφή έχει πάντοτε την έννοιαν εισηγήσεως-προτάσεως και προηγείται της βασιλικής προσυπογραφής», σελ. 488, και «Διά της υπουργικής προσυπογραφής … εκδηλούται η βούλησις εκείνου εκ των συμπραττόντων κρατικών οργάνων, το οποίον έχει την πρωτοβουλίαν και καθορίζει το περιεχόμενον των κρατικών πράξεων, αι οποίαι ενεργούνται από κοινού» (σελ. 513)). Βλ. και Αντώνη Παντελή, Εγχειρίδιο Συνταγματικού Δικαίου (4η εκδ., 2018) σελ. 371 («οι εκφράσεις «διάταγμα με προσυπογραφή του τάδε υπουργού» και διάταγμα «με πρόταση του τάδε υπουργού» είναι ταυτόσημες»).

[4] Ο Πρόεδρος ενεργεί ως ρυθμιστής του πολιτεύματος όχι μόνο όταν προβαίνει σε ρυθμιστικές ενέργειες stricto sensu (διορισμός Υπουργών, διάλυση της Βουλής, κ.λπ.) αλλά και όταν μετέχει στην άσκηση της νομοθετικής ή (όπως εδώ) της εκτελεστικής εξουσίας. Πβλ. συναφώς τη συζήτηση μεταξύ του Ακρίτα Καϊδατζή (ο οποίος υιοθετεί αντίθετη άποψη) και του Σπύρου Βλαχόπουλου (ο οποίος επικαλείται τον ρυθμιστικό ρόλο του Προέδρου στο πλαίσιο συνθήκης του πολιτεύματος) στην Καθημερινή, 11 Ιουνίου 2019.

[5] Ιδιαίτερο είναι το ζήτημα αν από την μη έκδοση της πράξης σε συγκεκριμένο χρόνο επέρχεται παράβαση έτερου, ανεξάρτητου από τις δεσμεύσεις της προεκλογικής περιόδου, κανόνα δικαίου  (π.χ. εάν η νομοθεσία που διέπει την έκδοση της πράξης καθιδρύει δέσμια υποχρέωση προς έκδοση πράξης σε χρόνο πριν την ανάδειξη της νέας Κυβέρνησης).

[6] Το πόρισμά μας είναι ανεξάρτητο από το ζήτημα του επιτρεπτού εύρους του ελέγχου συνταγματικότητας κατά το άρθρο 90 παρ. 6 Σ (βλ. ΟλΣτΕ 435/2019).

[7] Η δύναμη της συναίνεσης, ΤΑ ΝΕΑ, 30 Μαΐου 2019.

Στις 16 Ιουλίου απεβίωσε σε ηλικία 99 ετών ο Τζον Πολ Στίβενς. Ήταν ένας από τους διαπρεπέστερους δικαστές του αμερικανικού Ανωτάτου Δικαστηρίου, ο οποίος ξεχώρισε για τις προοδευτικές, φιλελεύθερες απόψεις του.

Tο 1970 ο πρόεδρος Νίξον διόρισε στο ομοσπονδιακό εφετείο του Σικάγο τον Τζον Πολ Στίβενς, έναν μετριοπαθή Ρεπουμπλικανό νομικό. Πέντε χρόνια αργότερα, ο πρόεδρος Φορντ, διάδοχος του Νίξον, διόρισε τον Στίβενς στο Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Στίβενς κάλυψε τη θέση που είχε μείνει κενή μετά την αποχώρηση ενός άλλου θρυλικού Αμερικανού δικαστή, του Ουίλιαμ Ντάγκλας. Το 2010, σε ηλικία 90 ετών, ύστερα από θητεία τριάντα πέντε ετών, ο Στίβενς ζήτησε να συνταξιοδοτηθεί. Στη θέση του, ο πρόεδρος Ομπάμα διόρισε την Έλενα Κέιγκαν, κοσμήτορα και καθηγήτρια του Συνταγματικού Δικαίου στο Χάρβαρντ.

Η θητεία ενός ανώτατου δικαστή προσφέρεται πάντα για να επαναξιολογήσουμε ορισμένα βασικά θεσμικά ζητήματα.

Οι απόψεις του Στίβενς αναδεικνύουν μιαν αντίληψη της πολιτείας, η οποία φανερώνει προσήλωση στους οργανωμένους δημοκρατικούς θεσμούς παρά σε δημοφιλείς, αν όχι λαϊκίστικες, θέσεις. Θα επιμείνω σε τέσσερα ιδίως σημεία.

Πρώτα πρώτα, στη λογική της παράδοσης του New Deal, o Στίβενς υποστήριξε σταθερά το ομοσπονδιακό κράτος σε μια περίοδο που το Δικαστήριο είχε την τάση να υπονομεύει τις αρμοδιότητες της Ομοσπονδίας. Αντίθετα προς την άποψη που επικράτησε στο Δικαστήριο τη δεκαετία του 1990, ο Στίβενς υποστήριξε ότι ανήκει στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση η αρμοδιότητα τόσο να περιορίζει την οπλοκατοχή γύρω από τα σχολεία όσο και να θεσπίζει νομοθεσία για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών. Ας μην ξεχνάμε ότι, ιστορικά, η ενίσχυση των εξουσιών της Ομοσπονδίας είχε συμπέσει με την προεδρία του Φραγκλίνου Ρούζβελτ και την παρέμβαση του κράτους στην οικονομία. Επίσης, οι εξουσίες της Ομοσπονδίας είχαν ενισχυθεί την περίοδο του Civil Rights Movement, δηλαδή στη δεκαετία του 1960. Για παράδειγμα, ήταν ομοσπονδιακός ο νόμος που απαγόρευσε τις διακρίσεις εις βάρος Αφροαμερικανών και ιδίως τον αποκλεισμό τους από τα εστιατόρια και τις άλλες δημόσιες υποδομές.

Δεύτερον, το 2010, ο Στίβενς, μειοψηφώντας και πάλι, τάχθηκε υπέρ των περιορισμών στην εκλογική χρηματοδότηση των υποψηφίων από ιδιωτικές εταιρείες, για να αποφευχθεί η ηγεμονία πολιτικών απόψεων που θα υποστηρίζονται από τους οικονομικά ισχυρούς. Την άποψη Στίβενς στήριξε ένθερμα και ο Ρόναλντ Ντουόρκιν.

Τρίτον, μνημειώδης υπήρξε η γνώμη που διατύπωσε ο Στίβενς, εκπροσωπώντας την πλειοψηφία του Δικαστηρίου αυτή τη φορά, στην υπόθεση Rasul vs Bush το 2004. Η υπόθεση αφορούσε τους αλλοδαπούς κρατουμένους στο Γκουαντάναμο. Κατά το Δικαστήριο, το habeas corpus, οι στοιχειώδεις δηλαδή προσωπικές ελευθερίες, εφαρμόζονται και εκτός της αμερικανικής επικράτειας, εφόσον οι ΗΠΑ ασκούν εκεί τον πλήρη έλεγχο. Με το σκεπτικό αυτό, ο Στίβενς άνοιγε προοδευτικούς δρόμους σε ζητήματα διεθνούς δικαιοσύνης, για τα οποία η Αμερική, σε αντίθεση με την Ευρώπη, παραμένει, ιδίως υπό την προεδρία Τραμπ, πολύ πίσω.

Τέταρτον, ο Στίβενς υποστήριζε σθεναρά ότι η δεύτερη τροπολογία του αμερικανικού συντάγματος, που κατοχυρώνει το περίφημο «right of the people to bear arms», αναφέρεται μόνον στο δικαίωμα ενός καλά οργανωμένου στρατού να φέρει όπλα, και όχι σε ένα ατομικό δικαίωμα στην οπλοκατοχή για την αυτοάμυνα και την προστασία της ιδιοκτησίας. Μάλιστα, έναν χρόνο πριν πεθάνει, το 2018, υποστήριξε ότι η δεύτερη τροπολογία έπρεπε να καταργηθεί.

Ένα προς ένα τα παραπάνω σημεία επιβεβαιώνουν το εξής: σε μια σειρά από θέματα, ο δικαστής Στίβενς διάλεξε τον δύσκολο δρόμο που υπαγόρευε η ορθολογική οργάνωση ενός δημοκρατικού κράτους με άξονα το συνολικό καλό, παρά την ενδυνάμωση, τάχα, του λαού χωρίς ταυτόχρονη υπαγωγή του σε διαβουλευτικές διαδικασίες.

Περαιτέρω, η θητεία του Στίβενς προσφέρεται για συμπεράσματα σχετικά με τη λειτουργία και την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Είναι χαρακτηριστικό ότι, στη διάρκεια της πολύχρονης θητείας του, όσο το Δικαστήριο προσανατολιζόταν σε πιο συντηρητικές θέσεις, τόσο μετακινείτο ο Στίβενς προς προοδευτικές επιλογές. Όταν διορίστηκε το 1975, υπηρετούσε ακόμη ένας από τους πλέον φιλελεύθερους και προοδευτικούς δικαστές της εποχής Γουόρεν, ο δικαστής Μπρέναν. Η θητεία του Στίβενς συνέπεσε ακόμη με την προεδρία του συντηρητικού δικαστή Ρένκουιστ και με την αρχή της προεδρίας του σημερινού προέδρου Ρόμπερτς. Ο δικαστής Στίβενς βρέθηκε έτσι συχνά να ηγείται της προοδευτικής πτέρυγας του Δικαστηρίου. Ενώ το 1976 στην απόφαση Gregg υποστήριξε τη θανατική ποινή, το 2002, ως εκφραστής της πλειοψηφίας του Δικαστηρίου, υποστήριξε ότι η θανατική ποινή δεν επιτρέπεται να εφαρμόζεται στους ψυχικά ασθενείς. Από την άλλη, το 1978 στην υπόθεση Bakke, όπου το Δικαστήριο είχε κατ’ αρχήν δεχθεί τις ποσοστώσεις υπέρ των Αφροαμερικανών φοιτητών για την είσοδό τους στα πανεπιστήμια, ο Στίβενς υποστήριξε ότι συνιστούν παραβίαση της αρχής της ισότητας. Ωστόσο, το 2003 στην υπόθεση Grutter συντάχθηκε, χωρίς δισταγμούς, με την πλειοψηφία, αποδεχόμενος τη συνταγματικότητα θετικών μέτρων (affirmative action) υπέρ των φυλετικών ομάδων για την προώθηση της διαφορετικότητας στα πανεπιστήμια. Σταθερά υποστήριζε το δικαίωμα στην άμβλωση, καθώς και τον διαχωρισμό κράτους – Εκκλησίας. Μάλιστα, για τον Στίβενς, η αντίληψη που τοποθετεί την έναρξη της ζωής στη στιγμή της σύλληψης αποτελεί μια θρησκευτική αντίληψη και γι’ αυτό παραβιάζει, πέρα από την αυτονομία της γυναίκας, τη θρησκευτική ουδετερότητα του κράτους.

Τι αποδεικνύει έμπρακτα η πορεία του δικαστή Στίβενς; Το Ανώτατο Δικαστήριο είναι ένας ζωντανός, εξελισσόμενος και ανεξάρτητος οργανισμός. Επιδρά στα άτομα που τον στελεχώνουν, αναπτύσσοντας τη δική του θεσμική δυναμική. Οι συνθήκες ανεξαρτησίας που απολαμβάνουν οι δικαστές στο Ανώτατο Δικαστήριο, όντας ισόβιοι, είναι τόσο θωρακισμένες ώστε τους επιτρέπουν να τοποθετούν τη συνείδησή τους και μόνον απέναντι σε προκλήσεις ιστορικών διαστάσεων.

Από αυτήν την άποψη, το παράδειγμα του δικαστή Στίβενς αποτελεί μια παρακαταθήκη, μια βαριά ευθύνη, αλλά και μια ζωντανή πρόκληση για το σημερινό Δικαστήριο.

Αναδημοσίευση από την έντυπη έκδοση της Καθημερινής, Σάββατο, 27 Ιουλίου 2019

Σύμφωνα με σχετική ανάρτηση στην προσωπική του σελίδα στο fb ο νέος Υπουργός Εσωτερικών Τ.Θεοδωρικάκος θεωρεί ότι μια βασική προτεραιότητα του Υπουργείου του είναι ένας νέος εκλογικός νόμος που  «..να υλοποιήσει και την ψήφο των Ελλήνων του εξωτερικού».

Το ζήτημα επανέρχεται σταθερά, συχνά ενόψει εκλογικών αναμετρήσεων, και αποτελεί πάγιο αίτημα τόσο των απόδημων Ελλήνων και των περισσοτέρων πολιτικών δυνάμεων, όσο και συνταγματική επιταγή που μέχρι σήμερα δεν έχει εκπληρωθεί. Πρόσφατα με το νόμο 4555/2018 είχε συσταθεί ειδική επιτροπή του Υπουργείου Εσωτερικών  η οποία κατέληξε σε πόρισμα χωρίς να υπάρχουν όμως τα χρονικά περιθώρια συζήτησης και υιοθέτησής του στις επικείμενες εκλογές, ενώ κατά καιρούς έχουν κατατεθεί προτάσεις από επιστημονικούς φορείς και πολιτικά κόμματα. Το ζήτημα είναι φλέγον διότι αφορά δυνητικά σε ορισμένα εκατομμύρια πολιτών(παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχουν αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία καταγραφής της Ελλήνων του εξωτερικού) και ανάλογα με την λύση που θα δοθεί θα επηρεαστεί το εκλογικό αποτέλεσμα, άρα αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατίας. Συχνά οι πολιτικές δυνάμεις επικαλούνται ρητορικά την δύναμη της ομογένειας ωστόσο στην πράξη στερούν από τους Έλληνες του εξωτερικού το ελάχιστο που είναι η δυνατότητα ψήφου και ουσιαστικά ενός αποτελεσματικού τρόπου να συνδεθούν στενότερα με την χώρα καταγωγής τους.

Είναι σαφές, ότι προκειμένου να διευκολυνθούν να ψηφίζουν στον τόπο διαμονής τους με τρόπο αξιόπιστο, συνταγματικά ορθό και δημοκρατικά αποτελεσματικό τρόπο οι Έλληνες του εξωτερικού πρέπει να λυθούν σημαντικά προβλήματα νομικού και πρακτικού χαρακτήρα και πρέπει να υπάρχει συμφωνία των πολιτικών δυνάμεων για τον τρόπο που θα οριστεί το πολιτικό υποκείμενο της ψήφου. Με άλλα λόγια με ποια κριτήρια θα οριστούν οι Έλληνες κάτοικοι εξωτερικού που θα έχουν το δικαίωμα της ψήφου(π.χ τι συνέπειες θα μπορούσε να έχει η μακροχρόνια απουσία ιδίως για τους υπερατλαντικούς αποδήμους), ποιοι θα εκλέγονται ως αντιπρόσωποι τους(βουλευτές από τους νομούς στους οποίους είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους, βουλευτές από τους ομογενείς) και πως θα ψηφίζουν(αυτοπρόσωπη παρουσία, επιστολική ψήφος, ηλεκτρονική ψηφοφορία) προκειμένου να γίνει σεβαστή η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας και της ισότητας της ψήφου.

Με βάση τα παραπάνω το ζήτημα αποτελεί μια χρόνια πληγή της μεταπολίτευσης η οποία ποτέ δεν επιχειρήθηκε σοβαρά να επουλωθεί, παρά την συνταγματική υποχρέωση(άρθρο 51 παρ. 4 που απαιτεί πλειοψηφία δύο τρίτων για την αναγνώριση δικαιώματος ψήφου στους πολίτες εκτός επικράτειας με ειδικό νόμο και άρθρο 54 Σ) και παρά το γεγονός ότι οι περισσότερες φιλελεύθερες δημοκρατίες παγκοσμίως αναγνωρίζουν και διευκολύνουν με βάση ποικίλα κριτήρια την άσκηση του δικαιώματος ψήφου στους πολίτες τους που ζουν εκτός της επικράτειάς τους. Το θέμα αποκτά πρόσθετη σημασία διότι έχουν μεταναστεύσει την περίοδο της κρίσης πολλοί νέοι άνθρωποι στο εξωτερικό που στερούνται την δυνατότητα να ασκήσουν το δικαίωμα του εκλέγειν με πρακτικά εφαρμόσιμους όρους.

Στο μέτρο αυτό μας εκπλήσσει θετικά η δήλωση του νέου Υπουργού καθώς αναγνωρίζει -για αυτό προφανώς το θέτει στην αρχή της θητείας του-, ότι πρέπει να υπάρξει σοβαρή προετοιμασία και να ξεπεραστούν σημαντικά εμπόδια προκειμένου να επιλεχθεί ένας συναινετικός τρόπος ψηφοφορίας των Ελλήνων του εξωτερικού που να εφαρμοστεί στις επόμενες εκλογές.

Aναδημοσίευση από ΤΑ ΝΕΑ, Πέμπτη 11/07/2019

Ανταλλαγή απόψεων σχετικά με την επιλογή νέας ηγεσίας της Δικαιοσύνης (Πρόεδρος και Εισαγγελέας Αρείου Πάγου) από την Κυβέρνηση, δεδομένης της επικείμενης προκήρυξης εκλογών και η σχετική με αυτή αρμοδιότητα του Προέδρου της Δημοκρατίας. Επιτρέπεται συνταγματικά ο διορισμός; Είναι δικαιοπολιτικά θεμιτός; Μπορεί ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας να αρνηθεί την υπογραφή του σχετικού προεδρικού διατάγματος; Μπορεί να ασκηθεί αίτηση ακύρωσης κατά αυτού, σε περίπτωση που υπογραφεί;

————————————–

Αντώνης Μανιτάκης, Ομ. Καθηγητής ΑΠΘ, Καταδολίευση του Συντάγματος, Καθημερινή 28/05/2019

—————————————-

Ξενοφών Κοντιάδης, Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Αντισυνταγματικός ο διορισμός της ηγεσίας δικαστηρίων, syntagmawatch 29/05/2019

Ευάγγελος Βενιζέλος, Καθηγητής ΑΠΘ, πρ. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει τη θεσμική υποχρέωση να μη συμπράξει σε μεθοδεύσεις, εφημερίδα Φιλελεύθερος 31/05/2019

—————————————-

Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Ομ. Καθηγητής ΕΚΠΑ, Γιατί ο κ. Παυλόπουλος οφείλει να πει «όχι» και μετά τις 30 Ιουνίου, Καθημερινή 02/06/2019

———————————————-

Ακρίτας Καϊδατζής, επίκ. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ, γενικός γραμματέας της κυβέρνησης, Σύνταγμα, νόμος και επιλογές στη Δικαιοσύνη, Εφημερίδα Συντακτών 03/06/2019

——————————————–

Ακρίτας Καϊδατζής, επίκ. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου ΑΠΘ, Γενικός Γραμματέας της κυβέρνησης, Ο νόμος Καστανίδη και ο διορισμός με Π.Δ. «όπως νόμος ορίζει», Καθημερινή 04/06/2019

—————————————-

Σπύρος Βλαχόπουλος, Καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Σύνταγμα και συνθήκες του πολιτεύματος, Καθημερινή 04/06/2019

—————————————-

Πάνος Λαζαράτος, Καθηγητής ΕΚΠΑ,
Περί της επιλογής Ανωτάτων Δικαστών από την παρούσα Κυβέρνηση, dikastiko.gr 05/06/2019

Αικατερίνη Ν. Ηλιάδου, Επίκουρη Καθηγήτρια ΕΚΠΑ, Απαγορεύεται κατά το Σύνταγμα ο ορισμός της ηγεσίας της Δικαιοσύνης;,

Αμφισβητήθηκε η άποψη ότι σύμφωνα με το Σύνταγμα δεν επιτρέπεται στην Κυβέρνηση να προτείνει τα νέα μέλη της ηγεσίας των ανωτάτων Δικαστηρίων κατά το άρθρο 90 παρ. 5 Σ, επειδή μία τέτοια απαγόρευση δεν προβλέπεται ρητώς. Είναι αλήθεια ότι οι διατάξεις του Συντάγματος δεν ρυθμίζουν όλα τα ζητήματα και σίγουρα δεν τα ρυθμίζουν κατά τρόπο εξαντλητικό. Για να απαντηθούν σύνθετα ερωτήματα που ανακύπτουν, απαιτείται ερμηνεία των διατάξεων του Συντάγματος πέρα από τη γραμματική διατύπωση. Η ερμηνεία άλλωστε του Συντάγματος σημαίνει κατεξοχήν αναγωγή στις οργανωτικές βάσεις του πολιτεύματος.

Στην ουσία, οι διατάξεις του άρθρου 90 παρ. 5 Σ ρυθμίζουν μία περίπτωση συνταγματικά προβλεπόμενης διασταύρωσης των λειτουργιών, καθώς προβλέπεται ότι η Κυβέρνηση αποφασίζει αρμοδίως για την ηγεσία της Δικαιοσύνης. Η οργανωτική βάση δυνάμει της οποίας θεμελιώνεται η διασταύρωση των λειτουργιών στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι άλλη από την δημοκρατική αρχή (άρθρο 1 Σ). Όμως, όταν ο Λαός, το ανώτατο όργανο του Κράτους στη Δημοκρατία, εκφέρει σαφώς την βούλησή του, η οποία τελεί σε δυσαρμονία προς την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, τυπικά κριτήρια δεν επαρκούν για τη νομιμοποίηση κυβερνητικών αποφάσεων. Μία τέτοια κυβέρνηση, εφόσον επιβιώνει, νομιμοποιείται να διαχειρίζεται τρέχοντα ζητήματα, αλλά όχι να λαμβάνει σημαντικές αποφάσεις πολυετούς ορίζοντα. Διαφορετικά τίθεται θέμα παράβασης της ίδιας της δημοκρατικής αρχής, πολλώ δε μάλλον όταν  η ίδια η Κυβέρνηση αναγνωρίζει τη δυσαρμονία προβαίνοντας σε σχετικές δηλώσεις.

Ακόμη και εάν θεωρηθεί δυσχερής ο ορισμός του τρέχοντος ζητήματος, είναι πάντως σχετικά εύκολο να διαπιστωθεί το αντίστροφο: Η επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης σίγουρα δεν είναι τρέχον ζήτημα, ακόμη και ενόψει της λήξης των θητειών, επειδή η έννομη τάξη προβλέπει απλές διαδικασίες αναπλήρωσης, οι οποίες είναι γνωστές και ανέκαθεν εφαρμόζονται.

——————————————–

Χαράλαμπος Ανθόπουλος, Καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ,

Κυβέρνηση τρεχουσών υποθέσεων, Πρώτο Θέμα 09/06/2019

Η δήλωση του Πρωθυπουργού το βράδυ της 26^ης Μαΐου, μετά την ήττα του κυβερνώντος κόμματος στις ευρωεκλογές, ότι θα ζητήσει από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας «την άμεση προκήρυξη εθνικών εκλογών», δεν είναι ένα γεγονός χωρίς νομική σημασία. Διότι, με τη δήλωση αυτή του Πρωθυπουργού, η χώρα εισήλθε ατύπως σε προεκλογική περίοδο, η οποία επισήμως θα ανοίξει με την υπογραφή από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τη δημοσίευση στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, του διατάγματος για τη διάλυση της Βουλής, την προκήρυξη βουλευτικών εκλογών και τη σύγκληση της νέας Βουλής. Από την 27^η Μαΐου βρισκόμαστε λοιπόν σε μια μεταβατική περίοδο –από τη μια Βουλή στην άλλη–, κατά την οποία η Κυβέρνηση που ανήγγειλε ήδη την πρόθεσή της να ζητήσει την έκτακτη διάλυση της Βουλής κατά το άρθρο 41 § 2 Συντ. και θα είναι με βάση το άρθρο αυτό η Κυβέρνηση διεξαγωγής των εκλογών, μετασχηματίζεται σε μια «Κυβέρνηση τρεχουσών υποθέσεων» με μειωμένες πολιτικές αρμοδιότητες. Τούτο ισχύει άλλωστε για κάθε Κυβέρνηση διεξαγωγής εκλογών, ανεξάρτητα από το αν διαθέτει ή όχι την εμπιστοσύνη της υπό διάλυση Βουλής, διότι το κύριο διακριτικό γνώρισμα της «Κυβέρνησης τρεχουσών υποθέσεων» είναι ο προσωρινός της χαρακτήρας, εν όψει της ανάδειξης νέας Κυβέρνησης από τις επικείμενες βουλευτικές εκλογές. Ο θεσμός της «Κυβέρνησης τρεχουσών υποθέσεων» δημιουργήθηκε στα κοινοβουλευτικά Κράτη ως μια «συνθήκη του πολιτεύματος» (πρβλ. Σπ. Βλαχόπουλος, Η Καθημερινή, 4.6.2019) ή ως έκφραση «συνταγματικής ορθότητας», δηλαδή ενός fair play στη συνταγματική ζωή. Βρίσκεται όμως σε άμεση σχέση και με θεμελιώδεις συνταγματικές αρχές, ιδίως με την αρχή της περιοδικότητας των εκλογών και της αντιστρεψιμότητας των πολιτικών αποφάσεων μέσω της εναλλαγής των κυβερνώντων (βλ. άρθρα 1 και 53 § 1 Συντ.),καθώς και με την αρχή της ελεύθερης και ανόθευτης εκδήλωσης της λαϊκής θέλησης (βλ. άρθρο 52 Συντ.). Συνεπώς, οποιαδήποτε νομική πράξη της Κυβέρνησης διεξαγωγής των εκλογών, η οποία δεν εμπίπτει στην έννοια των «τρεχουσών υποθέσεων», δεν είναι απλώς ηθικοπολιτικά αξιόμεμπτη, αλλά και συνταγματικά ελέγξιμη λόγω αναρμοδιότητας ή κατάχρησης εξουσίας.

Τι δεν αποτελεί «τρέχουσα υπόθεση» και εκφεύγει συνεπώς των αρμοδιοτήτων της Κυβέρνησης διεξαγωγής των εκλογών, δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί εκ των προτέρων, αφού η τελική αξιολόγηση προϋποθέτει κατά κανόνα μια συνταγματική στάθμιση. Και σίγουρα είναι πιο περίπλοκο στα κράτη-μέλη της ΕΕ απ’ ό,τι στα παλαιά εθνικά κράτη. Ωστόσο, είναι αναμφίβολο, ότι δεν αποτελεί «τρέχουσα υπόθεση» μια νομοθετική παρέμβαση ή μια διοικητική πράξη που αποσκοπεί σε προσωπικές ή συλλογικές εξυπηρετήσεις για την απόσπαση της ψήφου των εκλογέων. Στην περίπτωση αυτήν υπάρχει ευθεία αντίθεση με το άρθρο 52 Συντ., αρκεί βεβαίως να υπάρξει ένα δικαστήριο που θα προβεί σε έλεγχο συνταγματικότητας με βάση το άρθρο αυτό. Μάλλον απλά είναι τα πράγματα και στην περίπτωση των προαγωγών στις θέσεις των προέδρων και αντιπροέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων και του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Δεδομένου ότι η τελική επιλογή του Υπουργικού Συμβουλίου έχει κατά βάση πολιτικό χαρακτήρα, δεν επιτρέπεται να ληφθεί από μια Κυβέρνηση διεξαγωγής εκλογών, όπως είναι η παρούσα Κυβέρνηση από την 27^η Μαΐου και μετά. Εξάλλου, αφού οι θέσεις θα κενωθούν από την 30^ή Ιουνίου, δεν μπορεί να υπάρξει υπογραφή του προεδρικού διατάγματος πριν από την παρέλευση της ημέρας αυτής. Επίσης, είναι αυτονόητο, τουλάχιστον για τους συνταγματολόγους (βλ. τις σχετικές παρεμβάσεις των Αντ. Μανιτάκη, Ν. Αλιβιζάτου, Ξ. Κοντιάδη και άλλων), ότι δεν είναι δυνατή η υπογραφή του προεδρικού διατάγματος μετά τη διάλυση της Βουλής και πριν τη διεξαγωγή των εκλογών, αφού η οριστικοποίηση του διορισμού προϋποθέτει ενεργό σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ Κυβέρνησης και Βουλής, η οποία στην προκειμένη περίπτωση έχει διακοπεί. Η διαφορετική ρύθμιση που προβλέπει ο ν. 3841/2010 αγνοεί πλήρως τη διάσταση αυτή.

Εφημερίδα “Πρώτο Θέμα”, Κυριακή 9 Ιουνίου 2019

1. Το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα προβλέπει ρητά τη δυνατότητα υποβολής πρότασης δυσπιστίας από τη Βουλή όχι μόνο κατά της Κυβέρνησης στο σύνολό της αλλά και κατά μεμονωμένου Υπουργού για πράξεις ή παραλείψεις της αρμοδιότητάς του ή τον εν γένει τρόπο διαχείρισης του λειτουργήματός του (άρθρο 84 § 2 Συντ.). Τυχόν αποδοχή της από τη Βουλή συνεπάγεται νομική υποχρέωση του αποδοκιμασθέντος Υπουργού προς παραίτηση, κατ’ αντιστοιχία προς την υποχρέωση παραίτησης ολόκληρης της Κυβέρνησης σε περίπτωση αποδοχής από τη Βουλή πρότασης δυσπιστίας που στρέφεται συνολικά εναντίον της. Για τον λόγο αυτόν είναι ίδιες οι διαδικαστικές και ουσιαστικές προϋποθέσεις για την υποβολή των δύο αυτών προτάσεων και ίδια η απαιτούμενη πλειοψηφία για την υπερψήφισή τους. Έτσι, υπό το ισχύον Σύνταγμα, η σύνθεση του Υπουργικού Συμβουλίου μπορεί να τροποποιηθεί όχι μόνο με απόφαση του Πρωθυπουργού, ο οποίος έχει ανά πάσα στιγμή δικαίωμα αντικατάστασης οποιουδήποτε Υπουργού ή εξαναγκασμού του σε παραίτηση, αλλά και με απόφαση της Βουλής.
2. Η πρόταση ατομικής δυσπιστίας αποτελεί ένα σταθερό στοιχείο του ελληνικού συνταγματικού δικαίου. Πρωτοεισήχθη με το Σύνταγμα του 1927 (άρθρο 89 εδ. β΄), κατά το πρότυπο του Συντάγματος της Βαϊμάρης (άρθρο 54), και με την ίδια πανομοιότυπη διατύπωση εμφανίζεται τόσο στο Σύνταγμα του 1952 (άρθρο 78 εδ. δ΄) όσο και στο Σύνταγμα του 1975 (άρθρο 84 § 2). Το στοιχείο αυτό πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα, γιατί ο θεσμός της πρότασης ατομικής δυσπιστίας δεν απαντάται σε όλα τα κοινοβουλευτικά Συντάγματα ούτε θεωρείται αυτονόητη η δυνατότητα εισαγωγής του, με ρυθμίσεις των Κανονισμών των αντιπροσωπευτικών σωμάτων, αν δεν υπάρχει ρητή συνταγματική πρόβλεψή του. Μάλιστα, αν δεν υπήρχε το άρθρο 84 § 2 Συντ., δεν θα ήταν δυνατή η θεμελίωσή του στο άρθρο 85 Συντ., το οποίο καθιερώνει την ατομική ευθύνη των Υπουργών, «σύμφωνα με τις διατάξεις των νόμων για την ευθύνη των Υπουργών», διατύπωση που φαίνεται να αναφέρεται μόνο στην ποινική και αστική ευθύνη των Υπουργών. Σε κάθε περίπτωση, η αυτοτελής συνταγματική κατοχύρωση του θεσμού της ατομικής πρότασης δυσπιστίας στο άρθρο 84 § 2 Συντ., εμποδίζει την απορρόφησή του από άλλους θεσμούς που αφορούν τη σχέση μεταξύ Κυβέρνησης και Βουλής, εξ ορισμού από το τον θεσμό της πρότασης δυσπιστίας κατά της Κυβέρνησης στο σύνολό της, αλλά και από τον θεσμό της «επιβεβαιωτικής» πρότασης εμπιστοσύνης, την οποία οποτεδήποτε μπορεί να υποβάλλει η Κυβέρνηση που έχει λάβει αρχική ψήφο εμπιστοσύνης (άρθρο 84 § 1 Συντ.). Η ratio της ατομικής πρότασης δυσπιστίας είναι διαφορετική από εκείνη της «επιβεβαιωτικής» πρότασης εμπιστοσύνης. Η υποβολή ατομικής πρότασης δυσπιστίας αποτελεί το πιο δραστικό μέσο κοινοβουλευτικού ελέγχου κατά ενός μεμονωμένου Υπουργού με σκοπό την αποδοκιμασία του από τη Βουλή και τον νομικό εξαναγκασμό του σε παραίτηση από το αξίωμά του. Η πρόταση της Κυβέρνησης για ανανέωση της κοινοβουλευτικής εμπιστοσύνης προς αυτήν, δεν συνδέεται με τον κοινοβουλευτικό έλεγχο, αλλά αποσκοπεί κατά κανόνα στην επιβεβαίωση της ύπαρξης και της συνοχής της κυβερνητικής πλειοψηφίας. Στην πρώτη περίπτωση υπάρχει καταλογισμός πολιτικής ευθύνης σε μέλος της Κυβέρνησης από την αντιπολίτευση, στη δεύτερη διεκδίκηση πολιτικής ευθύνης από την ίδια την Κυβέρνηση, δηλαδή επιβεβαίωση της πολιτικής και της συνταγματικής της εξουσίας, ως μέσο αντιπερισπασμού στην οξεία κριτική της αντιπολίτευσης ή για την αντιμετώπιση ενός κρίσιμου πολιτικού θέματος ή απλώς για λόγους πολιτικής επικοινωνίας. Δεν νοείται λοιπόν συναίρεση των δύο αυτών διαδικασιών, η οποία άλλωστε δεν προβλέπεται ούτε από τον Κανονισμό της Βουλής. Διότι, αν τυχόν γινόταν δεκτό κάτι τέτοιο, η Κυβέρνηση θα μπορούσε να αχρηστεύει, κατά βούληση, οποιαδήποτε πρόταση δυσπιστίας ad personam, ζητώντας από τη Βουλή την ανανέωση της κοινοβουλευτικής εμπιστοσύνης σε ολόκληρη την Κυβέρνηση.
3. Ο Πρωθυπουργός έχει βέβαια πάντοτε τη δυνατότητα να μετατρέψει άτυπα την ατομική πρόταση δυσπιστίας σε πρόταση δυσπιστίας κατά ολόκληρης της Κυβέρνησης, εξαρτώντας την ύπαρξη της Κυβέρνησης από την απόρριψη από τη Βουλή της πρότασης δυσπιστίας κατά μεμονωμένου Υπουργού. Στην περίπτωση αυτήν η συνταγματική δεοντολογία επιβάλλει την υποβολή παραίτησης ολόκληρης της Κυβέρνησης, αν τυχόν γίνει αποδεκτή από τη Βουλή η πρόταση ατομικής δυσπιστίας. Τυπικά νομική υποχρέωση παραίτησης της Κυβέρνησης δεν υπάρχει, είναι όμως σχεδόν πολιτικά αδύνατον για τον Πρωθυπουργό να πράξει διαφορετικά. Ο Πρωθυπουργός έχει επίσης τη δυνατότητα, αμέσως μετά την υποβολή ατομικής πρότασης δυσπιστίας, να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής προς την Κυβέρνηση. Στην περίπτωση αυτήν είναι εύλογο να δεχθούμε ότι θα πρέπει να προηγηθεί χρονικά η συζήτηση για την ψήφο εμπιστοσύνης, αφού, αν δεν γίνει δεκτή η πρόταση εμπιστοσύνης, υπάρχει υποχρέωση παραίτησης ολόκληρης της Κυβέρνησης. Αν όμως εγκριθεί η πρόταση εμπιστοσύνης, θα πρέπει στη συνέχεια να διεξαχθεί η συζήτηση για την ατομική πρόταση δυσπιστίας, αφού ο χρονικός περιορισμός του εξαμήνου κατά το άρθρο 84 § 2 εδ. β΄ Συντ. ισχύει μόνον στην περίπτωση απόρριψης προηγούμενης πρότασης δυσπιστίας.

4. Το άρθρο 84 § 2 Συντ. δεν διακρίνει μεταξύ των μελών της Κυβέρνησης κατά των οποίων μπορεί να υποβληθεί πρόταση δυσπιστίας. Δεν νοείται όμως ατομική πρόταση δυσπιστίας κατά του Πρωθυπουργού, αφού η τυχόν αποδοκιμασία του Πρωθυπουργού συνεπάγεται υποχρέωση παραίτησης ολόκληρης της Κυβέρνησης. Αντίθετα, μπορεί να υποβληθεί ατομική πρόταση δυσπιστίας κατά του Υπουργού Οικονομικών, έστω και αν η οικονομική πολιτική της Κυβέρνησης αποτελεί θέμα που κατ’ εξοχήν ανάγεται στην γενική πολιτική της Χώρας κατά το άρθρο 82 Συντ., για την οποία υπάρχει συλλογική πολιτική ευθύνη του Πρωθυπουργού και όλων των Υπουργών. Συνεπώς, ούτε στην περίπτωση αυτήν είναι συνταγματικώς επιτρεπτή η μετατροπή της ατομικής πρότασης δυσπιστίας σε ζήτημα εμπιστοσύνης προς την Κυβέρνηση, όπως έγινε τον Ιούνιο του 2005, όταν ο τότε Πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής ζήτησε ψήφο εμπιστοσύνης αμέσως μετά την υποβολή από το ΠΑΣΟΚ πρότασης δυσπιστίας κατά του τότε Υπουργού Οικονομίας και Οικονομικών Γ. Αλογοσκούφη. Ο τότε πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Γ. Παπανδρέου δεν έθεσε ζήτημα συνταγματικότητας και μάλλον αποδέχτηκε ευχαρίστως τη διεξαγωγή συζήτησης για την πρόταση εμπιστοσύνης. Αλλά και η αντίδραση της Νέας Δημοκρατίας στην μετατροπή από τον Πρωθυπουργό της πρότασης δυσπιστίας κατά του Αναπληρωτή Υπουργού Υγείας Π. Πολάκη, για ένα θέμα μάλιστα που αφορούσε μόνον τον ίδιο προσωπικά, σε πρόταση εμπιστοσύνης προς την Κυβέρνηση, δεν ήταν ιδιαίτερα έντονη.

Τείνει λοιπόν να δημιουργηθεί ένα κοινοβουλευτικό «προηγούμενο» το οποίο όμως δεν είναι απλώς αντίθετο με το κοινοβουλευτικό δίκαιο, δηλαδή το δίκαιο του Κανονισμού της Βουλής, αλλά και με το συνταγματικό δίκαιο.