Ο καθηγητής Μιχάλης Σταθόπουλος, ως υπουργός Δικαιοσύνης τότε, ήταν ο άνθρωπος που έβγαλε τα κάστανα από τη φωτιά προ ετών, όταν, επί κυβερνήσεως Σημίτη, καθιερώθηκε και σε μας ως ποινικό αδίκημα η σύσταση εγκληματικής οργάνωσης. Εύλογα συνεπώς επεσήμανε προχθές ότι, με την καταδικαστική απόφαση για τη Χρυσή Αυγή, δικαιώθηκε για δεύτερη φορά. Το 2001, θυμίζω, κάποιοι είχαν αποκαλέσει το νομοσχέδιό του «τρομονόμο». Και σε αυτό δεν είχε αντιταχθεί μόνον η Αριστερά: η μισή σχεδόν κοινοβουλευτική ομάδα του ΠΑΣΟΚ είχε παρόμοιες αντιλήψεις, με αποτέλεσμα –πράγμα πρωτοφανές– ο νόμος να περάσει μόνο χάρη στις ψήφους της Νέας Δημοκρατίας.

Οπως είναι γνωστό, ο νόμος του 2001 εφαρμόστηκε για πρώτη φορά για τη δίωξη και καταδίκη της 17Ν. Και τότε, όπως και τώρα, είχαν απορριφθεί οι ενστάσεις για τη δήθεν αντισυνταγματικότητά του. Το 2010 πέρασε επιτυχώς και το τεστ του Στρασβούργου. Παρά ταύτα, το 2012, όταν υποστηρίχθηκε η άποψη ότι και η Χρυσή Αυγή πρέπει να αντιμετωπιστεί ως εγκληματική οργάνωση, υπήρξαν και πάλι αντιδράσεις. Προς τιμήν τους, από τον χώρο της ευρύτερης Αριστεράς, μόνον ο Δημήτρης Ψαρράς, στην «Εφημερίδα των Συντακτών», και ο καθηγητής Δημ. Χριστόπουλος τάχθηκαν ανοιχτά υπέρ εκείνης της άποψης. Και χρειάστηκε να δολοφονηθεί ο Παύλος Φύσσας, ένα χρόνο αργότερα, για να ασκηθεί δίωξη κατά του Ν. Μιχαλολιάκου και των άλλων μελών της Χρυσής Αυγής, για σύσταση, ένταξη και διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης, από έναν θαρραλέο εισαγγελέα, τον κ. Χαρ. Βουρλιώτη.

Πού οφείλονται οι συνεχιζόμενες αντιδράσεις κατά του αδικήματος αυτού; Πώς εξηγείται η ηπιότερη μεταχείρισή του στον νέο Ποινικό Κώδικα (του 2019); Μήπως και η κατάργηση της στέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων, ως παρεπόμενης ποινής, συνδέεται με τις επιφυλάξεις που γεννά η έννοια της εγκληματικής οργάνωσης;

Για να απαντηθούν τα ανωτέρω ερωτήματα, θα πρέπει προηγουμένως να ξεκαθαριστεί ποιο είναι το στοιχείο εκείνο του νέου αδικήματος που προκαλεί τις ισχυρότερες αντιδράσεις. Το στοιχείο αυτό, λένε οι ποινικολόγοι, είναι ο «πραγματοπαγής» χαρακτήρας αυτής της οργάνωσης, που τη διακρίνει από εκείνες που είναι δομημένες γύρω από την προσωπικότητα ενός ηγέτη, όπως οι απλές συμμορίες. Επιπλέον, η εγκληματική οργάνωση πρέπει να είναι «επιχειρησιακά» δομημένη και η δράση της να είναι «διαρκής». Ολα αυτά σημαίνουν προπάντων ότι, αν το δικαστήριο πεισθεί ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση έχει συσταθεί εγκληματική οργάνωση, δεν χρειάζεται για τη θεμελίωση της ενοχής να αποδειχθεί ότι ο Χ/Μιχαλολιάκος είχε δώσει ρητή εντολή στον Ψ/Ρουπακιά να εκτελέσει το Φ/θύμα· αρκεί να προκύψει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι ο πρώτος είναι αρχηγός και ο δεύτερος απλό έστω μέλος της οργάνωσης. Οπως έχει υποστηριχθεί, κάθε ξεχωριστό μέλος δεν χρειάζεται να γνωρίζει τα καθήκοντα των άλλων μελών· αρκεί, δρώντας ατομικά ή συλλογικά, όλοι μαζί, να αποβλέπουν στο να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητά τους.

Είναι προφανές ότι, με αυτά τα χαρακτηριστικά, η απόδοση ευθυνών σε συγκεκριμένα άτομα για την εγκληματική δράση μιας οργάνωσης διευκολύνεται σημαντικά. Διότι, για τη δίωξη του Χ αρχηγού ως ηθικού αυτουργού δεν χρειάζεται να αποδειχθεί το κρίσιμο τηλεφώνημά του προς τον Ψ εκτελεστή και αυτουργό. Δεν ισχυρίζομαι ότι η εξάρθρωση της 17Ν και τώρα της Χρυσής Αυγής θα ήταν αδύνατη με τα εργαλεία του παραδοσιακού ποινικού δικαίου. Απλώς διατείνομαι ότι χωρίς τον νόμο του 2001 θα ήταν ακόμη πιο χρονοβόρα και πάντως πολύ δυσχερέστερη.

Δύο ειδών είναι οι ενστάσεις που εγέρθηκαν κατά των ανωτέρω: από τη μια, υποστηρίχθηκε ότι, με την έννοια της εγκληματικής οργάνωσης, καθιερώνεται μια μορφή συλλογικής ευθύνης. Γιατί ο φρουρός των κεντρικών γραφείων της οργάνωσης, ο οποίος διώκεται ως απλό μέλος, δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει ότι ο «συναγωνιστής» του, στην άλλη άκρη της Ελλάδας, ξυλοκοπά μέχρι θανάτου μετανάστες. Την ένσταση αυτή νομίζω ότι θα μπορούσε να προβάλει και ένας φιλελεύθερος νομικός, χωρίς να είναι απαραιτήτως αριστερός.

Από την άλλη, η Αριστερά εναντιώνεται στο νέο αδίκημα για πολιτικούς λόγους. Διότι φοβάται ότι, αργά ή γρήγορα, οι αντίπαλοί της θα το χρησιμοποιήσουν εναντίον της. Η εποχή –υποστηρίζουν– που οι πολίτες διώκονταν στη χώρα μας για τα φρονήματα και όχι για τις πράξεις τους δεν απέχει πολύ. Και μας θυμίζουν ότι, στη δεκαετία του 1950 αν όχι και του 1960, θύματα του εγκλήματος γνώμης δεν ήταν μόνον οι κομμουνιστές, αλλά και οι συγγενείς, οι φίλοι τους, καθώς και οι λεγόμενοι «συνοδοιπόροι».

Σε νομικό επίπεδο, νομίζω ότι και οι δύο αυτές ενστάσεις μπορούν εύκολα να αντικρουστούν. Διότι είναι προφανές ότι, αναγκαία προϋπόθεση για να εφαρμοσθεί εναντίον συγκεκριμένων προσώπων το άρθρο 187 Π.Κ. είναι «ενεργός» ένταξη, δηλαδή αποδεδειγμένη δράση. Κάτι που μόνος αρμόδιος να το εξακριβώσει είναι, σε τελευταία ανάλυση, ο ανεξάρτητος και αμερόληπτος δικαστής. Εκτός αν κάποιοι πιστεύουν ότι δεν υπάρχουν στη χώρα μας δικαστές που να μπορούν να κρίνουν απροκατάληπτα μια τόσο φορτισμένη υπόθεση. Μα είναι ποτέ δυνατόν σήμερα, με ζωντανό το παράδειγμα του Μιχαήλ Μαργαρίτη και της Μαρίας Λεπενιώτη, να υποστηρίζονται σοβαρά τέτοιες απόψεις;

Πολιτικά, η αντίκρουση είναι ακόμη ευχερέστερη: η ανοχή ταγμάτων εφόδου δεν είναι ένδειξη της δύναμης, αλλά της αδυναμίας μιας δημοκρατίας. Επαναλαμβάνω: δεν μιλάμε για τον διαδηλωτή που «ξεφεύγει», ούτε για τον έφηβο που παρεκτρέπεται, αλλά για τη βία ως αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής δράσης μιας συλλογικότητας.

Μια τελευταία λέξη και για την κατάργηση της στέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων. Δίχως άλλο, το άρθρο 59 του παλαιού Π.Κ., έτσι όπως ήταν διατυπωμένο, έπρεπε να αλλάξει. Διότι επέβαλλε την αποστέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων, και μάλιστα εφ’ όρου ζωής, όλων όσοι καταδικάζονταν σε ισόβια, ανεξάρτητα από το αδίκημα που είχαν διαπράξει. Με άλλα λόγια, δεν εμπιστευόταν για αυτό το θέμα τον δικαστή. Από αυτό το σημείο, εν τούτοις, έως την πλήρη κατάργηση της στέρησης ως παρεπόμενης ποινής η απόσταση είναι μεγάλη. Το να μπορούν οι χρυσαυγίτες, αν και έγκλειστοι, να θέτουν υποψηφιότητα στις εκλογές νομίζω ότι θα συνιστούσε κραυγαλέα ανακολουθία για το δικαιικό μας σύστημα. Το ίδιο και η μη έκπτωσή τους, αν τυχόν είχαν τη βουλευτική ιδιότητα. Από αυτή την άποψη, νομίζω ότι ο κ. Στ. Κοντονής είχε δίκιο. Ενας νέος νόμος, που θα ισχύσει βέβαια για το μέλλον, θα πρέπει το ταχύτερο να αντιμετωπίσει αυτήν την τόσο εξευτελιστική για τη Δημοκρατία μας αντινομία.

Συνοψίζω: όσοι εναντιώνονται στον χαρακτηρισμό ως εγκληματικών οργανώσεων μορφωμάτων όπως η Χρυσή Αυγή, δηλαδή ομάδων που ως «υπαρξιακό» χαρακτηριστικό τους είναι η χρήση βίας, δεν έχουν πειστικά επιχειρήματα. Εγγύηση για την αποτροπή καταχρήσεων αποτελεί ο ανεξάρτητος και αμερόληπτος δικαστής, στον οποίο, όπως προβλέπει το Σύνταγμα, θα πρέπει επιπλέον να δοθεί η δυνατότητα να θέτει εκποδών από το πολιτικό παιχνίδι όσους καταδικάζονται αμετάκλητα για ορισμένα αδικήματα. Και για αυτό όμως θα πρέπει κάποιος να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά.

Αναδημοσίευση από την εφημερίδα Καθημερινή της Κυριακής 11.10.2020

Με το άρθρο 59 του νέου Ποινικού Κώδικα καταργήθηκε ως παρεπόμενη ποινή η αποστέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων. Έτσι η ποινική καταδίκη των ηγετικών στελεχών της Χρυσής Αυγής για συγκρότηση, διεύθυνση ή ένταξη σε εγκληματική οργάνωση κατά το άρθρο 187 ΠΚ, δεν συνεπάγεται την στέρηση του ενεργητικού και παθητικού εκλογικού δικαιώματος από τους καταδικασθέντες. Ο νέος Ποινικός Κώδικας (ν. 4619/2019) ψηφίστηκε τον Ιούνιο του 2019, ενώ ήταν γνωστό ότι το αργότερο το 2020 θα ολοκληρωνόταν η δίκη της Χρυσής Αυγής. Φαίνεται όμως ότι κανείς δεν συνεκτίμησε την παράμετρο αυτήν, που θα δικαιολογούσε μια μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα στην υιοθέτηση τόσο προωθημένων –στα όρια της αφέλειας- εκδηλώσεων ποινικού φιλελευθερισμού, τουλάχιστον κατά την παρούσα συγκυρία. Αρκεί να σημειωθεί ότι εφεξής ακόμη και οι καταδικασθέντες για εσχάτη προδοσία ή για τη νόθευση εκλογών θα μπορούν να ασκούν τα εκλογικά τους δικαιώματα. Ωστόσο, ανεξάρτητα από το ζήτημα των υποκειμενικών εκλογικών δικαιωμάτων των καταδικασθέντων πολιτικών στελεχών της Χρυσής Αυγής, η απόφαση της Τετάρτης έχει συνέπειες για το νομικό status του κόμματος αυτού. Μετά από την απόφαση αυτή, που έκρινε ότι το συγκεκριμένο κόμμα αποτελεί εγκληματική οργάνωση κατά το άρθρο 187 ΠΚ, ο Άρειος Πάγος οφείλει κατά τη γνώμη μου, χωρίς να χρειάζεται η έκδοση  αμετάκλητης απόφασης, να ανακαλέσει την έγκριση της ιδρυτικής του δήλωσης, στην οποία η Χρυσή Αυγή διαβεβαίωνε ότι η οργάνωση και η δράση της εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αλλά ακόμη και αν δεν ανακληθεί η αποδοχή της ιδρυτικής της δήλωσης, μου φαίνεται αδιανόητο ότι μπορεί να εγκριθεί από τον Άρειο Πάγο τυχόν εκλογική δήλωση της Χρυσής Αυγής για τη συμμετοχή της στις επόμενες εκλογές. Σε περίπτωση δε που ιδρυθεί νέο κόμμα, για το οποίο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι αποτελεί συνέχεια ή μεταμφίεση της Χρυσής Αυγής, θα πρέπει να απορριφθεί τόσο η ιδρυτική όσο και η εκλογική του δήλωση. Προτιμότερη και νομικά πιο ασφαλής είναι όμως η λύση που υπέδειξε ήδη από το 2013 ο Γ. Σωτηρέλης, δηλαδή η ρητή απαγόρευση συμμετοχής στις εκλογές ενός κόμματος η ηγεσία του οποίου έχει καταδικασθεί, έστω και πρωτοδίκως, για συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση (βλ. τη μελέτη του, Αναζητώντας τις άμυνες της Δημοκρατίας απέναντι στους εχθρούς της, σε: constitutionalism.gr).

Η απαγόρευση αυτή, που αποτελεί ένα ηπιότερο μέτρο εν συγκρίσει προς τη δικαστική διάλυση των αντιδημοκρατικών κομμάτων που προβλέπεται στη Γερμανία (άρθρο 21 GG), στην Ισπανία (Ley Orgánica 6/2002) και αλλού, αφορά τον εκλογικό συνδυασμό του κόμματος στο οποίο συμμετέχουν τα καταδικασθέντα πολιτικά στελέχη, τα οποία, εφόσον διατηρούν τα εκλογικά τους δικαιώματα, θα μπορούν να λάβουν μέρος στις εκλογές, αλλά μόνον ως μεμονωμένοι υποψήφιοι. Υποστηρίζεται ότι μια τέτοια απαγόρευση προϋποθέτει αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση για τον χαρακτήρα του κόμματος ως εγκληματικής οργάνωσης κατά το άρθρο 187 ΠΚ (βλ. C. Yannacopoulos, L’ interdiction des partis politiques dans la jurisprudence de la Cour EDH: Le cas de l’Aube Dorée, σε: Y. Poirmeur, επιμ., La régulation des partis politiques, 2019, σ. 62 επ., όπου το θέμα αυτό ερευνάται και από τη σκοπιά του άρθρου 3 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ). Η συγκεκριμένη εκλογική απαγόρευση δεν αποτελεί όμως μια παρεπόμενη ποινή όπως η αποστέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων κατά τα άρθρα 59 επ. του προϊσχύσαντος Ποινικού Κώδικα, η επιβολή της οποίας προϋποθέτει κατά το άρθρο 51 παρ. 3 Συντ. αμετάκλητη ποινική καταδίκη, αλλά μια κύρωση συνταγματικού δικαίου που αποσκοπεί στην εγγύηση του δημοκρατικού πολιτεύματος κατά το άρθρο 29 παρ. 1 Συντ.. Η κύρωση αυτή βασίζεται στο πολύ ισχυρό ενδεχόμενο, το οποίο έχει επιβεβαιωθεί κατ’ αρχήν από την πρωτόδικη καταδικαστική απόφαση, ότι το κόμμα στο οποίο συμμετέχουν τα καταδικασθέντα πολιτικά στελέχη, είτε το αρχικό είτε το διάδοχό του, είναι επικίνδυνο για την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος κατά το άρθρο 29 παρ. 1 Συντ..

Μια τέτοια ρύθμιση μπορεί να συγκεντρώσει την ευρύτερη συναίνεση, όπως έγινε με το άρθρο 23 του ν. 4203/2013 για την αναστολή της κρατικής χρηματοδότησης κομμάτων των οποίων ο αρχηγός ή βουλευτές ή κεντρικά στελέχη διώκονται για συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αφού ήδη υπάρχει καταδικαστική απόφαση με βάση το άρθρο 187 ΠΚ, ο αποκλεισμός ενός τέτοιου κόμματος από τις εκλογές αποτελεί στοιχειώδη προϋπόθεση για τη διενέργεια ελεύθερων εκλογών κατά το άρθρο 52 Συντ.: «Η ελεύθερη… εκδήλωση της λαϊκής θέλησης ως έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας, τελεί υπό την εγγύηση όλων των λειτουργών της Πολιτείας, που έχουν υποχρέωση να τη διασφαλίζουν σε κάθε περίπτωση». Με άλλα λόγια, ο κοινός νομοθέτης δεν δύναται απλώς, αλλά υποχρεούται να θεσπίσει απαγόρευση συμμετοχής της Χρυσής Αυγής και των επιγόνων της στις εκλογές. Από κει και πέρα, τίθεται και το γενικότερο ζήτημα της δυνατότητας αναγκαστικής (δικαστικής) διάλυσης των αντιδημοκρατικών κομμάτων ή της επιβολής άλλων κυρώσεων εναντίον τους (π.χ. διακοπή της κρατικής χρηματοδότησης), κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 29 παρ. 1 Συντ., δηλαδή με τη θέσπιση ενός νέου νόμου περί πολιτικών κομμάτων.

Όλοι οι δημοκρατικοί πολίτες προσδοκούμε την Τετάρτη από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Αθηνών μία απόφαση που θα επιβεβαιώσει αυτό που ήταν στην πραγματικότητα το ναζιστικό μόρφωμα της Χρυσής Αυγής: ένα πολιτικό κόμμα που λειτουργούσε ως εγκληματική οργάνωση κατά την έννοια του άρθρου 187 του Ποινικού Κώδικα. Και εν αναμονή της απόφασης αυτής, οφείλουμε να αποδώσουμε τα εύσημα στον τότε Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Χαράλαμπο Βουρλιώτη και στον τότε Εισαγγελέα Εφετών Ισίδωρο Ντογιάκο, που συγκέντρωσαν και συστηματοποίησαν όλο το υλικό το οποίο καταδεικνύει ότι η Χρυσή Αυγή ήταν μία εγκληματική οργάνωση υπό τον μανδύα πολιτικού κόμματος, που συνδύαζε στη δράση της τη νομιμότητα με την παρανομία και προωθούσε με συνέπεια την ενότητα μεταξύ της ναζιστικής θεωρίας και της εγκληματικής πρακτικής, ακολουθώντας πιστά το πρότυπο του ναζιστικού κόμματος του Χίτλερ (NSDAP) κατά την περίοδο 1925-1932.

Στην περίπτωση, όμως, της Χρυσής Αυγής και κάθε μελλοντικού νεοναζιστικού ή νεοφασιστικού  κόμματος, δεν αρκεί ο Ποινικός Κώδικας. Η άμυνα της δημοκρατίας απέναντι σε τέτοια κόμματα θα πρέπει να οργανωθεί πρωτίστως στο επίπεδο του συνταγματικού δικαίου, δηλαδή στη νομοθεσία περί πολιτικών κομμάτων και στην εκλογική νομοθεσία. Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα δεν είναι παθητικό και αδρανές απέναντι στα πολιτικά κόμματα που επιδιώκουν την καταστροφή των δημοκρατικών θεσμών. Αρκεί κανείς να διαβάσει, χωρίς τις δικαιολογημένες αλλά ξεπερασμένες πλέον προκαταλήψεις της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου, το άρθρο 29 παρ.1 του Συντάγματος για να αντιληφθεί αμέσως ότι η ελευθερία των πολιτικών κομμάτων δεν είναι απεριόριστη, αλλά οφείλει να ασκείται με σκοπό την «εξυπηρέτηση της ελεύθερης λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος» (βλ. Χ. Ανθόπουλος, Πολιτικά κόμματα και Δημοκρατία. Στοιχεία για μια επανερμηνεία του άρθρου 29 παρ.1 Συντ., σε: ΕφημΔΔ, 2/ 2015).

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η έννοια του «αντισυνταγματικού» κόμματος, δηλαδή του κόμματος που κινείται έξω από το πλαίσιο του άρθρου 29 παρ.1 Συντ., υφίσταται στο ελληνικό συνταγματικό δίκαιο, και ανήκει στη διακριτική ευχέρεια του κοινού νομοθέτη η μεταχείρισή του, ανάλογα με την επικινδυνότητά του. Έτσι, για παράδειγμα, θα πρέπει να θεωρείται ως συνταγματικώς επιβεβλημένη, η απαγόρευση συμμετοχής στις εκλογές ενός κόμματος που λειτουργεί ως εγκληματική οργάνωση κατά το άρθρο 187 ΠΚ (πρβλ. με ειδική αναφορά στη Χρυσή Αυγή, C. Yannacopoulos, L’ interdiction des partis politiques dans la jurisprudence de la Cour EDH: Le cas de l’Aube Dorée, στον συλλογικό τόμο La régulation des partis politiques, επιμ. Y. Poirmeur, 2019), ενώ κατά τη γνώμη μου τίποτε δεν εμποδίζει και την πρόβλεψη της δικαστικής διάλυσής του. Σε κάθε περίπτωση, η συστηματική παραβίαση από ένα κόμμα των δημοκρατικών αρχών, έστω και εάν η δράση του δεν εμπίπτει στον ποινικό κώδικα, δικαιολογεί τον αποκλεισμό του από τη κρατική χρηματοδότηση κατά το άρθρο 29 παρ. 2 Συντ. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, αλλά με στάθμιση και του ενδεχόμενου κατάχρησης της σχετικής διαδικασίας, για την εξυπηρέτηση άλλων πολιτικών σκοπών, θα μπορούσε να αποδεσμευθεί και η πρόβλεψη της απαγόρευσης πολιτικών κομμάτων από την εμπλοκή τους σε πράξεις βίας.

Όλα αυτά μπορούν να γίνουν χωρίς αναθεώρηση του Συντάγματος, αρκεί ο κοινός νομοθέτης και οι δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις στο σύνολό τους να πάρουν επιτέλους στα σοβαρά το άρθρο 29 Συντ., το οποίο εδώ και 45 χρόνια παραμένει ουσιαστικά ανενεργό ως εγγύηση της Δημοκρατίας απέναντι στους θανάσιμους εχθρούς της.

Αναδημοσίευση από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 6 Οκτωβρίου 2020