(Η σημασία της παρεμβολής των εκλογών, η αδυναμία δικαστικού ελέγχου της Αναθεώρησης, το αίτημα της συνταγματικής συναίνεσης και οι σχέσεις μειοψηφίας-μειοψηφίας)

---

Θα ήθελα να παρέμβω στο διάλογο, που άνοιξε, προσθέτοντας ή συμπληρώνοντας ερμηνευτικά επιχειρήματα σε όσα έχουν διατυπωθεί ήδη από συναδέλφους. Θα υπερασπιστώ την άποψη, ότι η Αναθεωρητική Βουλή, αυτή που θα προέλθει από εκλογές, στις οποίες τέθηκε ζήτημα αναθεώρησης συνταγματικών διατάξεων, που η προηγούμενη κοινή Βουλή έκρινε ως «αναθεωρητέες», είναι ελεύθερη να αποφασίσει το κανονιστικό περιεχόμενο των υπό αναθεώρηση διατάξεων χωρίς καμία επ΄ αυτού δέσμευση από την προηγούμενη κοινή Βουλή. Η κοινή Βουλή καθορίζει μόνον το πλαίσιο της αναθεώρησης «και όχι το περιεχόμενον των νέων ρυθμίσεων της υπό αναθεώρησιν συνταγματικής διατάξεως, ο καθορισμός του οποίου ανήκει κατ΄αποκλειστικότητα εις την Αναθεωρητικήν Βουλήν».

---

Η αναθεωρητική εξουσία της Αναθεωρητικής Βουλής

1, O ιστότοπος του Ομίλου Μάνεση φιλοξενεί αυτές τις μέρες μια πολύ ωραία και προκλητική, τόσο από θεωρητική όσο και από πολιτική σκοπιά, συζήτηση για την διαδικασία της Αναθεώρησης και ειδικά, για τα ζητήματα που θα ανακύψουν από το ενδεχόμενο η μέλλουσα Αναθεωρητική Βουλή να έχει διαφορετική κυβερνητική πλειοψηφία από την παρούσα. Αν και πρωθύστερο το πρόβλημα αυτό, και παρόλο που θα κληθεί ούτως ή άλλως να το λύσει η ίδια η Αναθεωρητική Βουλή στην πράξη, ως κατ΄εξοχήν πολιτικό ζήτημα και όχι ως νομικό ή διαδικαστικό, όπως το αντιμετώπισαν άλλωστε ήδη προηγούμενες Αναθεωρητικές Βουλές, αξίζει πιστεύω τον κόπο να απασχολήσει εκ νέου την κοινότητα των συνταγματολόγων.

Το πρώτο ερώτημα που χρειάζεται να διερευνήσουμε, είναι, αν, πράγματι, αν δεσμεύεται η Αναθεωρητική Βουλή από την προγενέστερή της, κοινή Βουλή, ως προς το «περιεχόμενο» και «την κατεύθυνση» της αναθεώρησης. Ζήτημα που έχει απασχολήσει, ως γνωστόν, αρκετά την ελληνική συνταγματική θεωρία και πρόσφατα και παλαιότερα και έχουν επ΄αυτού γράψει και πήραν θέση, μεταξύ των άλλων -όπως μας υπενθύμισε στην εκτενή παρέμβασή του στον παρόντα ισότοπο, ο Β. Βενιζέλος, αντικρούοντας έμμεσα την θέση του Κ. Γιαννακόπουλου[1]—και οι κλασσικοί, ΝΝ. Σαρίπολος, Αλ. Σβώλος, Αρ. Μάνεσης, Δημ. Τσάτσος και από τους νεότερους Φ. Σπυρόπουλος, Π. Παραράς, και κυρίως ο Ξ. Κοντιάδης[2].

Προσωπικά, πίστευα, μάλιστα, πως το ζήτημα είχε λυθεί από την συνταγματική πρακτική, ήδη από τις αρχές του περασμένου αιώνα και δεν καταλάβαινα τον λόγο, για τον οποίο μια μερίδα της πρόσφατης θεωρίας επανερχόταν στο θέμα με απόψεις και προτάσεις, αντίθετες προς την καθιερωμένη και κλασική ερμηνεία και πρακτική. Άλλωστε η αντίθετη άποψη δεν είχε τύχει μιας ενδελεχούς, ειδικής ανάλυσης. Περιοριζόταν σε σύντομα σχόλια με αφορμή συντρέχουσα ή επικείμενη αναθεωρητική πρωτοβουλία. Η αλήθεια είναι, πάντως, ότι η συνταγματική πραγματικότητα, με τις άπειρες και απρόβλεπτες μορφές της αέναης διαμόρφωσής της, αποδεικνύει κάθε μέρα ότι καμμιά συνταγματική πρακτική και καμιά ερμηνεία δεν είναι και δεν μπορεί να είναι οριστική ούτε είναι σε θέση να καλύψει ή να εξαντλήσει εκ των προτέρων τις ενδεχόμενες δυνατότητες εφαρμογής ή τα πιθανά νοήματα μια συνταγματικής ρύθμισης.

Για τον λόγο αυτό θα ήθελα να παρέμβω στο διάλογο, που άνοιξε, προσθέτοντας ή συμπληρώνοντας ερμηνευτικά επιχειρήματα σε όσα έχουν διατυπωθεί ήδη από συναδέλφους. Θα υπερασπιστώ την άποψη, την ίδια που έχω ήδη υποστηρίξει[3], ακολουθώντας στο σημείο αυτή την κλασική και κρατούσα άποψη, ότι η Αναθεωρητική Βουλή, αυτή που θα προέλθει από εκλογές, στις οποίες τέθηκε ζήτημα αναθεώρησης συνταγματικών διατάξεων, που η προηγούμενη κοινή Βουλή έκρινε ως «αναθεωρητέες», είναι ελεύθερη να αποφασίσει το κανονιστικό περιεχόμενο των υπό αναθεώρηση διατάξεων χωρίς καμία επ΄ αυτού δέσμευση από την προηγούμενη κοινή Βουλή. Η κοινή Βουλή καθορίζει μόνον το πλαίσιο της αναθεώρησης «και όχι το περιεχόμενον των νέων ρυθμίσεων της υπό αναθεώρησιν συνταγματικής διατάξεως, ο καθορισμός του οποίου ανήκει κατ΄αποκλειστικότητα εις την Αναθεωρητικήν Βουλήν»[4].

Η τελευταία έχει αυτή από μόνη της, όλη την αναγκαία εξουσία και νομιμοποίηση να τροποποιήσει, αντικαταστήσει, ερμηνεύσει αυθεντικά, καταργήσει ή συμπληρώσει αναθεωρητέες διατάξεις. Αυτή και μόνον αυτή έχει από το Σύνταγμα την πλήρη εξουσία να αποφασίσει κυριαρχικά για το πώς θα αναθεωρηθούν οι διατάξεις, που ψήφισε η προηγούμενη Βουλή. Δεν νομιμοποιείται βέβαια να αναθεωρήσει διατάξεις, που δεν έχουν υποδειχθεί από την προηγούμενη και δεν έχουν, επί πλέον, τεθεί υπό όψη του λαού στις εκλογές που έχουν μεσολαβήσει. Έχει, πάντως, την δυνατότητα ακόμη και να αρνηθεί να αναθεωρήσει διάταξη που έκρινε αναθεωρήσιμη η τελευταία. Αυτό θα συμβεί, στην περίπτωση που δεν συγκεντρωθεί η απαιτούμενη πλειοψηφία κατά το Σύνταγμα. Οπότε η Αναθεώρηση ως προς τις συγκεκριμένες διατάξεις ματαιώνεται. Και η ματαίωση θεωρητικά μπορεί να συμβεί για όλες τις διατάξεις[5].

Και εύλογα διερωτάται κανείς, αφού μπορεί να συμβεί το μείζον, η ολική δηλαδή απόρριψη του αναθεωρητικού διαβήματος, πώς είναι δυνατόν να μην είναι δυνατόν να αναγνωρισθεί στην Αναθεωρητική Βουλή να πράξει το έλασσον, δηλαδή να αναθεωρήσει όπως αυτή κρίνει τις αναθεωρητέες διατάξεις[6]; Πως είναι δυνατόν να δεχθούμε ότι δεσμεύεται η Αναθεωρητική Βουλή από την κοινή, ως προς το πώς, προς ποια κατεύθυνση θα αναθεωρήσει, όταν η εξουσία της κοινής Βουλής εξαντλείται, κατά το Σύνταγμα, στην απαρίθμηση των άρθρων που κρίνει είναι αναγκαίο ή επιβεβλημένονα αναθεωρηθούν.

Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι οι προτάσεις της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας σχετικά με τις διατάξεις που χρήζουν αναθεώρησης συνοδεύονται κατά πάγια συνταγματική πρακτική και από ένα σκεπτικό, από ένα αιτιολογικό που δικαιολογεί όχι μόνον την ανάγκη αλλά και την κατεύθυνση της αναθεώρησης. Στις προτάσεις εξάλλου της πλειοψηφίας αντιπαρατίθενται και αντίστοιχες προτάσεις της μειοψηφίας, οι οποίες μπορεί να διαφοροποιούνται τόσο ως προς τα άρθρα που χρήζουν αναθεώρησης όσο και ως προς την κατεύθυνση της αναθεώρησης. Οι προτάσεις άρα των κομμάτων που έχουν κατατεθεί και ειδικά εκείνη της πλειοψηφίας συνοδεύονται, πράγματι, από σύντομη, σχεδόν λακωνική, αιτιολογία, που αφορά όμως κυρίως και πρωταρχικά το γιατί μας χρειάζεται η αναθεώρηση.

 Στην συζήτηση, εξάλλου, που ακολουθεί στην Επιτροπή Αναθεώρησης καθώς και στην Ολομέλεια επί των άρθρων που προτείνει η πλειοψηφία προς αναθεώρηση, διατυπώνονται, σκέψεις ή απόψεις ή προτάσεις ή αντιπροτάσεις και γίνεται συζήτηση για το πώς θα μπορούσε ή πως θα έπρεπε να αναθεωρηθούν η υπό αναθεώρηση συνταγματικές διατάξεις. Αλλά οι σκέψεις ή προτάσεις αυτές, μαζί με την επιχειρηματολογία τους, αποτελούν μέρος της αιτιολογίας και στηρίζουν, οι μεν πρώτες, με την μορφή της αιτιολογικής έκθεσης την πρόταση αναθεώρησης της πλειοψηφίας, ενώ οι δεύτερες την αντίκρουσή της. Η Βουλή ψηφίζοντας την πρόταση της πλειοψηφίας ως προς τα αναθεωρητέα άρθρα εγκρίνει, βέβαια, πολιτικά και την κατεύθυνση της αναθεώρησης. Δεσμευτική όμως για την Αναθεωρητική Βουλή είναι, κατά το Σύνταγμα, μόνον η απαρίθμηση των άρθρων προς αναθεώρηση. Η πρόταση της πλειοψηφίας με το αιτιολογικό της τίθεται στη συνέχεια υπό την κρίση του Λαού, ο οποίος και αποφασίζει κυριαρχικά δια μέσω των κομμάτων και της πλειοψηφίας που θα σχηματιστεί, αν θα συνεχιστεί ή όχι η διαδικασία της Αναθεώρησης ή αν θα απορριφθεί μερικά ή ολοκληρωτικά, αν δηλαδή περαιωθεί ή αν θα ματαιωθεί.

Άλλωστε και αν ακόμη γινόταν δεκτή η αντίθετη άποψη[7], το ερώτημα που ανακύπτει είναι, ποιο ακριβώς περιεχόμενο ή ποια κατεύθυνση είναι δεσμευτική για την Αναθεωρητική; Πως και από ποιους διατυπώνεται και πως διαπιστώνεται, αφού δεν εμπεριέχεται στην απόφαση της Βουλής για τις αναθεωρητέες διατάξεις πρόταση, συγκεκριμένης κανονιστικής διατύπωσης των υπό αναθεώρηση άρθρων ούτε μπαίνει σε ψηφοφορία κάποια «κανονιστική κατεύθυνση», που να είναι διαγνώσιμη ώστε να είναι και δεσμευτική; Το αιτιολογικό της πρότασης είναι ένα απλό πολιτικό σκεπτικό, μια κρίση πολιτικής σκοπιμότητας, μια πολιτική υπόδειξη που δεν μπορεί από την φύση της να δεσμεύει τη νέα πλειοψηφία που θα προέλθει από τις εκλογές. Σε αυτές τίθεται και κρίνεται από το εκλογικό σώμα το θεσμικό διακύβευμα της αναθεώρησης, ως πολιτικό διακύβευμα.

Δεν πρέπει εξάλλου να παραγνωρίζεται και πολύ περισσότερο να λησμονείται ότι η αναθεωρητική διαδικασία συντελείται σε τρία στάδια και το όργανο που την συντελεί είναι σύνθετο: κοινή Βουλή, εκλογικό σώμα, Αναθεωρητική Βουλή. Ούτε όμως η διαδικασία ούτε το σύνθετο αυτό όργανο είναι δυνατόν να εξομοιωθούν με σύνθετη διοικητική ενέργεια και να υπαχθούν στη λογική του διοικητικού δικαίου όπως κάνουν ορισμένοι συνάδελφοι. Διότι, στην προκειμένη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με ανώτατα όργανα του κράτους, που εκφέρουν πολιτική βούληση, που προβαίνουν σε πολιτικές αξιολογήσεις και εκτιμήσεις και αποφασίζουν με ευρύτατη διακριτική ευχέρεια –για να χρησιμοποιήσω, καταχρηστικά, όρο του διοικητικού δικαίου. Τα πολιτικά αυτά όργανα κρίνουν το καθένα ξεχωριστά και αυτόνομα. Αποφασίζουν βέβαια κατά το Σύνταγμα και σύμφωνα με τις διαδικασίες και τις δεσμεύσεις που προαναφέραμε, με κριτήριο το συμφέρον «του Λαού και του Έθνους» (άρθρο 1 παρ. 3Σ). Έχουν δηλαδή από το ίδιο το Σύνταγμα την εξουσία να αποφασίζουν «πολιτικά» και να κρίνουν και αξιολογούν «πολιτικές καταστάσεις» και να καθορίζουν τις δημόσιες πολιτικές της χώρας, και βέβαια και τη συνταγματική πολιτική της αναθεώρησης του Συντάγματος.

 Θα πρέπει, τέλος, να υπογραμμιστεί ότι η βούληση του Λαού, που εκφράζεται στο πλαίσιο βουλευτικών εκλογών, συμπλέκεται με την κομματική αντιπαράθεση πλειοψηφίας-μειοψηφίας. Επιλέγοντας κόμμα, ο ψηφοφόρος ψηφίζει, κατ’ ανάγκη, και τις προτάσεις συνταγματικής και κυβερνητικής πολιτικής του κόμματος της επιλογής του. Αναπόφευκτα, με την ίδια ψήφο εγκρίνει και τις συνταγματικές προτάσεις του ίδιου κόμματος[8]. Η πρόταση αναθεώρησης της προηγούμενης Βουλής τίθεται με τις βουλευτικές εκλογές σε δημόσια διαβούλευση, σε αντιπαράθεση και αντιπαραβολή με τις αναθεωρητικές προτάσεις των κομμάτων της μειοψηφίας.

Ο διπλασιασμός του Λαού σε πλειοψηφία μειοψηφία αποτελεί, συστατικό στοιχείο της συνταγματικής πραγματικότητας, όπως και τα κόμματα εξάλλου. Δεν είναι δυνατόν επομένως να αγνοούνται οι ζωντανοί αυτοί συντελεστές της λαϊκής κυριαρχίας κατά την ερμηνεία των σχετικών συνταγματικών διατάξεων. Διότι έτσι είναι σαν να αγνοείται η πολιτική σύγκρουση και αντιπαράθεση, την οποία η δημοκρατική αρχή υπονοεί ως συνταγματικό γεγονός και επιδιώκει να τιθασεύσει, να υπαγάγει σε κανόνες και διαδικασίες,

Καθ΄όσον αφορά το πολικό αίτημα του συναινετικού χαρακτήρα της συνταγματικής διαδικασίας, που είναι ένα συνταγματικό ζητούμενο[9], θα πρέπει να ιδωθεί και αυτό μέσα από το πρίσμα των σχέσεων αντιπαλότητας πλειοψηφίας και μειοψηφίας. Η συναίνεση, ως συνταγματικός κανόνας της αναθεώρησης δεν αφορά άλλωστε μόνον τη συναίνεση μεταξύ των «κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών των δύο Βουλών αλλά και την παρεμβαλλόμενη δια των εκλογών λαϊκή συναίνεση στην αναθεώρηση. Η λαϊκή συναίνεση στην πρόταση αναθεώρησης, όπως αυτή αποτυπώνεται στο εκλογικό αποτέλεσμα με την ανάδειξη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας είναι καθοριστικής σημασίας για την συνέχιση, περαίωση ή ματαίωση της αναθεώρησης.

Η κυβερνητική πλειοψηφία που θα προκύψει από τις βουλευτικές εκλογές, εξοπλίζεται άρα με την εξουσιοδότηση ή μάλλον, με την λαϊκή εντολή να αναθεωρήσει το Σύνταγμα σύμφωνα με την πολιτική κατεύθυνση που έχει εκθέσει και έχει εγκριθεί από τον Λαό. Αν η κυβερνητική πλειοψηφία συμβεί να είναι διαφορετική από εκείνη της προηγούμενης Βουλής, είναι επόμενο η αναθεωρητική πρόταση της τελευταίας να θεωρηθεί ότι έχει απορριφθεί από τον Λαό και να μην μπορεί να δεσμεύει ούτε πολιτικά ούτε συνταγματικά –και αν ακόμη υποθέταμε ότι μπορούσε να την δεσμεύσει- την Αναθεωρητική Βουλή.

Η παρεμβολή του εκλογικού σώματος στην αναθεωρητική διαδικασία βαραίνει καθοριστικά στη διαδικασία της αναθεώρησης των συνταγματικών διατάξεων και ειδικά στην κατεύθυνσή της. Διότι, συνιστά ενσώματη πραγμάτωση της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας και έμπρακτο σεβασμό της βούλησης του Λαού[10].

Για τον λόγο αυτό είναι, επί πλέον, κατά την γνώμη μου μη αναθεωρήσιμη η ισχύουσα, τώρα και δυο σχεδόν αιώνες, συνταγματική πρόβλεψη της παρεμβολής των βουλευτικών εκλογών. Αποτελεί μια σταθερά του ελληνικού συνταγματισμού και της ελληνικής συνταγματικής παράδοσης σε όλα τα ελληνικά συντάγματα, σε σημείο που μπορούμε βάσιμα να ισχυριστούμε ότι έχει δημιουργηθεί, δια μέσου της μακραίωνης συνεχούς εφαρμογής της, ένας θεμελιώδης συνταγματικός κανόνας του «πραγματικού συντάγματος», που βρίσκεται σε αρμονία με τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν το πολίτευμα και ως τέτοιος δεν μπορεί να αναθεωρηθεί, να καταργηθεί ή να αντικατασταθεί ακόμη και με δημοψήφισμα[11].

Το αμφιλεγόμενο ζήτημα του δικαστικού ελέγχου της αναθεώρησης

 2. Και έρχομαι τώρα σε ένα άλλο ζήτημα που ανέκυψε ως παρεπόμενο της ίδιας συζήτησης. Παλαιό και αυτό και πολυσυζητημένο στην συνταγματική θεωρία, περισσότερο αμφιλεγόμενο ωστόσο από το προηγούμενο. Στο αν είναι συνταγματικά επιτρεπτό να ασκηθεί δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας της αναθεώρησης του Συντάγματος.

 Το ζήτημα το έχει θίξει στην παρέμβασή στον εδώ ιστότοπο ο συνάδελφος Ν. Αλιβιζάτος και το έχει πραγματευτεί εκτενώς ο Ευ. Βελιζέλος, ειδικά σε ό, τι αφορά την θέση της νομολογίας, ΑΕΔ και ΣτΕ. Δεν υπάρχει λόγος να επαναλάβω τα ήδη γραφέντα[12]. Η τοποθέτησή μου είναι ωστόσο πιο κατηγορηματικά επιφυλακτική -για να μην πώ αρνητική- από την δική τους, γι αυτό και αρκούμαι στην παράθεση, συνοπτικά, μερικών μόνονμ πρόσθετων επιχειρημάτων[13].

Είμαι κατηγορηματικά επιφυλακτικός, πρώτον, διότι δεν υπάρχει συνταγματικό έρεισμα για την θεμελίωση και νομιμοποίηση εντός τέτοιου ελέγχου. Κα η αναγνώριση στα δικαστήρια τέτοιας φύσεως εξουσία απαιτεί σαφή συνταγματική και ειδική πρόβλεψη. Δεν αρκεί η γενικόλογη αναφορά στην γενική εξουσία των δικαστηρίων να ελέγχουν την συνταγματικότητα των νόμων, όπως είχε αναγνωριστεί και καθιερωθεί από τα ίδια εθιμικά από τα τέλη του 18^ου αιώνα. Ούτε όμως από την ρητή πρόβλεψή της στο άρθρο 93 παρ.3Σ είναι δυνατόν ερμηνευτικά να συναχθεί η δυνατότητα επέκτασή της και στις αποφάσεις ή στα ψηφίσματα της αναθεωρητικής εξουσίας, η οποία ναι μεν είναι και αυτή συντεταγμένη, όπως και η νομοθετική, πρόκειται όμως για «παράγωγη συντακτική εξουσία», που τροποποιεί εν ισχύει συνταγματικές διατάξεις ή θεσπίζει νέες, τυπικά υπέρτερες των νόμων και ουσιαστικά πολύ διαφορετικές. Άλλωστε, όπως σημειώνει ορθά ο Σπυρόπουλος, ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων θα μπορούσε να ασκηθεί ακόμη και αν δεν υπήρχε το άρθρο 93 παρ.3Σ. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για τον ίδιο ακριβώς έλεγχο, παρεμπίπτοντα και συγκεκριμένο, που αφορά πάντα διάταξη νόμου και όχι βέβαια συνταγματική διάταξη.

Είναι λάθος να εξομοιώνεται η αναθεωρητική λειτουργία με την νομοθετική, το Σύνταγμα με τον νόμο. Υπάρχει μια τεράστια διαφορά είδους. Η τελευταία θεσπίζει κατά βάση κανόνες δικαίου συμπεριφοράς και ρυθμίζει έννομες σχέσεις. Η πρώτη καθορίζει του γενικούς όρους οργάνωσης και λειτουργίας της δεύτερης. Η αναθεωρητική λειτουργία είναι μια μορφή παράγωγης συντακτικής εξουσίας, ανήκει στην κατηγορία των πράξεων που εκφράζουν συντακτική βούληση, οριοθετημένη, δεσμευμένη, βέβαια, από το ίδιο το Σύνταγμα, που θεσπίστηκε από πρωτογενή συντακτική εξουσία. Η πρόσφατη τάση εκνόμευσης του Συντάγματος, ιδίως μετά την πληθωρική αναθεώρηση του 2001, που «συνταγματοποίησε», καταχρηστικά, ύλη νομοθετική δεν αναιρεί την προηγούμενη ουσιώδη διάκριση και δεν μπορεί να δικαιολογήσει την αντιμετώπιση του Συντάγματος ως κοινού νόμου.

Ο δικαστικός έλεγχος των νόμων αφορά, εξάλλου, διατάξεις ουσιαστικών νόμων που υπόκεινται σε έλεγχο με βάση κανόνες αναφοράς ή ελέγχου συνταγματικούς υπέρτερης ισχύος. Στην υποθετική περίπτωση ενός δικαστικού ελέγχου της αναθεώρησης, ο δικαστής θα έπρεπε να ελέγξει αναθεωρημένες διατάξεις με «κανόνες ελέγχου» διατάξεις, ισότιμες τυπικά με τις ελεγχόμενες! Ο σκόπελος αυτός θα μπορούσε, βέβαια, να υπερπηδηθεί με την αναγωγή στις θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος και να εκληφθούν αυτές, ως κανόνες ελέγχου. Μόνο που η αναγωγή αυτή είναι εξαιρετικά επισφαλής, εξ αιτίας της αοριστίας και γενικότητας του νοήματος των γενικών αρχών του δικαίου. Άλλωστε οι θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος δεν είναι εφαρμόσιμες και ερμηνευτικά χρήσιμες χωρίς την παράλληλη εφαρμογή στην συγκεκριμένη περίπτωση και μιας ειδικότερης συνταγματικής διάταξη, η οποία παρεμβάλλεται για να θεμελιωθεί και δικαιολογηθεί κατ΄αρχάς η αναγωγή σε έναν συγκεκριμένο συνταγματικό κανόνα ελέγχου, πού χρειάζεται όμως και αυτός να ερμηνευτεί με αναφορά σε κάποια θεμελιώδη αρχή ώστε να αποσαφηνιστεί ή να διαμορφωθεί το νόημα του συνταγματικού κανόνα ελέγχου που αρμόζει στην συγκεκριμένη διαφορά.

Αυτός είναι πιστεύω και ο λόγος, που έναν αιώνα τώρα δεν έχει διαμορφωθεί κάποια νομολογία σαφής, που να τεκμηριώνει τον δικαστικό έλεγχο της «αντισυνταγματικότητας» των αποφάσεων της Αναθεωρητικής Βουλής. Και αυτό δεν αφορά μόνον τις διαδικαστικές διατάξεις, που ως interna corporis της Βουλής δεν μπορούν ούτως ή άλλως να ελεγχθούν. Αφορά και το περιεχόμενο των υπό δικαστικό έλεγχο διατάξεων που αναθεωρήθηκαν. Η μόνη θεωρητική δυνατότητα που μπορούμε να φανταστούμε είναι ένας έλεγχος των αναθεωρημένων διατάξεων με βάση τις θεμελιώδεις συνταγματικές αρχές. Αυτές που συνδέονται με την βάση και την μορφή του πολιτεύματος και καθιερώνουν την συνταγματική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου.

Δικαστικός όμως έλεγχος συνταγματικών διατάξεων με βάση τις θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος, μόνον δυνάμει του άρθρου 87 παρ. 2Σ είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί[14] : όταν η αναθεώρηση ισοδυναμεί με κατάλυση του Συντάγματος. Δηλαδή όταν θεμελιώδης συνταγματική αρχή πάψει να ισχύει και να εφαρμόζεται αποτελεσματικά. Στην περίπτωση αυτή θα έχουμε κατάλυση ή αλλοίωση της βάσης ή της μορφής του πολιτεύματος και του κράτους δικαίου. Τότε μόνον νομιμοποιείται η δικαστική εξουσία να αρνηθεί να εφαρμόσει αναθεώρηση συνταγματικών διατάξεων. Η κατάλυση όμως του πολιτεύματος είναι ένα πραγματικό γεγονός, μια ειρηνική επανάσταση, που ούτως ή άλλως δεν ελέγχεται δικαστικά με βάση το Σύνταγμα. Αλλά και αν ακόμη υποθέταμε όταν ήταν εφικτό και συνταγματικά θεμιτό και πάλι ο ενδεχόμενος δικαστικός έλεγχος θα ήταν οριακός ή εξαιρετικός, που θα εξερχόταν των ισχυόντων ορίων της συνταγματικότητας. Διότι θα εισερχόταν ευθέως στα πεδία της πολιτικής και των πραγματικών γεγονότων[15].

 Εν κατακλείδι μπορούμε να πούμε ότι τόσο η θεμελίωση όσο και η ενεργοποίηση της ελεγκτικής εξουσίας του δικαστή στην αναθεώρηση του Συντάγματος δεν είναι μόνον υποθετική ή θεωρητικά δυσπρόσιτη, είναι, αν ποτέ εμφανιστεί, και «εξαιρετικά δυσχερής στην πράξη». Κατά την πραγματοποίησή της το «πραγματικό» (ο όρος «κατάλυση» του Συντάγματος) συμπλέκεται τρυφερά με το «νομικό» (με την «παραβίασή» του) και ο δικαστικός έλεγχος της παραβίασης των θεμελιωδών αρχών του Συντάγματος καταλήγει σε έλεγχο – «υπέρβασις των ακραίων ορίων», γίνεται δηλαδή οριακός.

Το τελευταίο αποδεικνύει ακόμη μία φορά την στενή σχέση του Συντάγματος με την πολιτική. Τα ρευστά και μεταβλητά όρια του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικής νομιμότητας με τον έλεγχο της πολιτικής σκοπιμότητας. Εκείνο που είναι βέβαιο και επιβεβαιώνεται από την μακραίωνη συνταγματική μας παράδοση και πρακτική, είναι ότι η ελληνική συνταγματική τάξη αναγνωρίζει στην πολιτική εξουσία ευρύτατα περιθώρια εκτίμησης πραγματικών καταστάσεων, όταν δρά ως νομοθετική ή αναθεωρητική εξουσία. Ουδέποτε λειτούργησε ούτε πιστεύω ότι μπορεί να ανθήσει ποτέ στην Ελλάδα κράτος των δικαστών. Δεν ταιριάζει στην πολιτική και συνταγματική μας κουλτούρα, γι΄αυτό και είναι μάταιη και ανώφελη η δημιουργία, ενδεχομένως, ενός αληθινού συνταγματικού δικαστηρίου, που θα αντικαταστούσε ή θα παραμέριζε τον ριζωμένο, σχεδόν δύο αιώνες τώρα, διάχυτο παρεμπίπτοντα και συγκεκριμένο δικαστικό έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων.

---

[1]    Πρόκειται για γνωμοδοτικό σημείωμα που υποβλήθηκε στην κυβερνητικά πλειοψηφία και επικαλέστηκε ο Πρωθυπουργός στη Βουλή και το οποίο δημοσιεύτηκε στον παρόντα ιστότοπο με εκτενέστατη βιβλιογραφική τεκμηρίωση αλλά με σύντομες, σχετικά προσωπικές σκέψεις. Αφορμή για την δική μου παρέμβαση αποτέλεσε, πάντως, το εν λόγων γνωμοδοτικό σημείωμα.

[2]    Ξενοφών Κοντιάδης, στο «Σύνταγμα, Ερμηνεία κατ΄άρθρο, Σχόλιο. 110Σ», όπου και κατατοπιστική σύνοψη των ερμηνευτικών ζητημάτων της συνταγματικής πρόβλεψης για την αναθεώρηση, του ίδιου, Η αναθεώρηση του Συντάγματος, Αντ. Σάκκουλας, 2000, σ. 193 επ., 297 επ., -44.

[3]    Αντ. Μανιτάκης, Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο, τ. Ι., Θεσσαλονίκη, Σάκκουλας, 2004, σ. 312—333, όπου ανάλυση των σχετικών ζητημάτων που ανέκυψαν και συζητούμε σήμερα.

[4]    Αρ. Μάνεσησ,Η αναθεώρησις του Συντάγματος, Θεσσαλονίκη, 1966, σ. 43 σημ. 29. Και πιο κάτω, «Εις τον καθορισμόν των αναθεωρητέων διατάξεων περιορίζεται και εξαντλείται η εν προκειμένω αρμοδιότις της κοινής Βουλής. Ο καθορισμός του περιεχομένου της νέας ρυθμίσεως δεν ανήκει εις την αρμοδιότητα αυτής: θα διενεργηθεί κατά το δεύτερο στάδιο της αναθεωρητικής διαδικασίας υπό της επόμενης Βουλής, η οποία πάντως δεν δεσμεύεται από τας εν τη «πράξει» περιληφθείσας τυχόν υποδείξεις της προηγούμενης Βουλής ως προς το μελλοντικό περιεχόμενο των υπό αναθεώρησιν διατάξεων» (σελ. 37 σημ. 14).

[5]    Αντίθετα η διαδικασία της αναθεώρησης θωρείται περαιωθείσα, ακόμη και αν αναθεωρηθεί και μία μόνον διατάξει. Από εκείνη την χρονική στιγμή τρέχει και η πενταετία για να ξεκινήσει μια νέα διαδικασία Αναθεώρησης.

[6]    Βλέπε επ΄αυτού την αντίκρουση του Κ. Γιαννακόπουλου.

[7] Την άποψη αυτή υποστήριξε κυρίως, ο Π. Παραράς,, «Οι περιορισμένες εξουσίες της αναθεωρητικής Βουλής», Το Σ (19),1993, σ. 47 και τώρα σε «Το Κράτος Δικαίου», Συλλογή μελετών, Σάκκουλας, 2014, 441-546.

[8] Ο Μάνεσης έγραφε για το ίδιο θέμα χαρακτηριστικά: «Ναι μεν ο Λαός δεν αποφαίνεται μόνον επί του θέματος της αναθεωρήσεως, το οποίον δεν είναι δυνατόν βεβαίως να απομονωθεί από την περί της αναδείξεως των βουλευτών εκφραζομένην εκλογικήν βούλησιν , εντούτοις όμως, εις την εποχήν μας, είναι βέβαιον ότι ο εκλογεύς ψηφίζει κατά πρώτον λόγον κόμματα, ήτοι περιβάλλει δια της εμπιστοσύνης του τους υπ΄αυτών επδιωκομένους πολιτικούς σκοπούς..». (Η αναθεώρησις του Συντάγματος, σ. 41 σημ. 23)

[9]    βλ. Ξεν. κοντιαδη, Η αρχή της συναίνεσης ως θεμέλιο της αναθεωρητικής λειτουργίας, σε «Αναθεώρηση του Συντάγματος και εκσυγχρονισμός των θεσμών», Αντ. Σάκκουλοας, 2000, σ. 35

[10] Βλ. Αρ. Μάνεση,Η αναθεώρησις του Συντάγματος, σ. 39-40).

[11] Για όλα τα παραπάνω εκτενέστερα το ημέτερο ΕλλΣυντΔικ., σ. 309-333

[12] Οι σκέψεις τους ουσιαστικά αντικρούουν τις απόψεις του Κ. Γιαννακόπουλου.

[13] Θετικός ως προς την δυνατότητα άσκησης δικαστικού ελέγχου της «συνταγματικότητας» της αναθεώρησης του Συντάγματος, ο Φ. Σπυρόπουλοσ, Συνταγματικό Δίκαιο, Αντ. Σάκκουλας, 2006, σ. 154.

[14] Βλ. και Ευ. Βενιζέλου, Μαθήματα Συνταγματικού, σ. 67 επ

[15] Για όλα αυτά εκτενέστερα Αντ. Μανιτάκη, Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο, τ. 1, σ. 329-333..

     Ας μου επιτραπεί στο σημείο αυτό να παραθέσω ένα εκτενές απόσπασμα από το βιβλίο μου επειδή είναι επίκαιρο και αφορά το ζήτημα που συζητάμε:

     «Εγγυητής του αυστηρού χαρακτήρα του Συντάγματος, δηλαδή της μη ανατροπής των οργανωτικών βάσεων του πολιτεύματος, δεν μπορεί να είναι άλλος από την ίδια την Αναθεωρητική Βουλή, η οποία και αποφασίζει την αναθεώρηση. Αυτή κρίνει πρωταρχικά αν μία διάταξη υπόκειται ή όχι σε αναθεώρηση και αν πλήττεται με τη σχεδιαζόμενη αναθεώρησή της καίρια η μορφή του πολιτεύματος ή η δικαιοκρατική προστασία των ατομικών δικαιωμάτων. Στη συνταγματική νομιμοφροσύνη της Εθνικής Αντιπροσωπείας ανατίθεται, έτσι, κατά πρώτο λόγο η τήρηση των κανόνων της αναθεώρησης. Σε αυτή ανήκει κατ’ αποκλειστικότητα η τήρηση των διαδικαστικών ορίων ή κανόνων της αναθεώρησης, ενώ σε ό,τι αφορά τα ουσιαστικά της όρια την ευθύνη της μη παραβίασής τους την μοιράζονται μεταξύ τους η ίδια η Αναθεωρητική Βουλή με τη δικαστική εξουσία. Η εγγύηση, επομένως, της τήρησης των ουσιαστικών και διαδικαστικών ορίων της αναθεώρησης είναι κατ’ αρχήν πολιτική και αφορά κυρίως το ίδιο το όργανο που πραγματοποιεί την αναθεώρηση, το οποίο και αυτοδεσμεύεται ηθικο-πολιτικά να τηρεί το Σύνταγμα και να σέβεται το πολίτευμα, εντός και για χάρη του οποίου ενεργεί.

     Άλλωστε η μη αντίδραση της Αναθεωρητικής Βουλής σε απόπειρες ουσιώδους προσβολής των θεμελιωδών αρχών του πολιτεύματος θα ισοδυναμούσε με αποδοχή ενεργειών κατάλυσής του, δηλαδή με άσκηση συντακτικής εξουσίας, οπότε κάθε δικαστικός έλεγχος πράξεων αναθεώρησης που επιβλήθηκαν και έγιναν αποδεκτές ως «παράγουσες νέον Δίκαιον» είναι αδιανόητος. Διότι δεν πρέπει να λησμονείται ότι κάθε ουσιώδης προσβολή των οργανωτικών βάσεων του πολιτεύματος πλήττει καίρια τη συνταγματική νομιμότητα και αγγίζει τα όρια της επανάστασης. «Και η μεν επανάστασις δεν ελέγχεται διά νομικών μέσων, αλλά διά να διακριθή ως δικαιοπαραγωγικόν γεγονός πρέπει να είναι έκφρασις αντιστοίχου θελήσεως και επί πλέον να επιβληθή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οσάκις η αναθεώρησις υπερβή τα όρια της κατά το Σύνταγμα εκτάσεώς της και μάλιστα προκειμένου περί σοβαράς πολιτικής σημασίας διατάξεων, θα πρόκειται περί ηθελημένης ρήξεως του Δικαίου, συνιστώσης πρωτογενή πολιτικήν πράξιν και η οποία, αναλόγως της δυνάμεως της δημιουργίας νέου Δικαίου, θα παρασύρη και τας εγγυήσεις του παλαιού. Κανείς φραγμός εκ της αρμοδιότητος οιουδήποτε οργάνου δεν είναι δυνατόν ν’ αντιταχθή εις την περίπτωσιν αυτήν κατά της δικαιοπαραγωγικής δυνάμεως και αν ακόμη υπενοείτο ο φραγμός αυτός υπό του Συντάγματος»: Αλ. Σβώλου, Η αναθεώρησις του Συντάγματος, 112-113).

1. Τις τελευταίες μέρες διεξάγεται στην ιστοσελίδα του Ομίλου μας μια ζωηρή συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος. Το ενδιαφέρον της βρίσκεται στο ότι ξεφεύγει από την πεπατημένη της παράθεσης διατάξεων που θα πρέπει (ή δεν θα πρέπει) να αναθεωρηθούν, σύμφωνα με τις απόψεις του εκάστοτε συγγραφέα, αλλά θίγει ένα καίριο στην παρούσα συγκυρία ζήτημα: το αν, σύμφωνα με το άρθρο 110 του Συντάγματος, η «προαναθεωρητική» Βουλή, δηλαδή η παρούσα (με την σημερινή της πλειοψηφία ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ) μπορεί να δεσμεύσει την Αναθεωρητική, δηλαδή την επομένη όπου (σύμφωνα με όλες τις δημοσκοπήσεις) πρώτο κόμμα θα είναι η Νέα Δημοκρατία, όχι μόνον ως προς την έκταση της αναθεώρησης, αλλά και ως προς το περιεχόμενό της.
2. Αφορμή για τη συζήτηση αυτή στάθηκε μια αναφορά του Αλέξη Τσίπρα στην Ολομέλεια της Βουλής, κατά την έναρξη της συζήτησης για την αναθεώρηση (14.11.2018): κλείνοντας την αγόρευσή του, ο πρωθυπουργός αναφέρθηκε σε γνωμοδοτικό σημείωμα του συναδέλφου Κώστα Γιαννακόπουλου (βλ. ήδη εκτενέστερη ανάρτηση στις 27.11.2018, στην παρούσα ιστοσελίδα), ο οποίος, στηριζόμενος κυρίως σε μια μάλλον ξεχασμένη απόφαση του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου (την ΑΕΔ 11/2003 ), είχε απαντήσει θετικά στο ανωτέρω ερώτημα. Την αντίθετη άποψη υποστήριξε ο Ευ. Βενιζέλος (ανάρτηση 28.11. 2018), ο οποίος –υπενθυμίζεται– εκτός από εισηγητής της πλειοψηφίας στην αναθεώρηση του 1995-2001, είχε αφιερώσει στο άρθρο 110 του Συντάγματος την υφηγητική διατριβή του, το 1984. Στη συζήτηση παρενέβησαν επίσης και οι συνάδελφοι Γ. Δελλής στα «Νέα» (23.11.2018) και Σπ. Βλαχόπουλος στην «Καθημερινή (24.11.2018) και ανάρτηση εδώ στις 25.11. 2018).
3. Όντας, κατά κάποιο τρόπο, ο απώτερος «φταίχτης» για το θέμα που δημιουργήθηκε αφού, ως συνήγορος του Αλέξανδρου Λυκουρέζου, είχα θέσει στο ΑΕΔ το ανωτέρω ζήτημα το 2003[1], αποφάσισα να παρέμβω στη συζήτηση, όχι τόσο για να πάρω θέση υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης, όσο για να αναδείξω μερικές πτυχές του ζητήματος, που οι ανωτέρω συνάδελφοι, μέχρι σήμερα τουλάχιστον, νομίζω ότι παραβλέπουν:
4. Και πρώτα-πρώτα το αυτονόητο: αν χάρη στον Κώστα Γιαννακόπουλο ο ΣΥΡΙΖΑ αποφάσισε, μετά από κυοφορία δυο και κάτι ετών, να προχωρήσει στην εξαγγελθείσα αναθεώρηση, τότε χαλάλι του. Διότι, προφανώς τον έπεισε ότι αξίζει τον κόπο να δοκιμάσει να «περάσει» «την δική του» αναθεώρηση, ενόσω είναι πλέον ή βέβαιο ότι στην επόμενη Βουλή κάποιος άλλος θα έχει τον τελευταίο λόγο. Όπως και να ‘χει, άξιζε τον κόπο διότι, αν μη τι άλλο, χάρη σε αυτόν, η κυβερνητική πλευρά έδωσε ένα δείγμα συνταγματικής γραφής πολύ υψηλότερης στάθμης από αυτήν στην οποία μας είχε συνηθίσει. Κάτι αυτό καθ’ εαυτό θετικό για τη δημοκρατία μας.

5. Το πρώτο ζήτημα που έθεσε η σχολιαζόμενη απόφαση του ΑΕΔ, είναι το αν ελέγχεται δικαστικά η αναθεώρηση του Συντάγματος. Πρόκειται βέβαια για σπουδαίο ζήτημα αρχής, το οποίο, έως τότε, κανένα δικαστήριο δεν είχε αντιμετωπίσει ευθέως στη χώρα μας. Ακολουθώντας τα σημεία των καιρών, το ΑΕΔ απάντησε καταφατικά. Και τούτο, χωρίς επιφυλάξεις, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τον δικαστικό έλεγχο των interna corporis της Βουλής στην αναθεωρητική διαδικασία[2]. Αυτονόητη συνέπεια του αυστηρού χαρακτήρα του Συντάγματος, ήταν καιρός το ζήτημα αυτό να ξεκαθαρισθεί. Και είναι να απορεί κανείς με τον Ευ. Βενιζέλο, ο οποίος, αντί να χαιρετίσει τη σημαντική αυτή εξέλιξη ως ένα σημαντικό βήμα προς την πραγμάτωση του κράτους δικαίου, επιμένει να διατηρεί τις επιφυλάξεις του. Δεν αντιλαμβάνεται άραγε ότι οι καιροί έχουν αλλάξει; Και ότι, στις προηγμένες συνταγματικά δημοκρατίες, στις οποίες, όπως θέλω να πιστεύω, ανήκει και η Ελλάδα, εκτός από ένα πολύ στενό πεδίο πολιτικών αποφάσεων –που παλαιότερα χαρακτηρίζαμε μάλλον εύκολα ως «πράξεις κυβερνήσεως»– δεν υπάρχουν στεγανά από τα οποία να μπορεί να αποκλεισθεί ο δικαστικός έλεγχος; Καταλαβαίνω βέβαια ότι, όπως και άλλοτε στο παρελθόν, τον παλαιό εν όπλοις συνάδελφο απασχολεί το σκιάχτρο του «κράτους των δικαστών». Θέλω, ωστόσο, να πιστεύω ότι αν αναγνωρισθεί στους δικαστές –σε έμπειρους δικαστές– η κρίσιμη αρμοδιότητα, χωρίς μεμψιμοιρίες, επιφυλάξεις και αστερίσκους, θα την ασκήσουν με περίσκεψη. (Για τον ίδιο λόγο δεν συμμερίζομαι τις επιφυλάξεις του Ευ. Βενιζέλου και για ένα άλλο ζήτημα, φαινομενικά άσχετο, αλλά κατ’ ουσίαν άμεσα συνδεδεμένο με το σχολιαζόμενο: την κατάργηση της παρωχημένης αποκλειστικής αρμοδιότητας της Βουλής να ασκεί ποινική δίωξη κατά υπουργών, σύμφωνα με το άρθρο 86 Σ.).
6. Θα συμμερισθώ, αντίθετα, τις επιφυλάξεις του Ευ. Βενιζέλου όσον αφορά το έτερο μείζον ζήτημα που έθεσε η απόφαση του ΑΕΔ, το διαδικαστικό, δηλαδή το αν η προαναθεωρητική Βουλή μπορεί να δεσμεύσει την Αναθεωρητική και ως προς το περιεχόμενο της αναθεώρησης. Και τούτο, όχι τόσο γιατί πιστεύω ότι επί της ουσίας ο Ευ. Βενιζέλος έχει δίκαιο (προσωπικά, μάλλον κλείνω προς την αντίθετη άποψη), αλλά κυρίως γιατί η κρίσιμη απόφαση του ΑΕΔ δεν είπε κατά τη γνώμη μου αυτά που ο Κώστας Γιαννακόπουλος της πιστώνει. Πράγματι, αν διαβάσουμε πιο προσεκτικά την κρίσιμη 6^η σκέψη της απόφασης θα διαπιστώσουμε ότι το Δικαστήριο θέλησε περισσότερο να αποφύγει παρά να τάμει το επίμαχο ζήτημα: αφού διαπίστωσε ότι την κατεύθυνση προς την οποία έπρεπε να αναθεωρηθεί το άρθρο 57 του Συντάγματος (ώστε να ληφθούν υπ’ όψη τα σύγχρονα δεδομένα «ως προς τις οικονομικές λειτουργίες του κράτους») την αποτύπωσε στην πρότασή της μόνον η Επιτροπή Αναθεωρήσεως της προηγούμενης Βουλής και όχι η Ολομέλειά της στις δυο τελικές ψηφοφορίες της, το ΑΕΔ έκρινε ότι ο κρίσιμος ισχυρισμός του Αλ. Λυκουρέζου ήταν απορριπτέος «ως ερειδόμενος επί ανακριβούς προϋποθέσεως». Και τούτο διότι η ανάγκη αναθεωρήσεως του άρθρου 57 προς την ως άνω κατεύθυνση, «διατυπώθηκε μόνον στην εισήγηση της [Επιτροπής Αναθεωρήσεως] και δεν επαναλήφθηκε στην τελική απόφαση της Βουλής». Με άλλα λόγια, το Δικαστήριο εξήγησε γιατί απορρίπτει τον σχετικό λόγο, χωρίς να ξεκαθαρίσει αυτό που η γνωμοδότηση Γιαννακόπουλου θεωρεί ως δεδομένο, ότι δηλαδή αν η προαναθεωρητική Βουλή είχε προσδιορίσει στη τελική απόφασή της την κατεύθυνση της αναθεώρησης, θα δέσμευε την Αναθεωρητική Βουλή. Κοντολογίς, η ΑΕΔ 11/2003 κάθε άλλο παρά «έταμε» το επίμαχο ζήτημα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο Κώστας Γιαννακόπουλος έχει άδικο όταν επί της ουσίας υποστηρίζει τη συγκεκριμένη θέση. Κάθε άλλο μάλιστα! Απλώς δεν ακριβολογεί όταν διατείνεται ότι το ΑΕΔ, με τη συγκεκριμένη απόφαση, είχε υιοθετήσει την εν λόγω θέση.
7. Σε κάθε περίπτωση, το ερώτημα είναι αν ο ΣΥΡΙΖΑ θα διακινδυνεύσει να προτείνει μεταξύ των αναθεωρητέων διατάξεων και κάποιες που πολιτικά δεν θεωρεί «ανώδυνες». Και τούτο, με την ελπίδα ότι η άποψη Γιαννακόπουλου θα εισακουσθεί, όχι βέβαια από τη Νέα Δημοκρατία και τους όποιους συμμάχους της στην επόμενη Βουλή (που βέβαια θα αποφασίσουν κατά τα συμφέροντά τους), αλλά από τα δικαστήρια τα οποία θα κληθούν, προφανώς μετά από αρκετό καιρό, να ελέγξουν τη νομιμότητα της αναθεώρησης. Πολύ φοβούμαι ότι, ακόμη και αν τα τελευταία το αποτολμήσουν, θα είναι πολύ αργά: οι αναθεωρημένες διατάξεις, αν προλάβουν βέβαια να ψηφισθούν από 180 τουλάχιστον βουλευτές στην πρώτη σύνοδο της επόμενης Βουλής –υπενθυμίζεται ότι η θητεία του κ. Παυλόπουλου ως Προέδρου της Δημοκρατίας λήγει τον Μάρτιο του 2020– θα ισχύσουν και θα παραγάγουν τα όποια αποτελέσματά τους, χωρίς προφανώς να περιμένουν να αμφισβητηθούν δικαστικώς από κάποιους. Σε κάθε περίπτωση, όταν έρθει η ώρα του όποιου δικαστικού ελέγχου, θα έχουν δημιουργηθεί τόσα τετελεσμένα γεγονότα, που κανένα δικαστήριο δεν θα τολμήσει να θίξει τα «κακώς κείμενα».
8. Άρα συζητούμε περί όνου σκιάς; Πιστεύω πως όχι, πρωτίστως γιατί το ζήτημα της αναθεώρησης του τρόπου αναθεώρησης του Συντάγματος είναι ανοιχτό και ο επιστημονικός διάλογος βοηθά ούτως ή άλλως. Πρακτικά, ωστόσο, μέτρο για το κατά πόσον ο ΣΥΡΙΖΑ πιστεύει ειλικρινά ότι θα κερδίσει το «στοίχημα» του άρθρου 110 είναι το αν θα συμπεριλάβει στις αναθεωρητέες διατάξεις και την παράγραφο 2 του άρθρου 16 για τους σκοπούς της εκπαίδευσης. Προσωπικά πιστεύω ότι δεν θα το αποτολμήσει, και ότι θα ακολουθήσει εν προκειμένω τη συμβουλή του κ. Νίκου Φίλη: «Φύλαγε τα ρούχα σου για να ’χεις τα μισά»!
9. Φθάνω στο τελικό συμπέρασμά μου: Αναθεώρηση χωρίς ένα minimum συναίνεσης δεν γίνεται. Εν τούτοις, μερικές ρυθμίσεις του Συντάγματός μας είναι τόσο παρωχημένες που θα ήταν ντροπή –και σε κάθε περίπτωση, κατώτερο του επιπέδου της δημοκρατίας μας– να μην προχωρήσει η αλλαγή τους. Εκτός από το άρθρο 86, αναφέρομαι στα άρθρα 62, 32 90,101^Α και το ίδιο το άρθρο 110. Μήπως ήρθε η ώρα οι κκ. Τσίπρας και Μητσοτάκης να βάλουν λίγο νερό στο κρασί τους και να συμφωνήσουν γι’ αυτά, χωρίς εγωισμούς και υστεροβουλίες; Είμαι βέβαιος ότι, αν το αποφάσιζαν, θα κέρδιζαν και οι δύο. Και το κυριότερο, θα έδιναν μια βαθειά ανάσα στη δημοκρατία μας, που ασφυκτιά κάτω από την πίεση και τις κραυγές των παντός είδους λαϊκιστών.

 

[1] Υπενθυμίζεται ότι η υπόθεση αφορούσε την ερμηνεία του επαγγελματικού ασυμβιβάστου των βουλευτών, που είχε εισαγάγει με ισχυρή μειοψηφία, η Ζ’ Αναθεωρητική Βουλή, με την αναθεώρηση του 2001: καθώς ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος αρνήθηκε να αναστείλει τη δικηγορία του από 1.1.2003 (όπως προέβλεπε η μεταβατική διάταξη του άρθρου 115§7 Σ.), η πρώτη επιλαχούσα βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας στην περιφέρεια που αυτός είχε εκλεγεί, ζήτησε από το ΑΕΔ να τον κηρύξει έκπτωτο. Στο πλαίσιο αυτής της αντιδικίας, ο γνωστός δικηγόρος προέβαλε μεταξύ άλλων ότι το ασυμβίβαστο ήταν ανίσχυρο, διότι είχε εισαχθεί από τη Αναθεωρητική Βουλή, χωρίς να το έχει προβλέψει η «προαναθεωρητική». Ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος, μπορεί μεν να έχασε τη μάχη στην Αθήνα (ΑΕΔ 11/2003), την κέρδισε όμως –με άλλο πάντως σκεπτικό– στο Στρασβούργο, όπου προσέφυγε στη συνέχεια (βλ. ΕΔΔΑ, Λυκουρέζος κατά Ελλάδος, 15.6.2006).

[2] Όσον αφορά την ουσιαστική αντισυνταγματικότητα της αναθεώρησης, την πιθανή αντίθεσή της δηλαδή προς τις αρχές και τα άρθρα που απαριθμεί η παράγραφος 1 του άρθρου 110 Σ., θα μπορούσε εύλογα να υποστηριχθεί ότι η διατύπωση της κρίσιμης σκέψης του ΑΕΔ αφήνει εκκρεμές το ζήτημα (: [ο κρίσιμος ισχυρισμός του Αλ. Λυκουρέζου] παραδεκτώς προβάλλεται από την άποψη των ορίων του δικαστικού ελέγχου της αναθεωρητικής διαδικασίας […]»). Παραδέχομαι, πάντως, ότι θα ήταν σίγουρα υπερβολικό να περιμένει κανείς από το ΑΕΔ να λύσει με την ίδια κατηγορηματικότητα και το ζήτημα αυτό, με αφορμή την «υπόθεση Λυκουρέζου».

Στην συνεδρίαση της 14.11.2018 της Ολομέλειας της Βουλής με αντικείμενο την έναρξη της πρώτης φάσης της διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος, σύμφωνα με το άρθρο 110 παρ. 2 – 5 και τη συγκρότηση κοινοβουλευτικής επιτροπής για την επεξεργασία των προτάσεων του ΣΥΡΙΖΑ και της Νέας Δημοκρατίας, οι αρχηγοί των δυο παραπάνω κομμάτων διαφώνησαν έντονα ως προς τις δεσμεύσεις της δεύτερης Βουλής. Αυτής που προκύπτει από τις βουλευτικές εκλογές που είναι το δεύτερο στάδιο της αναθεωρητικής διαδικασίας και η οποία στην πρώτη σύνοδό της, δηλαδή με νωπή δημοκρατική εντολή, «αποφασίζει σχετικά με τις αναθεωρητέες διατάξεις» (άρθρο 110 παρ.3).

 

Ο κ. Αλ. Τσίπρας υποστήριξε ότι η δεύτερη Βουλή δεσμεύεται από την κατεύθυνση της αναθεώρησης που ορίζει η πρώτη Βουλή. Ο κ. Κυρ. Μητσοτάκης υποστήριξε ότι η δεύτερη Βουλή συντελεί την αναθεώρηση ή την αφήνει ανολοκλήρωτη, χωρίς να δεσμεύεται από την κατεύθυνση που τυχόν προσδιόρισε για κάθε αναθεωρητέα   διάταξη η πρώτη Βουλή.

 

Στην αντιπαράθεση αυτή ο κ. Τσίπρας επικαλέστηκε γνωμοδοτικό σημείωμα του αναπληρωτή καθηγητή Κ. Γιαννακόπουλου^[1]  και – παραδόξως- δική μου, υποτίθεται, άποψη που διατύπωσα στη Βουλή κατά την αναθεώρηση του 2001.^[2] Δυστυχώς, όπως θα δούμε, τη διέστρεψε πλήρως. Ο κ. Μητσοτάκης επικαλέστηκε τις απόψεις του Δ. Τσάτσου^[3] και του Αρ. Μάνεση^[4]  που δίδασκαν, ορθά, την κρατούσα άποψη ότι η δεύτερη Βουλή αποφασίζει σχετικά με τις υπό αναθεώρηση διατάξεις χωρίς να δεσμεύεται από τυχόν κατευθύνσεις ως προς το περιεχόμενο που συμπεριέλαβε στην απόφασή της η πρώτη Βουλή.

 

Το ιστορικό βάθος του θέματος

 

Το ζήτημα έχει ενδιαφέρον και μεγάλο ιστορικό βάθος[5]. Μετά το κίνημα στο Γουδί στις 18 Ιανουαρίου 1910, σχηματίζεται η μεταβατική κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη προκειμένου να διαλυθεί η Βουλή και να προκηρυχθούν εκλογές για ανάδειξη απευθείας διπλής αναθεωρητικής Βουλής χωρίς να τηρηθούν οι αυστηρές διαδικαστικές προϋποθέσεις  του άρθρου 107 του Συντάγματος του 1844.  Η υπάρχουσα κοινή Βουλή, πριν τη διάλυσή της, καθορίζει όμως με το ψήφισμα της 18^ης Φεβρουαρίου 1910, όχι μόνο τις προς αναθεώρηση διατάξεις αλλά και τον τρόπο της αναθεώρησης. Το άρθρο 107 του Συντάγματος του 1864 προέβλεπε – θυμίζω- ότι η ανάγκη της αναθεώρησης συγκεκριμένων μη θεμελιωδών διατάξεων έπρεπε να διαπιστωθεί από τη Βουλή σε δυο διαφορετικές βουλευτικές περιόδους με αυξημένη πλειοψηφία τριών τετάρτων του όλου αριθμού των βουλευτών. Όποτε η δεύτερη Βουλή που διαπίστωνε την ανάγκη αναθεώρησης διαλυόταν και αναδεικνυόταν αναθεωρητική Βουλή με διπλάσιο αριθμό βουλευτών που αποφάσιζε σχετικά με την αναθεώρηση. Η Βουλή που ακολουθεί και αναδεικνύεται στις εκλογές της 8^ης Αυγούστου 1910 (Α´ Αναθεωρητική Βουλή), μετά από μια μνημειώδη αγόρευση του Ν. Δημητρακόπουλου^[6] , θεώρησε ότι δεν δεσμεύεται από την απόφαση της προηγούμενης Βουλής, παρά μόνο από τα ουσιαστικά όρια της αναθεώρησης, δηλαδή από την προβλεπόμενη στο άρθρο 107 του Συντάγματος του 1864, απαγόρευση αναθεώρησης των θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος. Η  Α ´ Αναθεωρητική Βουλή διαλύεται στις 12 Οκτωβρίου 1910 χωρίς να ολοκληρώσει την αναθεώρηση.

 

Στην Β´ Διπλή Αναθεωρητική Βουλή που ακολούθησε (εκλογές της 28^ης Νοεμβρίου 1910) και η οποία συντέλεσε την αναθεώρηση ψηφίζοντας το αναθεωρημένο Σύνταγμα του 1864/1911, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ως πρωθυπουργός λαμβάνει στο τέλος της συζήτησης για το άρθρο που έλαβε τελικά αριθμό 108  (σημερινό 110) το λόγο και προβαίνει στην ερμηνευτική δήλωση ότι «η προς αναθεώρησιν συγκαλουμένη Βουλή, ανεξαρτήτως των άλλων αυτής καθηκόντων, δεν δύναται, εν τη ασκήσει του αναθεωρητικού αυτής έργου, να εξέλθη των ορίων τα οποία έταξεν η την αναθεώρησιν αποφασίσασα Βουλή»^[7]. Όπως εξηγεί ο Ν. Ν. Σαρίπολος^[8], όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος ομιλεί για όρια εννοεί τις διατάξεις (συγκεκριμένα άρθρα και παράγραφοι) που καθόρισε ως αναθεωρητέες η προηγούμενη Βουλή και όχι τον τρόπο, δηλαδή την κατεύθυνση ή πολύ περισσότερο το περιεχόμενο της αναθεώρησης. Όπως τονίζει ο Ν. Ν. Σαρίπολος^[9]: «Τη δήλωσιν ταύτην του πρωθυπουργού απεδέχθη η Βουλή ώστε αναμφισβητήτως τοιαύτη είναι η έννοια του άρθρου 108 του συντάγματος». Τη θέση αυτή του Σαρίπολου που διατυπώθηκε το 1915 δεν αντέκρουσε ποτέ ο Ελευθέριος Βενιζέλος και έτσι κατέστη το κρατούν δόγμα της ελληνικής επιστήμης του Συνταγματικού Δικαίου υπό όλα τα μεταγενέστερα Συντάγματα. Περιλαμβανομένου του ισχύοντος Συντάγματος του 1975, όπως είχα την ευκαιρία να τονίσω στην επί υφηγεσία πραγματεία μου για τα όρια της αναθεώρησης το 1984 ^[10].

 

Η ρύθμιση του Συντάγματος του 1975

 

Στα συντάγματα του 1864 (άρθρο 107), του 1911 (άρθρο 108)  και του 1952 (άρθρο 108) προβλεπόταν αυξημένη πλειοψηφία για την πρώτη φάση της διαπίστωσης της ανάγκης της αναθεώρησης, αλλά όχι για τη δεύτερη κατά την οποία η Βουλή αποφάσιζε με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών ( Σ.1911 και Σ.1952) ή χωρίς ειδική πρόβλεψη περί πλειοψηφίας ( η διπλή αναθεωρητική Βουλή του Σ. 1864). Το Σύνταγμα  του  1927 (άρθρο 125)  προέβλεπε τελείως διαφορετική αναθεωρητική διαδικασία από την Εθνική Συνέλευση (Βουλή και  Γερουσία από κοινού) με αυξημένη πλειοψηφία τουλάχιστον τριών πέμπτων, χωρίς να μεσολαβούν εκλογές, αλλά με τη δυνατότητα να υποβληθεί η απόφαση της Εθνικής Συνέλευσης σε δημοψήφισμα.

 

Η βασική συνεπώς καινοτομία που εισάγει ως προς την αναθεωρητική διαδικασία το ισχύον Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008 που ως προς το άρθρο 110 δεν έχει τροποποιηθεί, είναι η εναλλαγή των πλειοψηφιών. Η δυνατότητα η πρώτη Βουλή να αποφασίσει με αυξημένη πλειοψηφία 3/5 του όλου αριθμού των βουλευτών και η επόμενη Βουλή με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών ή το αντίστροφο (άρθρο 110 παρ. 2-4). Οι δυο Βουλές συμπράττουν στην αναθεωρητική διαδικασία – και υπό την έννοια αυτή είναι και οι δυο αναθεωρητικές – οι ειδικότερες όμως αρμοδιότητές τους ως προς την αναθεώρηση είναι απολύτως διακεκριμένες. Η πρώτη Βουλή διαπιστώνει την ανάγκη αναθεώρησης μετά από πρόταση πενήντα τουλάχιστον βουλευτών. Όπως ορίζεται ρητά στο τελευταίο εδάφιο της παραγράφου 2 του άρθρου 110: «Με την απόφαση αυτή καθορίζονται ειδικά οι διατάξεις που πρέπει να αναθεωρηθούν». Η απόφαση αυτή δεν καθορίζει συνεπώς ούτε την κατεύθυνση της αναθεώρησης, ούτε πολύ περισσότερο το περιεχόμενο της αναθεώρησης. Περιορίζεται στον καθορισμό των υπό αναθεώρηση άρθρων ή μόνο παραγράφων ή μόνο εδαφίων κάποιου άρθρου ή υπάρχουσας  ερμηνευτικής δήλωσης κάτω από κάποιο άρθρο ή του σημείου στο οποίο πρέπει να υπάρξει προσθήκη άρθρου, παραγράφου, εδαφίου ή ερμηνευτικής δήλωσης.

 

Αυτή η πρακτική ακολουθήθηκε την περίοδο από το 1975 έως σήμερα, στις  αναθεωρήσεις του 1986^[11], 2001^[12] και 2008^[13]. Βεβαίως οι προτάσεις αναθεώρησης περιείχαν εκτενείς αιτιολογικές εκθέσεις και βεβαίως στις συζητήσεις στην Επιτροπή Αναθεώρησης και στην Ολομέλεια της πρώτης Βουλής έγιναν διεξοδικές συζητήσεις για την κατεύθυνση και το περιεχόμενο της αναθεώρησης, αλλά οι αποφάσεις των πρώτων Βουλών (Βουλές του 1981, 1996, 2004 αντιστοίχως) διαπίστωναν την ανάγκη αναθεώρησης αριθμητικά προσδιοριζομένων διατάξεων, χωρίς μνεία σε κατεύθυνση ή περιεχόμενο.

 

Άλλωστε, όπως ήδη τονίσθηκε, σύμφωνα με την παράγραφο 3 του άρθρου 110: «Αφού η αναθεώρηση αποφασιστεί από τη Βουλή, η επόμενη Βουλή, κατά την πρώτη σύνοδο της, αποφασίζει … σχετικά με τις αναθεωρητέες διατάξεις». Η οριοθέτηση της δεύτερης Βουλής αφορά τις διατάξεις και όχι την κατεύθυνση ή πολύ περισσότερο το περιεχόμενο. Επιπλέον  η δεύτερη Βουλή μπορεί, αν  θέλει, να διατηρήσει αμετάβλητες διατάξεις που κατέστησαν αναθεωρητέες με την απόφαση της πρώτης Βουλής.

 

Υποστηρίχθηκε από τον Γενικό Εισηγητή του ΣΥΡΙΖΑ ενώπιον της Ειδικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής της σημερινής Βουλής^[14]  ότι ο τότε βουλευτής της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας της Νέας Δημοκρατίας Κ. Τρικούπης, ειδικός εισηγητής επί του άρθρου 110 στη λεγόμενη Ε´ Αναθεωρητική Βουλή, τάχθηκε το 1975  υπέρ της άποψης ότι η δεύτερη Βουλή περιορίζεται από την απόφαση της πρώτης ως προς την κατεύθυνση της αναθεώρησης. Αυτό δεν είναι ακριβές. Ο τότε ειδικός εισηγητής τάχθηκε υπέρ της δέσμευσης της δεύτερης Βουλής ως προς την καθ´ ύλην αρμοδιότητά της που περιορίζεται από τις ειδικώς καθοριζόμενες διατάξεις και όχι από την κατεύθυνση ή το περιεχόμενο που θέλει η πρώτη Βουλή. Πρότεινε μάλιστα, υιοθετώντας σχετική θέση του Θεμιστοκλή Τσάτσου, να αποφασίζει η πρώτη Βουλή «ορίζουσα ειδικώς τους αναθεωρητέους θεσμούς ή τας αναθεωρητέας διατάξεις ή το θέμα της επιδιωκόμενης προσθήκης». Χωρίς καμία αναφορά σε κατεύθυνση^[15] .

 

Η ΑΕΔ 11/2003 και η ΣτΕ (Ολ.) 2512/2016

Στην ελληνική θεωρία μετά το 1993 είχε υποστηριχθεί από ορισμένους συγγραφείς^[16] η αποκλίνουσα της κρατούσας άποψη ότι η δεύτερη Βουλή δεσμεύεται από την απόφαση της πρώτης ως προς την κατεύθυνση. Χωρίς να έχει μεσολαβήσει ιδιαίτερη βιβλιογραφική συζήτηση, το ΑΕΔ, δικάζοντας ως εκλογοδικείο (άρθρο 100 παρ. 1 περ. γ) και όχι ως δικαστήριο άρσης της αμφισβήτησης για την ουσιαστική αντισυνταγματικότητα (άρθρο 100 παρ. 1 περ. ε), περιέλαβε στην απόφασή του 11/2003^[17] σκέψη με την οποία εξέτασε ισχυρισμό διαδίκου ότι το αναθεωρημένο το 2001 άρθρο 57 (χωρίς προσδιορισμό παραγράφου και εδαφίου) περιέλαβε το ασυμβίβαστο της επαγγελματικής δραστηριότητας του βουλευτή κατά παράβαση του άρθρου 110 (πάλι χωρίς εξειδίκευση διάταξης). Ο ισχυρισμός ήταν ότι η Ζ´ Αναθεωρητική Βουλή του 2000 υπερέβη το εύρος της εντολής της προηγούμενης Βουλής (του 1996) που είχε διαπιστώσει την ανάγκη να επανακαθορισθούν τα ασυμβίβαστα των βουλευτών, προκειμένου, όπως κατά την άποψη του διαδίκου  όριζε η απόφαση της πρώτης Βουλής, να ληφθούν υπόψη «τα σύγχρονα δεδομένα ως προς τις οικονομικές λειτουργίες του κράτους».  Άρα, κατά τον ισχυρισμό αυτό,  η επόμενη Βουλή δεν μπορούσε να καθιερώσει ασυμβίβαστα πέραν εκείνων που είτε άμεσα είτε έμμεσα σχετίζονται με το κράτος και τις οικονομικές λειτουργίες του.

 

Το ΑΕΔ έκρινε, χωρίς καμία αιτιολογία, ότι ο ισχυρισμός αυτός προβάλλεται παραδεκτώς από την άποψη των ορίων του δικαστικού ελέγχου της αναθεωρητικής διαδικασίας. Τέτοιου είδους παρεμπίπτουσες, παντελώς αναιτιολόγητες,  αξιωματικές διαπιστώσεις για  τα όρια του δικαστικού ελέγχου επί της αναθεωρητικής διαδικασίας^[18], θέτουν υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία του δικαστικού ελέγχου και παράγουν ανεπίτρεπτη για κράτος δικαίου αβεβαιότητα. Το ΑΕΔ εκφράστηκε για ένα τόσο σοβαρό ζήτημα σε μια δευτέρουσα αναφορική πρόταση, προφανώς γιατί θα απέρριπτε στην ίδια φράση τον ισχυρισμό ως ερειδόμενο επί εσφαλμένης προϋποθέσεως, δηλαδή ως ουσιαστικά αβάσιμο. Όμως η δευτερεύουσα αναφορική αυτή πρόταση χρησιμοποιείται τώρα για να θεμελιώσει ισχυρισμούς που μεταβάλλουν το κανονιστικό περιεχόμενο του άρθρου 110 Σ.

 

Γιατί είναι παραδεκτός ένας ισχυρισμός που προβάλλει παραβίαση της  κοινοβουλευτικής διαδικασίας της αναθεώρησης του Συντάγματος, δηλαδή συνιστά αμφισβήτηση της εσωτερικής τυπικής συνταγματικότητας του αναθεωρημένου Συντάγματος; Ένας αντίστοιχος ισχυρισμός για την εσωτερική τυπική συνταγματικότητα τυπικού νόμου, θα προσέκρουε, σύμφωνα με την πάγια σχετική νομολογία (με εξαίρεση την νομολογία του Ελεγκτικού Συνεδρίου για την ειδικότητα των συνταξιοδοτικών νόμων και την προηγούμενη γνωμοδότηση της Ολομέλειας του λόγω της ρητής διάταξης του άρθρου 74 Σ.) στην αρχή της διάκρισης των εξουσιών και στην εσωτερική αυτονομία της Βουλής που δεν επιτρέπει τον δικαστικό έλεγχο στα interna corporis. Ακόμη και ο σεβασμός των αποκλειστικών νομοθετικών αρμοδιοτήτων της Ολομέλειας της Βουλής κατά το άρθρο 72 παρ.1, δεν ελέγχεται δικαστικά^[19] . Επιπλέον το ΑΕΔ ως δικαστήριο άρσης των αμφισβητήσεων ως προς την αντισυνταγματικότητα τυπικού νόμου,  περιορίζεται ρητά (άρθρο 100 παρ. 1 περ. ε Σ.) μόνο στην ουσιαστική αντισυνταγματικότητα, άρα η τυπική αντισυνταγματικότητα δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητά του διότι δεν εμπίπτει ούτε στην αρμοδιότητα των τριών δικαιοδοτικών κλάδων. Πώς ενώ το ΑΕΔ δεν είναι δικαστήριο της τυπικής συνταγματικότητας του νόμου αναγορεύθηκε ενεργώντας ως εκλογοδικείο σε δικαστήριο της εσωτερικής τυπικής συνταγματικότητας του Συντάγματος, δηλαδή της αναθεωρητικής διαδικασίας;

 

Οι ενστάσεις αυτές στη συγκεκριμένη υπόθεση υπερκαλύφθηκαν από την πραγματολογική διαπίστωση του Δικαστηρίου ότι η πρώτη Βουλή δεν είχε περιλάβει στην απόφασή της για την ανάγκη αναθεώρησης και αναφορά στην κατεύθυνση. Όσα είχαν λεχθεί στην εισήγηση της Ειδικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής ως προς την κατεύθυνση της αναθεώρησης του άρθρου 57 δεν περιελήφθησαν στην απόφαση της Ολομέλειας της Βουλής για την ανάγκη αναθεώρησης του άρθρου 57 που δεν αναφερόταν σε κατεύθυνση. Το ΑΕΔ  δέχεται συνεπώς ότι η πρώτη Βουλή δεν έχει την υποχρέωση να ορίσει κατεύθυνση, αλλά μπορεί να αρκεστεί στη διαπίστωση της ανάγκης αναθεώρησης. Αν όμως ορίσει κατεύθυνση, δεσμεύει την επόμενη Βουλή. Πάντοτε και χωρίς άλλες προϋποθέσεις; Ακόμη και αν οι εκλογές που μεσολαβούν οδηγούν σε ριζική μεταβολή συσχετισμών; Ακόμη και αν η πρώτη Βουλή αποφάσισε μόνο με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών και η δεύτερη καλείται να αποφασίσει με την αυξημένη πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού; Μπορεί η δεύτερη Βουλή να αδρανήσει ή να αποφασίσει ρητά να μη προβεί στην αναθεώρηση κάποιας διάταξης που κρίθηκε αναθεωρητέα στην πρώτη Βουλή;

 

Αυτό το τελευταίο ζήτημα κλήθηκε να κρίνει η Ολομέλεια του ΣτΕ με την 2512/2016 απόφασή της, ύστερα από αίτηση ακύρωσης που υπέβαλε Σύμβουλος της Επικρατείας κατά του Προεδρικού Διατάγματος προαγωγής νεωτέρου του Συμβούλου σε θέση Αντιπροέδρου του ΣτΕ. Ο αιτών προέβαλε τον ισχυρισμό, επικαλούμενος τις  προπαρασκευαστικές εργασίες της αναθεώρησης του 2001, ότι η αληθής έννοια του άρθρου 90 παρ. 5 Σ. είναι ότι απαγορεύεται η αδικαιολόγητη ανατροπή της διαμορφωμένης σειράς αρχαιότητας των δικαστικών λειτουργών. Ειδικότερα προβλήθηκε ο ισχυρισμός ότι εφόσον η Βουλή του 1996 έκρινε αναθεωρητέα τη διάταξη του άρθρου 90 παρ. 5, η Ζ´ Αναθεωρητική Βουλή (του 2000) δεν μπορούσε να απέχει από την αναθεώρηση της συγκεκριμένης διάταξης. Το ΣτΕ, ακολουθώντας την ΑΕΔ 11/ 2003 θεώρησε παραδεκτό τον ισχυρισμό, αλλά τον απέρριψε ως αβάσιμο δεδομένου ότι  η επιλογή, σύμφωνα με το άρθρο 90 παρ. 5 Σ., δεν γίνεται αυτομάτως και  κατ´ αρχαιότητα αλλά μεταξύ όλων των συμβούλων που έχουν τα νόμιμα προσόντα. Υπό άλλη εκδοχή ο ισχυρισμός θα προσέκρουε άλλωστε στο  απαράδεκτο της παρ. 6 του άρθρου 90. Το ΣτΕ έκρινε στη συνέχεια παραδεκτό, αλλά απέρριψε ως αβάσιμο,  τον ισχυρισμό ότι η δεύτερη Βουλή δεν μπορούσε να απέχει από την αναθεώρηση διάταξης που έκρινε αναθεωρητέα η πρώτη Βουλή γιατί η απόφαση της πρώτης Βουλής συνιστά «πρόταση». Υποθέτω ότι ο όρος πρόταση δεν  χρησιμοποιείται εδώ με την έννοια που έχει στο Δίκαιο των Διοικητικών Πράξεων, καθώς το άρθρο 110 χρησιμοποιεί τους όρους «απόφαση» και «αποφασίζει» με πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο και για την πρώτη και για τη δεύτερη Βουλή.

 

Τα θετικά πορίσματα της νομολογίας αυτής είναι, πρώτον,  ότι η πρώτη Βουλή δεν έχει υποχρέωση να καθορίσει την κατεύθυνση της αναθεώρησης,  αλλά  αρκεί να διαπιστώσει την ανάγκη αναθεώρησης συγκεκριμένων συνταγματικών διατάξεων   και, δεύτερον, ότι η επόμενη Βουλή που προκύπτει από τις εκλογές που μεσολαβούν μπορεί να μη προβεί σε αναθεώρηση διάταξης που έκρινε αναθεωρητέα η πρώτη Βουλή[20]. Αντιθέτως προκύπτουν δυο σοβαρά ζητήματα. Πρώτον, η παντελώς αναιτιολόγητη αποδοχή της αρμοδιότητος άσκησης δικαστικού ελέγχου της εσωτερικής τυπικής συνταγματικότητας της αναθεώρησης. Και, δεύτερον, η απουσία έστω και  υπαινικτικής  αναφοράς στην διαφοροποίηση των πλειοψηφιών στην πρώτη Βουλή. Δεν είναι προφανώς ταυτόσημες οι καταστάσεις όταν η πρώτη Βουλή αποφασίζει για την ανάγκη αναθεώρησης και επιπλέον για την κατεύθυνση απλώς με απόλυτη  πλειοψηφία και όταν  αποφασίζει με αυξημένη  πλειοψηφία των  3/5 του όλου αριθμού των βουλευτών εμπιστευόμενη της απλή (απόλυτη) πλειοψηφία της επόμενης Βουλής.

 

Η ποικιλία των ενδεχομένων και η μόνη εγγύηση

 

Διαμορφώνονται κατά τον τρόπο αυτό πολλές εκδοχές: Η πρώτη Βουλή να αποφαίνεται για την κατεύθυνση με απόλυτη πλειοψηφία και να επιδιώκει να δεσμεύσει την αυξημένη πλειοψηφία των τριών πέμπτων της επόμενης Βουλής. Η πρώτη Βουλή να αποφαίνεται για την κατεύθυνση με αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων και να επιδιώκει να δεσμεύσει την επόμενη Βουλή που μπορεί να αποφασίσει με μόνη την απόλυτη πλειοψηφία ή στην οποία διαμορφώνεται νέα  αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων με σαφώς διαφορετική αντίληψη από την αυξημένη πλειοψηφία των τριών πέμπτων της πρώτης Βουλής. Είναι συνεπώς προφανές ότι ενόψει της ποικιλίας των ενδεχομένων, υπάρχει μόνο μια απλή,  πρακτική και ασφαλής εγγύηση: η διατήρηση της  υποχρέωσης να συγκροτηθεί αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών στην δεύτερη Βουλή.

 

Τα όρια του δικαστικού ελέγχου της αναθεώρησης

 

Το μείζον βεβαίως ζήτημα που  θέτουν οι δυο αποφάσεις που αναφέρθηκαν  είναι αυτή καθεαυτήν η άσκηση δικαστικού ελέγχου της εσωτερικής τυπικής συνταγματικότητας της αναθεωρητικής διαδικασίας^[21]. Τέτοιος έλεγχος δεν θεμελιώνεται ούτε στο άρθρο 93 παρ. 4 σύμφωνα με το οποίο «Τα δικαστήρια υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενο του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα», ούτε στο άρθρο 100 παρ.1 το οποίο στην περίπτωση ε´ αναθέτει στο ΑΕΔ την άρση της αμφισβήτησης για την ουσιαστική αντισυνταγματικότητα ή την έννοια διάταξης τυπικού νόμου, αν εκδόθηκαν γι´ αυτές αντίθετες αποφάσεις του ΣτΕ, του ΑΠ ή του ΕΣ. Άλλωστε, όταν το ΑΕΔ θεώρησε ότι έχει αρμοδιότητα να άρει αμφισβήτηση για την έννοια διάταξης του Συντάγματος και οδηγήθηκε με τον τρόπο αυτό, κατ´αποτελεσμα, σε αυθεντική ερμηνεία του Συντάγματος που είναι αποκλειστική αρμοδιότητα του αναθεωρητικού νομοθέτη, ασκήθηκε έντονη κριτική^[22]  που οδήγησε σε αλλαγή της νομολογίας του ΑΕΔ. Η μη  αποδοχή από  την αναθεωρητική Βουλή της ερμηνείας ότι δεν δεσμεύεται από τις τυχόν κατευθύνσεις που αποφάσισε η πρώτη Βουλή, συνιστά μήπως κατάλυση του Συντάγματος και συνεπώς ενεργοποιεί το άρθρο 87 παρ. 2 Σ., δηλαδή θεμελιώνει μια ειδική μορφή αντίστασης των δικαστικών λειτουργών^[23]; Κατά τη γνώμη μου,  όχι. Μια τέτοια θεώρηση θα  μετέτρεπε  ένα όψιμο ερμηνευτικό ζήτημα σε μείζονα πολιτειακή κρίση και θα έφερνε τον δικαστή ευθέως αντιμέτωπο με τη βούληση του εκλογικού σώματος που ανέδειξε την αναθεωρητική Βουλή καθώς και με τις αποφάσεις της ίδιας της αναθεωρητικής Βουλής. Μια τέτοια εξέλιξη θα οδηγούσε σε   αμφισβήτηση περί του κύρους του Συντάγματος. Τέτοιες όμως δικανικές αποφάνσεις πρέπει να διατυπώνονται ρητά και ενσυνειδήτως και όχι με ελλειπτικές διατυπώσεις και παρεμπιπτόντως. Θεωρώ συνεπώς ότι  δεν εμπεριέχονται στις σχετικές σκέψεις των δυο παραπάνω αποφάσεων που έχουν ως στόχο να εκδικάσει  το Δικαστήριο την συγκεκριμένη υπόθεση που έχει ενώπιον του και όχι να απαντήσει σε μείζονα και αφηρημένα δογματικά ζητήματα για τον δικαστικό έλεγχο της αναθεώρησης.

 

Οι συγγραφείς που αποδέχθηκαν τις θέσεις της ΑΕΔ 12/2003 και τις ταξινομήσεις πιθανών στάσεων της πρώτης Βουλής που  απορρέουν από την απόφαση αυτή, δεν έθεσαν, εξ όσων γνωρίζω, ούτε το ζήτημα της αρμοδιότητας και των ορίων του δικαστικού ελέγχου της αναθεωρητικής διαδικασίας, ούτε το ζήτημα της πλειοψηφίας με την οποία ενήργησε η πρώτη και η δεύτερη Βουλή^[24].

 

 

Η μόνη ασφαλής λύση

 

Η κρατούσα θέση στην επιστημονική συζήτηση εξακολουθεί να είναι ότι η δεύτερη Βουλή που έχει νωπή εκλογική νομιμοποίηση και την αρμοδιότητα να αποφασίζει σχετικά με τις αναθεωρητές διατάξεις δεσμεύεται ως προς τον κατάλογο των αναθεωρητέων διατάξεων και δεν μπορεί να τον υπερβεί, αλλά δεν δεσμεύεται ως προς την κατεύθυνση και το περιεχόμενο της νέας κατάστρωσης^[25] . Όμως έχουν διατυπωθεί αντίθετες επιστημονικές απόψεις που δηλώνει ότι υιοθετεί ο ΣΥΡΙΖΑ, η νομολογία περιλαμβάνει  τις δυο παραπάνω αποφάσεις και σχετικοί ισχυρισμοί μπορούν να προβληθούν ενώπιον δικαστηρίων και μετά από μια μελλοντική αναθεώρηση. Η αναθεώρηση δεν μπορεί να είναι ζήτημα δικανικής αντιπαράθεσης ή δικονομικών συγκρούσεων επί του παραδεκτού της προβολής ορισμένων ισχυρισμών. Είναι μια στιγμή επικοινωνίας του αυστηρού και  γραπτού Συντάγματος με την Ιστορία,  ενώ συντρέχει ο κίνδυνος να επικρατήσουν μυωπικές  σκοπιμότητες της συγκυρίας. Επιπλέον το Σύνταγμα επιβάλλει την υποχρεωτική συναίνεση μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων προκειμένου να συντελεσθεί μια αναθεώρηση. Για το λόγο αυτό πρέπει  να γίνονται ουσιαστικά και όχι απλώς τυπικά ή προσχηματικά σεβαστές οι αυξημένες πλειοψηφίες που προβλέπει το άρθρο 110.

 

Η μόνη πραγματική εγγύηση για τον αυστηρό χαρακτήρα του Συντάγματος, την ευρυχωρία και την αντοχή του είναι να μην διατίθεται η αυξημένη πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών παρά μόνο στη δεύτερη Βουλή που αποφασίζει σχετικά με τις υπό αναθεώρηση διατάξεις και καταστρώνει το περιεχόμενό τους. Αν η αυξημένη αυτή πλειοψηφία των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών διατεθεί επιπόλαια στην πρώτη Βουλή, τότε η δεύτερη μπορεί να συντελέσει την αναθεώρηση με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών, δηλαδή με τη συνήθη κυβερνητική πλειοψηφία. Τέτοια αυξημένη πλειοψηφία τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών μπορεί να διαμορφωθεί στην πρώτη Βουλή, μόνο όταν όσοι βουλευτές την συγκροτούν συμφωνούν ρητώς και απολύτως όχι μόνο ως προς την ανάγκη της αναθεώρησης αλλά και ως προς την κατεύθυνση και την αντίληψή της. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι όταν υπάρχουν βουλευτές και κοινοβουλευτικές ομάδες που συμφωνούν και ως προς την ανάγκη  και ως προς την κατεύθυνση της  αναθεώρησης,  μπορούν να ψηφίζουν από κοινού με πιθανότητα σχηματισμού της αυξημένης πλειοψηφίας των τριών πέμπτων του όλου αριθμού. Αναλαμβάνουν βεβαίως τον κίνδυνο η απλή (απόλυτη ) πλειοψηφία της επόμενης Βουλής να αγνοήσει και την βούληση τους  και την αυξημένη πλειοψηφία που συγκρότησαν στην πρώτη Βουλή . Αν κατά μείζονα λίγο  υπάρχει διαφωνία ή κρίσιμη διαφορά ως προς την κατεύθυνση και το μελλοντικό περιεχόμενο της αναθεώρησης, κατά την  ψηφοφορία στην πρώτη Βουλή ως προς την ανάγκη αναθεώρησης δεν πρέπει να ενωθούν και να προσμετρηθούν ενιαία οι ψήφοι. Εκτός και αν κάποιοι θέλουν να παραιτηθούν από την εγγύηση της αυξημένης πλειοψηφίας στη δεύτερη Βουλή, θεωρώντας ανιστόρητα ότι θα ελέγχουν αυτοί την απόλυτη πλειοψηφία της.

Αυτή ήταν η θέση που υποστήριξα το 1995 στην έναρξη των συζητήσεων που οδήγησαν στην αναθεώρηση του 2001. Αυτό τόνισα στην συνεδρίαση της 29ης  Μαΐου 1995 στην τότε Ειδική Κοινοβουλευτική Επιτροπή Αναθεώρησης του  Συντάγματος^[26]. Αυτή είναι και σήμερα η επιστημονική και πολιτική μου θέση, παράκληση και προτροπή προκειμένου να διαφυλαχθεί το κύρος του Συντάγματος και να αποκτήσουν νόημα οι μετά – πλειοψηφικές εγγυήσεις της υποχρεωτικής αναθεωρητικής συναίνεσης.

 

Δυστυχώς ο κ. Τσίπρας επιχείρησε να διαστρέψει την άποψη μου χωρίς – ελπίζω – να έχει διαβάσει την αγόρευση μου του 1995 την οποία επικαλέστηκε νομίζοντας ότι είναι του 2001. Όταν όμως υπάρχει τέτοια διαδικαστική δολιχοδρομία στην έναρξη της αναθεωρητικής διαδικασίας, το αντίβαρο είναι ένα: ο σεβασμός της πρακτικής των προηγούμενων αναθεωρητικών διαδικασιών του ισχύοντος Συντάγματος ως προς το περιεχόμενο της απόφασης της πρώτης Βουλής και η διαφύλαξη της αυξημένης πλειοψηφίας των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών για τη δεύτερη Βουλή, την αναθεωρητική, που διαμορφώνει το περιεχόμενο των αναθεωρημένων συνταγματικών διατάξεων.

^[1] Κωνσταντίνου Γιαννακόπουλου, Επί της διαδικασίας της συνταγματικής αναθεώρησης (άρθρο 110 του Συντάγματος): η δυνατότητα δέσμευσης της Αναθεωρητικής Βουλής από τις ουσιαστικές κατευθύνσεις της προτείνουσας Βουλής. Σημείωμα, 31.8.2017 (κατατέθηκε από τον Πρωθυπουργό και Πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ στην συνεδρίαση της 14.11.2018 της Ολομέλειας της Βουλής). Ήδη, ο συγγραφέας δημοσίευσε εκτενέστερη παρουσίαση των απόψεων του: Κ. Γιαννακόπουλος, «η δυνατότητα δέσμευσης της Αναθεωρητικής Βουλής από τις ουσιαστικές κατευθύνσεις της προτείνουσας Βουλής»,  constitutionalism.gr, 27.11.2018

^[2] Στην Ολομέλεια της Βουλής (χωρίς να είμαι παρών) ο κ. Τσίπρας επικαλέστηκε το εξής απόσπασμα από αγόρευση μου κατά τη διάρκεια της αναθεωρητικής διαδικασίας που οδήγησε στην αναθεώρηση του 2001: «Το 1985 το ΠΑΣΟΚ πρότεινε την αναθεώρηση του κεφαλαίου περί Προέδρου της Δημοκρατίας, προς την κατεύθυνση της συρρίκνωσης των αρμοδιοτήτων. Εάν υποτεθεί ότι το ΠΑΣΟΚ έχανε τις εκλογές του 1985 και αναδεικνυόταν μια άλλη Βουλή με άλλη πλειοψηφία, της Νέας Δημοκρατίας, θα μπορούσαμε να έχουμε αναθεώρηση του Συντάγματος προς την κατεύθυνση της αύξησης των αρμοδιοτήτων; Ασφαλώς όχι». Κατέθεσε τη σελίδα 90 του τόμου: Βουλή των Ελλήνων, Περίοδος Η ´, Προτάσεις Αναθεώρησης Διατάξεων του Συντάγματος – Πρακτικά και έκθεση Επιτροπής Αναθεώρησης του Συντάγματος, 1996. Πρόκειται για απόσπασμα αγόρευσης μου στην συνεδρίαση της 29ης Μαΐου 1995 της Επιτροπής Αναθεώρησης. Με δυο αγορεύσεις μου στη συνεδρίαση εκείνη εξήγησα γιατί λόγω των προβλημάτων που ενδέχεται να προκύψουν ως προς την κατεύθυνση της αναθεώρησης, στην πρώτη Βουλή δεν πρέπει να αθροίζονται υπέρ της ανάγκης αναθεώρησης μιας διάταξης του Συντάγματος οι ψήφοι βουλευτών που συμφωνούν μεν ως προς την ανάγκη αναθεώρησης, διαφωνούν όμως ως προς την κατεύθυνση. Θα διαμορφώνεται έτσι αυξημένη  πλειοψηφία των τριών πέμπτων του  όλου αριθμού των βουλευτών ως προς την ανάγκη αναθεώρησης μόνο όταν υπάρχει συναίνεση και ως προς την κατεύθυνση. Διαφορετικά η ανάγκη αναθεώρησης είτε δεν θα αποφασίζεται είτε θα αποφασίζεται μόνο με την απόλυτη πλειοψηφία ώστε να παραμένει η εγγύηση της αυξημένης πλειοψηφίας των τριών πέμπτων του όλου αριθμού των βουλευτών στην δεύτερη Βουλή που αποφασίζει για το περιεχόμενο των αναθεωρημένων διατάξεων. Αυτή ακριβώς είναι και σήμερα η θέση μου. Παρατίθενται στο Παράρτημα  οι δυο παρεμβάσεις μου της 29ης Μαΐου 1996.

^[3] Βλ. Δ.Θ. Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, τόμος Α ´, σελ. 218.

^[4] Βλ. Αρ. Μάνεσης, Η αναθεώρησις του Συντάγματος. Συμβολή εις την ερμηνείαν του άρθρου 108,1966, σελ. 33 επ.  Η ίδια μελέτη επαναδημοσιεύεται στην συλλογή μελετών, Αρ. Μάνεσης, Συνταγματική θεωρία και πράξη, 1980, σελ.142 επ., ιδίως σελ. 153 και την εκεί  υποσημείωση 29 όπου, μεταξύ άλλων, και αντιδιαστολή με τη ρύθμιση του νορβηγικού Συντάγματος.

[5] Βλ. Ν. Αλιβιζάτος, Εισαγωγή στην ελληνική συνταγματική Ιστορία, Τεύχος Α’ 1821-1941, 1981, σελ. 16επ. 103 επ.

^[6] Βλ.  Α ´ Αναθεωρητική Βουλή, Εφημερίς των συζητήσεων της Βουλής, Συνεδρίασης 1, Σεπτεμβρίου 3 1910, σελ. 7 επ.

^[7] Βλ. Πρακτικά των συνεδριάσεων της Β ´Διπλής Αναθεωρητικής Βουλής, τ.Ι , 1911, σελ. 1357.

^[8] Ελληνικόν Συνταγματικόν Δίκαιον – Ερμηνεία του αναθεωρηθέντος Ελληνικού Συντάγματος εν συγκρίσει προς τα των ξένων κρατών, τόμος Α’, Τρίτη έκδοσις επηυξημένη,1915, επανέκδοση του 1987 από τις εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, σελ.117-119 με τον αντίστοιχο υπομνηματισμό.

^[9] Ο.π, σελ. 118 και την εκεί  υποσημείωση 2.

^[10] Βλ. Ευάγγελος Βενιζέλος, Τα όρια της αναθεώρησης του Συντάγματος 1975, 1984, σελ. 218 και την εκεί υποσημείωση 24.

^[11] Οι αποφάσεις για την ανάγκη αναθεώρησης συγκεκριμένων, αριθμητικά προσδιοριζόμενων   διατάξεων του Συντάγματος, αλλά χωρίς αναφορά σε κατεύθυνση,  ελήφθησαν στις συνεδριάσεις  ΡΚ της 6ης Απριλίου 1985 και ΡΛ της 6ης Μαΐου 1985 της Ολομέλειας της Βουλής (Γ´ Περίοδος Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, Δ´ Σύνοδος).

^[12] Οι αποφάσεις για την ανάγκη αναθεώρησης συγκεκριμένων, αριθμητικά προσδιοριζόμενων διατάξεων του Συντάγματος, αλλά χωρίς αναφορά σε κατεύθυνση, ελήφθησαν στις συνεδριάσεις  ΡΛΕ της 20 ης Μαΐου 1998 και ΡΞ  της 24ης Ιουνίου 1998 της Ολομέλειας της Βουλής (Θ´ Περίοδος Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, Β´ Σύνοδος).

^[13] Οι αποφάσεις για την ανάγκη αναθεώρησης συγκεκριμένων, αριθμητικά προσδιοριζόμενων διατάξεων του Συντάγματος, αλλά χωρίς αναφορά σε κατεύθυνση, ελήφθησαν στις συνεδριάσεις ΠΔ της 22ας Φεβρουαρίου 2007 και ΡΖ της 28ης Μαρτίου 2007 της Ολομέλειας της Βουλής (ΙΑ Περίοδος Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, Γ ´Σύνοδος).

^[14] Παρέμβαση του γενικού εισηγητή του ΣΥΡΙΖΑ Γιώργου Κατρούγκαλου στην συνεδρίαση της 22ας Νοεμβρίου 2018 της Επιτροπής Αναθεώρησης που συγκροτήθηκε με την από 14.11.2018 απόφαση της Ολομέλειας της Βουλής

^[15] Η τοποθέτηση του τότε ειδικού εισηγητή της πλειοψηφίας (Νέα Δημοκρατία) Κ. Τρικούπη για το άρθρο 110 περιλαμβάνεται στα Επίσημα Πρακτικά της Ολομέλειας της Ε ´ Αναθεωρητικής Βουλής, σελ.  872 επ., ιδίως σελ. 875-876. Η άποψη του Θεμ. Τσάτσου έχει διατυπωθεί στο πλαίσιο κοινοβουλευτικής εισήγησής του για το άρθρο 108 του Σ.1952 και δημοσιεύεται στο: Θ. Τσάτσος, Μελέται Συνταγματικού Δικαίου  1958, σελ. 151 επ., ιδίως σελ.166- 167. Ως προς τις δεσμεύσεις της αναθεωρητικής Βουλής ο Θ. Τσάτσος τονίζει (σελ. 165) ότι αυτή περιορίζεται «εις τα θέματα εκείνα ως προς τα οποία η διαλυθείσα Βουλή διεπίστωσε την ανάγκη της αναθεωρήσεως». Δεν αναφέρεται σε «κατευθύνσεις» της πρώτης Βουλής.

^[16] Βλ. Π. Παραράς, Οι περιορισμένες εξουσίες της αναθεωρητικής Βουλής, ΤοΣ 19 (1993), σελ. 311-328, Κ. Μπακογιάννης, Η αναθεώρηση του Συντάγματος: αποτέλεσμα σταθερού προσανατολισμού δυο διαδοχικών Βουλών, ΤοΣ, 1995, σελ. 3-30, Ξ. Κοντιάδης, Δεσμεύσεις και αυτοπεριορισμός της δεύτερης αναθεωρητικής Βουλής, ΤοΣ,1999, σελ. 1064 επ. Επίσης, Φ. Βασιλόγιαννης – Β. Βουτσάκης, «Προκαταρκτικά ζητήματα της αναθεώρησης του Συντάγματος», σε: Γ. Παπαδημητρίου (επ.), Αναθεώρηση του Συντάγματος και Εκσυγχρονισμός των  Θεσμών, 2000,  σελ 3 επι. Γ. Κατρούγκαλος, Η αναθεώρηση της αναθεώρησης. Μερικές σκέψεις για τα ουσιαστικά και διαδικαστικά όρια της αναθεωρητικής λειτουργίας, σε Γ. Παπαδημητρίου (επ.), Αναθεώρηση του Συντάγματος και εκσυγχρονισμός των θεσμών, ό.π., σ. 23 επ., ιδίως σ. 32∙ Χ. Χατζή, Κωλύματα, ασυμβίβαστα και εκσυγχρονιστικά διλήμματα, ΝοΒ 2002, σ. 58 επ. , Γ. Σωτηρέλης, Κωλύματα εκλογιμότητας και ασυμβίβαστα βουλευτών, στο μεταίχμιο δύο συνταγματικών αναθεωρήσεων, 2006, σελ 174. Βλ. τώρα τη σύνοψη της σχετικής επιστημονικής συζήτησης που κάνει ο Ξ. Κοντιάδης, Σχόλιο στο άρθρο 110, σε: Φ. Σπυρόπουλος/ Ξ. Κοντιάδης/ Χ. Ανθόπουλος/ Γ. Γεραπετρίτης, Σύνταγμα. Κατ´ άρθρο ερμηνεία, 2017, σελ. 1769 επ. και τον σχετικό υπομνηματισμό.

^[17] Δημοσιεύεται σε ΔτΑ Νο 42/2009, σελ. 553 επ.

^[18] Για μια ευρύτερη παρουσίαση του ζητήματος του δικαστικού ελέγχου της αναθεώρησης του Συντάγματος βλ. Ευάγγελος Βενιζέλος, ο.π. (υποσημ. 10) σελ. 251 επ. Από την πρόσφατη διεθνή βιβλιογραφία βλ. Kemal Gözler, Judicial Review of constitutional Amendments: A comparative Study, 2008.

^[19] Βλ. Γ. Γεραπετρίτης, Σχόλια στα άρθρα 72 και 74 στο: Φ. Σπυρόπουλος / Ξ. Κοντιάδης / Χ. Ανθόπουλος /Γ. Γεραπετρίτης, ο.π. (υποσημ. 16) σελ. 1155 επ. και  1173 επ., με παρουσίαση  της σχετικής νομολογίας και της σχετικής επιστημονικής συζήτησης.  Πιο αναλυτικά στη μονογραφία του ίδιου, Σύνταγμα και Βουλή. Αυτονομία και ανέλεγκτο των εσωτερικών του Σώματος, 2012.

[20] Βλ. Ν. Ι. Σαρίπολος, (υπ. 8), σελ 119 και την εκεί υποσημείωση 2: « Η Βουλή δύναται και oφείλει να λάβη τοιαύτην ή τοιαύτην απόφαση, δυναμένη μεν να απορρίψη προτεινομένην διατάξεων τινός αναθεώρηση, αλλ’ ουχί να μη αποφανθή παντάπασι, του άρθρου 108 λέγοντος επιτακτικώς ότι ‘‘η Βουλή αποφασίζει επί των αναθεωρητέων διατάξεων’’»

^[21] Για τη διάκριση μεταξύ ουσιαστικής και τυπικής συνταγματικότητας και για την περαιτέρω διάκριση της τυπικής συνταγματικότητας σε εσωτερική  και εξωτερική βλ. ενδεικτικά  Β. Σκουρή – Ευ. Βενιζέλου, Ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, 1985, σελ. 83 επ., Ευάγγελος Βενιζέλος, Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, Αναθεωρημένη έκδοση, 2008  σελ. 234-235, σελ 255.

^[22] Βλ. Ευάγγελος Βενιζέλος,  Το ΑΕΔ και η αυθεντική ερμηνεία του Συντάγματος, ΕΔΔΔ, 1988.3, σελ. 225-235, τώρα σε: Ευάγγελος Βενιζέλος, Η ερμηνεία του Συντάγματος και τα όρια του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων,1994, σελ. 139-150.  Επρόκειτο για την ΑΕΔ 161/1983, ΕΕΝ 1984, σελ 149 επ. Ακολούθησε, προς την ορθή κατεύθυνση, η ΑΕΔ 38/1989, Δι Δικ, 1990, σελ 274 επ.

^[23] Για τα στοιχεία που πρέπει να συντρέχουν προκειμένου να υφίσταται κατάλυση του Συντάγματος βλ. Φ. Σπυρόπουλος, Το δικαίωμα αντίστασης κατά το άρθρο 120 παρ. 4 του Συντάγματος, 1987, σελ. 51 επ. Επίσης, Αντώνης Μανιτάκης, Ελληνικό Συνταγματικό Δίκαιο, τομ.1 ,2004, σελ. 478 επ., Κ. Χρυσόγονος, Συνταγματικό Δίκαιο, 2η έκδοση, 2014 (συνδρομή Σ. Κουτνατζή), σελ. 67 επ.

^[24] Βλ. Α. Παντελής, Εγχειρίδιο  Συνταγματικού Δικαίου, γ ´ έκδοση, 2016, σελ.427, Κ. Χρυσόγονος, ο.π (υποσημ. 21), σελ. 108, Λίνα Παπαδοπούλου, Συνταγματικό Δίκαιο- Πανεπιστημιακές παραδόσεις, www. kalipos.gr, 2015, σελ.193-194.

^[25] Μνημονεύθηκαν ήδη στις υποσημειώσεις που προηγήθηκαν οι Ν.Ν. Σαρίπολος, Θεμ. Τσάτσος,  Αρ. Μάνεσης, Δ.Θ. Τσάτσος. Μνημονεύθηκε επίσης η θέση που διατύπωσα στην επί υφηγεσία πραγματεία μου για τα όρια της αναθεώρησης, το 1984, όπου και γίνεται αναφορά (σελ. 218)  στην κρατούσα αυτή θέση της επιστήμης υπό το καθεστώς όλων των προϊσχυσάντων συνταγμάτων. Επίσης, Ευάγγελος Βενιζέλος, Μαθήματα, ο.π. (υποσημ. 19) σελ. 86. Υπό το ισχύον Σύνταγμα πρέπει να αναφερθεί επίσης η μελέτη του Γ. Κασιμάτη, Η αναθεώρηση του Συντάγματος. Σκέψεις και παρατηρήσεις, ΤοΣ, 6/2000, σελ. 998 επ. Ο Αντώνης Μανιτάκης, ο.π (υποσημ. 21) καταλήγει σε συμπέρασμα ανάλογο με το υποστηριζόμενο στην παρούσα μελέτη. Ο Φ. Σπυρόπουλος, Συνταγματικό Δίκαιο, 2018, σελ. 96, τονίζει ότι η συζήτηση στην πρώτη Βουλή αφορά την ανάγκη της αναθεώρησης και τις αναθεωρητέες διατάξεις χωρίς να αναφέρεται σε κατεύθυνση της αναθεώρησης. Τη σχετική επιστημονική συζήτηση συνοψίζει εξαιρετικά, όπως ήδη σημειώθηκε,  ο Ξ. Κοντιάδης, ο.π. (υποσημ. 15). Με την κρατούσα αυτή θέση συντάσσονται ο Χαρ. Ανθόπουλος, Οι δυσκολίες της συνταγματικής αναθεώρησης, Τα Νέα 18.10.2018 και στην ιστοσελίδα constitutionalism.gr, και ο Σπύρος Βλαχόπουλος, Η σημερινή Βουλή και η συνταγματική αναθεώρηση, Καθημερινή, 24.11.2018. Στο βιβλίο μου του 1984, ο.π., περιλαμβάνεται  αναφορά  στον  Αλ. Σβώλο αλλά και στους Χ. Σγουρίτσα, Η. Κυριακόπουλο και Κ. Γεωργόπουλο (που παραθέτει όλη την μέχρι το 1965 συζήτηση).

^[26] Βλ. υποσημείωση 2.

 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Η ισχύουσα ρύθμιση περί συνταγματικής αναθεώρησης από δύο Βουλές, σε δύο δηλαδή φάσεις με την παρεμβολή εκλογών, δημιουργεί ένα θεμελιώδες ζήτημα που ήδη έχει αρχίσει να απασχολεί την επικαιρότητα: Σε ποιο βαθμό δεσμεύεται η δεύτερη Βουλή από την πρώτη Βουλή; Το άρθρο 110 του Συντάγματος προβλέπει σχετικά ότι με την απόφαση της πρώτης Βουλής «καθορίζονται ειδικά οι διατάξεις που πρέπει να αναθεωρηθούν» και ότι η επόμενη Βουλή αποφασίζει «σχετικά με τις αναθεωρητέες διατάξεις».

Μέχρι το 2003 γινόταν γενικώς δεκτό ότι η πρώτη Βουλή αποφασίζει μόνο για το ποιες συνταγματικές διατάξεις πρέπει να αναθεωρηθούν και ότι το περιεχόμενο των νέων διατάξεων το διαμορφώνει η δεύτερη Βουλή, χωρίς να περιορίζεται ως προς τη διατύπωση των νέων διατάξεων από τη βούληση της πρώτης Βουλής. Τότε όμως εκδόθηκε η 11/2003 απόφαση του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου (ΑΕΔ), επί τη βάσει της οποίας υποστηρίζεται σήμερα ότι η δεύτερη Βουλή δεσμεύεται από τις κατευθύνσεις της πρώτης Βουλής. Με βάση το σκεπτικό αυτό, εάν λ.χ. η πρώτη Βουλή αποφασίσει την αναθεώρηση του άρθρου 101Α προς την κατεύθυνση της μείωσης της απαιτούμενης πλειοψηφίας στη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής για την επιλογή των μελών των Ανεξαρτήτων Διοικητικών Αρχών, τότε δεν θα μπορεί η δεύτερη Βουλή να αναθεωρήσει το ίδιο άρθρο αναθέτοντας την επιλογή στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Η άποψη αυτή περί δέσμευσης της δεύτερης από την πρώτη Βουλή δεν νομίζω ότι μπορεί να γίνει δεκτή. Καταρχάς, μία τέτοια δέσμευση δεν προκύπτει ούτε από το συνταγματικό κείμενο, αλλά ούτε και από την ΑΕΔ 11/2003. Η απόφαση αυτή απλώς δέχθηκε, παρεμπιπτόντως και χωρίς ιδιαίτερη ανάλυση, ότι γενικώς τα δικαστήρια ελέγχουν την  τήρηση της κατά το Σύνταγμα αναθεωρητικής διαδικασίας. Απέρριψε όμως τον ισχυρισμό ότι η δεύτερη Βουλή (του 2000) δεν τήρησε τις κατευθύνσεις της πρώτης Βουλής (του 1996) ως προς το θέμα του επαγγελματικού ασυμβιβάστου των βουλευτών «προεχόντως» επειδή στην απόφαση της πρώτης Βουλής οι αναθεωρητέες διατάξεις καθορίστηκαν «μόνον αριθμητικά χωρίς οποιοδήποτε λεκτικό περιορισμό». Η λέξη «προεχόντως» σημαίνει ότι ο ίδιος ισχυρισμός θα μπορούσε ενδεχομένως να απορριφθεί από το ΑΕΔ και για άλλο λόγο. Έτσι, το Δικαστήριο δεν έλαβε σαφή θέση ως προς το εάν η δεύτερη Βουλή θα δεσμευόταν εάν υπήρχαν λεκτικές διατυπώσεις της πρώτης Βουλής του τύπου «να αναθεωρηθεί το άρθρο τάδε προς την κατεύθυνση τάδε».

Η  άποψη ότι η πρώτη Βουλή δεσμεύει με τις κατευθύνσεις της τη δεύτερη Βουλή και ότι στις ψηφοφορίες στην πρώτη Βουλή θα πρέπει να έχουμε λεκτικές διατυπώσεις, αντιμετωπίζει πολύ σημαντικές πρακτικές δυσχέρειες. Με δεδομένο ότι απαιτείται στην πρώτη Βουλή πλειοψηφία τουλάχιστον 151 βουλευτών, ανακύπτει το ερώτημα τι θα συμβεί λ.χ. στην περίπτωση που 120 βουλευτές ψηφίσουν για την αναθεώρηση μιας συνταγματικής διάταξης προς μια κατεύθυνση και 130 βουλευτές ψηφίσουν την αναθεώρηση της ίδιας διάταξης αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Θα μπορούμε τότε να προχωρήσουμε στη δεύτερη φάση της διαδικασίας αναθεώρησης ή όχι;

Άλλος όμως είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο η δεύτερη Βουλή δεν μπορεί να δεσμεύεται από τις κατευθύνσεις της πρώτης Βουλής. Ο λόγος αυτός δεν είναι άλλος από την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης Βουλής μεσολαβούν εκλογές, δηλαδή ο λαός, και κανένας δεν μπορεί να στερήσει από τον λαό τη δυνατότητα να επιδοκιμάσει ή να αποδοκιμάσει τις συγκεκριμένες προτάσεις της πρώτης Βουλής. Αυτό είναι άλλωστε και το νόημα της παρεμβολής του εκλογικού σώματος μεταξύ των δύο Βουλών.

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή στις 24-11-2018